م با رونق گرفتن تجارت و اتصال خط آهن کراچى به20-ق14 در اوایل سده زاهدان توسط انگلیس و در مسیر خط ارتباطى اروپا به هند، موقعیت تجارى بیرجند بیش از پیش رونق گرفت و موجب تجمع تجار و صنعتگران در این شهر شد. پس از آن بیرجند از طرفى مرکز توزیع کالاهاى هندى و اروپایى در منطقه، و از طرف دیگر به محل صدور محصولات قاینات و خراسان بدل گشت؛ در نتیجه این تحول اقتصادى و گسترش فعالیت هاى بازرگانى یکى از شعبه هاى مهم بانک شاهنشاهى ایران در آنجا تأسیس شد. توسعه اقتصادى بیرجند بر اوضاع فرهنگى و اجتماعى این شهر نیز تأثیر ق مدرسه شوکتیه به همت امیر شوکت الملک علم، حاکم 1326 گذاشت. در سال وقت بیرجند، تأسیس شد که یکى از قدیمى ترین مدارس به سبک نوین در ایران به شمار مى رود. در سال هاى جنگ جهانى اول، بیرجند مرکز ستاد فرماندهى سپاهیان هندى شد که در نواحى شرقى ایران مستقر بودند. این عامل در -انگلیسى تحولات بعدى بیرجند اثر عمیقى بر جاى گذاشت، چنان که پس از جنگ جهانى اول امیر شوکت الملک علم از لوله هایى که نیروهاى انگلیسى براى لوله کشى اردوگاه هاى نظامى خود به جاى گذاشته بودند، با صرف مبلغ ش براى لوله کشى آب در شهر بیرجند استفاده کرد. 1302 هنگفتى در سال بیرجند نخستین شهر ایران بود که آب آشامیدنى آن از طریق لوله کشى تأمین مى شد.
\\n\\nسابقه آموزش جدید در بیرجند هجرى قمرى توسط میرزا تقى 1268 مدرسه شوکتیه پس از دارالفنون که در سال خان امیرکبیر در تهران تأسیس شده بود و نیز پس از مدرسه ابتدایى میرزا حسن هجرى قمرى؛ درشهر بیرجند تأسیس شد.1315رشدیه در سال شاید بتوان گفت مفیدترین واقعه پس از انقلاب مشروطه در بیرجند افتتاح این مدرسه بود. پیش از آن تنها یک مدرسه قدیمى به نام مدرسه معصومیه در بیرجند وجود داشت که تنها صرف و نحو عربى و اندکى ادبیات عرب در آن تدریس مى شد. دانش آموختگان این مدرسه روحانیون بودند که از راه درآمد موقوفه و تأسیس مکتب خانه در روستاها زندگى مى کردند. به جز مدرسه معصومیه شمارى مکتب خانه نیز در بیرجند بود که معمولاً پیرزن یا پیرمردى با روش قدیم به کودکان خواندن و تنها به پسران نوشتن را مى آموختند. به جز مدرسه معصومیه در بیرجند در شهر قاین نیز مدرسه جعفریه و در زهان مدرسه عتیقه و در خوسف و درمیان نیز مدارسى با همان روش آموزشى وجود داشت که معمولاً طلبه ها آموختن سواد به کودکان را به عهده داشتند. در مقاله »گزارشى از پیشینه فرهنگ و یادکرد مراکز آموزشى بیرجند« دکتر محمد رضا راشد محصل به نقل از نشریه نگرش بر مسائل جغرافیایى و آموزشى بیرجند نوشته محمد خزاعى در کمیته برنامه ریزى آموزش و پرورش بیرجند آمده است: »یکى از امراى این عرصه به نام اسماعیل علم که هم زمان با ناصرالدین شاه قاجار مى زیسته چون فاقد فرزند بوده، ثلث اموال خود را وقف امور خیریه کرده و تولیت آن را به برادر خود ابراهیم علم داد. پس از فوت او برادرش ابراهیم
