امروز گروه بزرگی از معماران و طراحان، سنگ را عمدتاً در رابطه با کیفیتهای تزیینی آن (رنگ، رگه و...) میشناسند. در عین حال به جسمیت مادی آن هم توجه میکنند، چون این ویژگی میتواند سنگ را در اختیار معماران علاقهمند به پروژههای طولانی و پرکار از نظر جزئیات قرار دهد. کف و پوشش سطوح دیوار همواره از طرحی به وجود میآیند که طراح به طور خاص برای مکان و مقصودی خاص طراحی کرده است. برش، چفت و بست اجزاء و ترکیب رنگها را میتوان با وضعیت منحصر به فرد پروژهٔ معماری تطبیق داد.
پیشرفت فرایند تولید سنگ، ماشینآلات کارآمدتری را در اختیار صنعت ساختمان قرار داده است. امروزه با ماشینهای برش میتوان سنگهای ساختمانی با ضخامتی کمتر از شش میلیمتر نیز تولید کرد. در این صورت [گذشته از صرفهجویی در مصرف مصالح و کاهش وزن ساختمان] سنگ خاصیت زینتی خود را حفظ میکند، در عین حال که بهخاطر سبکیای که هرگز پیش از این نداشته (ولی یکی از مشخصههای اصلی معماری امروز است) میتواند با دیگر مصالح پوششی رقابت کند، و به خاطر ویژگیهای مربوط به رنگ و بافت، جلوهٔ خود را در سایر فراوردههای ساختمانی ایفا کند. با کاهش ضخامت، ابعاد دیگر سنگ هم کاهش مییابد و به این ترتیب سنگ به استاندارد ساختمان متعارف نزدیک میشود و به عنوان جایگزینی برای سرامیک نیز مورد توجه قرار میگیرد.
کسی که از انواع سنگ استفاده میکند، میتواند برای هر ایدهٔ طراحی محصولی مناسب را انتخاب کند. انعطافپذیری سنگ باعث شده، برخلاف فراوردههای محدود به نوع گذشته، تقریباً بر هرگونه طرح معاصر سوار شود. کاربرد سنگ — آنگونه که معماران امروز در پی آن هستند — در دو خط متمایز جریان دارد که الزاماً ناسازگار نیستند: خط اغراق و خط نوآوری.
اغراق در سنگ
«اغراق» در اینجا یعنی پافشاری مجدد بر فضایل سنتی سنگ — وزن، بازی پررنگ نقش و رنگ، و استفادهٔ آگاهانه از سنگهای پررگه. برخی از معماران این را پذیرفته و میکوشند این کیفیتها را با تکنیکهای خاص تولید نمایان کنند. حاصل، استفاده از سنگهای پررگه و ابعاد بزرگ صفحات و نمایش بدنهٔ طبیعی سنگ است.
در این زمینه، حتی هنگامی که معماری مدرن از تزیین رو برگرداند، چند پروژهٔ شاخص گیرایی سنگ را عیان کردند: پاویلیون بارسلون اثر میس واندرروهه، ویلای کارما اثر آدولف لوس، آثار جوزپه ترانی در کومو — همگی جذابیت ویژهٔ سنگ را آشکار کردهاند. بنابراین فقط به طور نسبی میتوانیم بگوییم که جنبش مدرن و آنچه پس از آن آمد، به استفاده از سنگ علاقهای نداشته است. در واقع هنگامی که صنعت سنگ، با اقتدار تمام، وارد صحنهٔ معماری بینالمللی شد و به دلیل برخورداری از مزیتهای انحصاری، نسبت به دیگر مصالح، توانست اهمیت خود را نشان دهد.
در خط اغراق، بلوکهای بزرگ سنگی خواناست و صفحات بزرگمقیاس به کار میرود بهگونهای که نقش سنگ در مقیاس معماری دیده شود. معمار از خود صفحه آغاز میکند — درز، چهرهٔ رگ، ترتیب پانلها — تا سنگ هم به عنوان مادهٔ خام و هم به عنوان سطح معماری خوانده شود.
