بندر سیراف از اواخر دوره ساسانی یکی از بندرهای پررونق و باشکوه ایران بوده است. دریانوردان و بازرگانان مشهوری که از این شهر برخاستند، از زمانهای کهن به بازرگانی دریایی با مسقط، عمان، یمن، زنگبار، حتی چین مشغول بودند. یعقوبی از مورخان آن روزگاران نوشته است: «کشور چین کشور پهناوری است و هر کس بخواهد از راه دریا به چین رود باید از هفت دریا بگذرد که هر یک را رنگی و بویی و ماهی و بادی است جز آنچه در دریای بعدی است.» آنگاه افزوده است: «اول دریا فارس است که باید از سیراف در کشتی نشست و...»
رونق این لنگرگاه باستانی تا زلزله مهیب سال ۳۸۶ هجری ادامه داشت که سیراف را ویران ساخت و بخش قابل توجهی از آن نیز به زیر آب فرورفت و دیگر رونق گذشته را نیافت. در تمامی این سدهها شغل اصلی مردمان سیراف دریانوردی، بازرگانی و صیادی بوده است.
نام سیراف از واژه شیلو گرفته شده که در زبان پهلوی ساسانی به معنای دره + او (آب) = دره آب است. این واژه از شیلاو به شیلاف و سپس شیراف — که سکهاش توسط دکتر وایتهاوس، باستانشناس انگلیسی، کشف شد — و سپس به سیراف تبدیل شد.
در متنهای جغرافیدانان قدیمی به سختی آب و هوای سیراف اشاره شده است. تأمین آب آشامیدنی از ناحیه نسبتاً مرتفع جم که در قیاس با خود بندرگاه، منطقه خوش آب و هوایی است تأمین میشد. مشکل کمبود آب سبب تمهیداتی برای گردآوری آب شده بود، از جمله چاههای عمیق و حوضچههای گردآوری آب.
از دوره باستان بناهایی همچون گور دخمه، آتشکده و راهی سنگفرش در سیراف و از سدههای میانی بناهایی همچون قلعه نصوری به جا مانده است. بناهای مرتفع سیراف که گاه تا پنج طبقه میرسید، در زلزله مهیب سیراف نابود شدهاند.
از عجیبترین آثار تمدن سیراف، چاههای عمیقی است که در دره لیر و روی ارتفاعات به طور خارقالعادهای حفر شده است. تعداد آنها در حدود ۱۷۰ حلقه است که در دو نوع مختلف حفر شدهاند: نوع اول چاههایی که به طور کامل در صخره ایجاد شدهاند با حلقه سنگی و قطر یک متر و ده سانتیمتر، و نوع دوم چاههایی که روی صفحههای شنی حفر شدهاند. همه این چاهها از یک نظام مهندسی دقیق برخوردارند و عمق آنها بین چهار الی حدود صد متر است. بسیاری از آنها دارای آب شیرین و قابل آشامیدن است.
گودالهای مکعبی شکلی که فلسفه اولیه وجودی آنها ذخیرهسازی آب بوده و پس از تراشیدن کوه و شیب دادن به آن حفر شدهاند و تعداد آنها بیش از هفت هزار حوضچه است. حوضچهها چهارگوش و برخی از آنها سرریزی هم دارند که به دیگر حوضچهها وصل میشود. در میان این حوضچهها پلکانی زیبا مشاهده میشود که برای دسترسی راحتتر به حوضچهها یا مسیری برای عابران است. این فناوری پیشرفته در آن دوران باعث میشد سیراف به عنوان یک بندر بینالمللی بتواند در عرصه اقتصاد بتازد.۱
قلعه نصوری بر فراز تپهای با موقعیت استراتژیک قرار گرفته، در سال ۱۱۸۷ توسط شیخ جبار دوم بنا شده است. پلان قلعه مستطیل شکل و به جهت شمالی جنوبی و عمود به امتداد ساحل قرار گرفته و با توجه به موقعیت قرارگیری آن به تمام نواحی بندر اشراف داشته است. قلعه در دو طبقه همکف و اول ساخته شده و در بخش جنوب شرقی با ساخت بنایی چهار طبقه (برج شاهنشین) شرایط مناسبی جهت بهره از منظر و چشمانداز رو به دریا پدید آمده است. این قلعه دارای دو بخش مجزا شامل حیاط و مجموعه جنوبی (بیرونی) و حیاط و مجموعه شمالی (اندرونی) است.
در جبهه غربی قلعه بادگیری وجود دارد که یکی از اندامهای خاص این قلعه است که در دیگر بناهای بندر سیراف دیده نمیشود و بزرگترین بادگیر در استان بوشهر است. قلعه نصوری یک حاکمنشین حاشیه خلیج فارس بوده که هم نقش مدیریت امور شهری را داشته و هم فضایی مسکونی برای شیخ بوده است. عمده تزئینات بنا شامل تزئینات روی چوب و تزئینات گچی است. تزئینات گچی مهمترین بخش عناصر وابسته به معماری است و در ایوان حیاط جنوبی (بیرونی) شکل گرفته است. از دیگر تزئینات این بخش پردههای مختلف شاهنامه به صورت نقش برجسته است که در سالن پذیرایی (مجلسی) کار شده است.
این قلعه در سال ۱۳۷۸ توسط میراث فرهنگی از خانواده نصوری خریده و به شماره ۳۵۱۵ ثبت ملی شد و اکنون به عنوان یک مرکز اقامتی پذیرایی در طرح پردیسان در حال مرمت و بهسازی است.
۱. این گونه حوضچههای سنگی در نقاط دیگری در زاگرس، از جمله شوشتر، ساخته شده، گرچه در آنها تعداد حوضچهها اندک است. در فرهنگ باستان، آب، در کنار خاک، باد و آتش، افزون بر سودمندیشان برای بقا، جنبه قدسی نیز داشتهاند. در جنوب آسیا، آیین آبتنی در رودخانههای مقدس کماکان اجرا میشود. میتوان تصور کرد که مردمان باستانی ساکن سیراف، با ساخت این حوضچهها، نوعی رودخانه مصنوعی مقدس به وجود آورده بودند که در آیینی باستانی افزون بر جسم، روح را نیز پاک میکردند. — سردبیر