\\n\\nحکمران قاینات شد. در سفرى که در ابتداى حکمرانى به تهران نمود در صدد برآمد موقوفه مورد بحث را در امور خیریه به مصرف برساند. دیدن محصلین دارالفنون و مشاهده اصول جدید تعلیم و تربیت و نظامات آن وى را تحت تأثیر قرار داد تا جایى که فکر تأسیس مدرسه اى جدید بر این اساس در مخیله او جاى گرفت. در همین اوقات با معدل الدوله کاشى پدر ذکاالسلطنه که براى تهیه مقدمات اخذ مالیات مأموریت قاینات و سیستان را پیدا کرده به بیرجند آمده بود آشنا شد و با او مشورت کرد. نامبرده وى را در این راه یعنى باز کردن مدرسه از درآمد موقوفه فوق الذکر تحریض و تشویق کرد. ابراهیم علم هم نظر مشورتى او را پذیرفت.« زمانى که شوکت الملک دوم تصمیم به انجام این کار گرفت، عوام و بیشتر روحانیون با این تصمیم، مخصوصاً آموزش دختران، مخالفت کردند. هجرى شمسى دومین مدرسه شوکتیه را در 1299 شوکت الملک دوم در سال سومین مدرسه را در دشت بیاض تأسیس کرد. در سال 1300 نهبندان و در سال شمسى این مدارس و نیز چند دبیرستان دخترانه و پسرانه به دولت واگذار 1308 .شدند دانش آموز 40 تعداد محصلان مدرسه شوکتیه در سال اول در دو کلاس حدود کلاسه 9 کلاسه بود که چندى بعد به صورت مدرسه6 بود. مدرسه در ابتدا دبستان کلاسه در آمد که دبیرستان آن داراى سیکل اول و دوم بود و 12 و سپس مدرسه در هر مقطع به دانش آموختگان گواهینامه مى دادند. محمد ابراهیم خان استادانى را براى آموزش از کشور هاى فرانسه، انگلستان و هندوستان و نیز افراد فاضلى از گوشه و کنار ایران به ویژه از تهران و کاشان استخدام کرده بود که هزینه آن از درآمد موقوفات پرداخت مى شد.
\\n\\nبناى حسینیه شوکتیه ساخت این بنا ابتدا توسط امیرمحمد اسماعیل خان علم شوکت الملک اول براى 1312 قمرى آغاز شد و در سال1308 حسینیه توسط معماران یزدى از سال هجرى قمرى خاتمه یافت و سپس توسط محمد ابراهیم خان پدر اسداالله علم به مترمربع مساحت 3200 مدرسه تبدیل شد. شوکتیه بنایى است دو طبقه با حدود و در کنار خیابان منتظرى و در بافت تاریخى بیرجند و در جوار سایر بناهاى تاریخى از جمله خواجه خضر، ارگ بهارستان، حسینیه آراسته و خانه هادوى قرار گرفته است. بنا شامل دو در ورودى در سمت غرب و جنوب است که تنها در ورودى غربى آن استفاده مى شود و نیز شامل سردر ورودى با تزئینات مقرنس گچى، هشتى، چند دهلیز، ایوان و حجره هاى متعدد در اطراف صحن، شاه نشین و حمام است. صحن بنا مستطیل شکل است که در چهار کنج آن چهار پخ کوچک حیاط را به هشت ضلعى تبدیل کرده است. حجره ها کنار حیاط قرار گرفته اند و به وسیله دو پلکان به طبقه فوقانى و بام بنا ارتباط دارند. متر دهانه و داراى 8 برجسته ترین قسمت بنا ایوان غربى آن است با بیش از تزئینات گچى بسیار زیبایى است. این ایوان را حاج محمد فرخ نیا، معمار بیرجندى دو بار مرمت کرده است. در ضلع غربى ایوان شاه نشین قرار دارد که گنبدى روى آن ساخته شده و در رأس آن کلاه فرنگى زیبایى به چشم مى خورد. در دو طرف شاه نشین دو اتاق کوچک تر قرار دارد که ارتباط شاه نشین و اتاق ها به وسیله سه درگاهى است. در ضلع غربى شاه نشین طاق نماهایى با تزئینات گچى و رسمى بندى دیده مى شود. روشنایى شاه نشین توسط پنجره هاى دورتادور کلاه فرنگى تأمین مى شود. حمام در گوشه جنوب غربى بنا قرار دارد. طبقه دوم بنا نسبت به طبقه اول اجزا و عناصر معمارى کمترى دارد و ارتفاع آن نیز از طبقه همکف کوتاه تر است.
\\n\\nخرپشته، پوشش آجر فرش بام جزئیات نما، پوشش هشتى
\n