نوآوری در سنگ
«نوآوری» در جهت مخالف میرود. معمار امروز دیگر انتظار ندارد سنگ مانند سنگ استادان گذشته باشد. سنگ دعوت میشود تا کیفیتهای دیگر مصالح — سبکی، پیشساختگی در ابعاد بزرگ، تکرار ابعاد، خوانایی یک قطعهٔ صنعتی — را در خود جذب کند، و در عین حال رنگ و شخصیت خود را حفظ نماید. تکنولوژیهای نو — برش با شن آب با فشار، صفحات بسیار نازک، سنگ نازک با پشت سرامیکی، تطبیق رنگ — باعث شدهاند سنگ بیشتر مانند یک پوشش معاصر رفتار کند تا بلوک یادمانی.
در خط نوآوری، سنگ با فولاد، شیشه و بتن گفتوگوی برابر برقرار میکند. پانلهای سنگ ترکیبی با پشت لانهزنبوری فولادی، که با چهارچوب نمای پردهای بسته میشوند، اجازه میدهند که سنگ سطوح بزرگ را با تلرانسها و ابعاد استاندارد ساخت معاصر بپوشاند. ماشینهای برش امروز میتوانند صفحاتی به ضخامت کمتر از شش میلیمتر تولید کنند، و سنگ به این ترتیب به جمع پانلهای سبک معاصر میپیوندد.
کلیسای زیارتی پادره پیو در سان جووانی روتوندو، اثر رنزو پیانو، یکی از شاخصترین آثار اخیر معماری سنگی است. ساختهشده با سنگ آپوئو-ورسیلزه، پروژه نزدیک به ۳۳٬۰۰۰ متر مکعب سنگ و همکاری همهٔ متخصصان تولید سنگ منطقه را خواست. ساختهشده با طاقهای سنگی باربر سنتی، کلیسا بازنگری کاملی در فرایند برش و نصب طلب کرد. از معدن تا جایگذاری، سنگ این کلیسا هم به عنوان مادهٔ سازهای و هم به عنوان سطح نهایی به کار رفته است.
در ایتالیا فعالترین جبهههای این استفادهٔ نوآورانه از سنگ، منطقهٔ آپوئو-ورسیلزه و کارارا هستند. در آنجا، سنگ دیگر صرفاً بهمثابه بلوکی استخراجشده تلقی نمیشود؛ بلکه فرآوری میشود، لایهبندی میشود، برش میخورد و بازساخته میشود — تقریباً مانند یک محصول صنعتی. کارگاه فرآوری سنگ IBM در کارارا — و بسیاری از شرکتهای تخصصی دیگر — کلیسای زیارتی پادره پیو را ممکن کردهاند، و عرضهٔ مداومی از فراوردههای سنگی نازک و مهندسیشدهٔ جدید به بازار جهانی دادهاند.
نتیجهگیری
به طور خلاصه، تنوع گرایشهای مطرحشده میتواند به طور مسلم — با توجه به امکانات و توقعات معماری معاصر و در پی افزون شدن فناوریهای تولید — فرمهای نوآورانهٔ بسیاری در معماری سنگی پدید آورد. پروژههای جدید سنگی از انتخابهای بیشمار رنگ، بافت، ظرافت، سازه، درز، مقیاس و وزن بهرهمند میشوند. دو پروژهٔ به ظاهر مشابه میتوانند از نظر بیان معماری بسیار از هم متفاوت باشند. ماشینهای مدرن سنگکاری، با همهٔ قدرت پیشروشان، اجازه میدهند عناصر هندسی، تزیینی و فنی ویژهٔ کاربرد سنگ نیز برای پروژهٔ معماری معاصر بازفرمولبندی شوند.
۱ Terragni.
۲ Water jet.
۳ Arabesque.
۴ Carter, Caceres-Ziroto.
۵ Peter Riu.
۶ S. Giovanni Rotondo.
۷ Angelo Mangiarotti.
۸ Carrara.
