تعلیق در عمارت‌های بوشهر: عمارت شگرف حاج رئیس

نوشتن در باب آنچه حاجت به بیان ندارد، هم‌زمان، سهل است و دشوار. نگارنده از دوران کودکی، با جلوه بیرونی این بنای ستُرگ مواجه بوده است. سخن گفتن معمار (درباب یک اثر معماری)، خارج از ادبیات و زبان آکادمیک معماری سودای نگاشتن این متن بوده است. محور کلام بیان شرح حال بیرون و درون بنایی ارزشمند، به جا مانده از معماری قدیم شهر بوشهر به نام عمارت حاج رئیس، و اشاره به جایگاه بی‌نظیر و مغفول‌مانده این اثر در حافظه تاریخی شهر است. نگارنده در تحلیل و معرفی این بنا به عمد و ترجیح از اسناد معرفی مرسوم بنا، مانند پلان‌ها، برش‌ها و نماها دوری کرده و تصاویر بنا را برای معرفی این اثر ارجح دانسته است.

هنگام گذر از خیابانی که جداره شرقی بافت تاریخی بوشهر را از اداره بندر جدا می‌کند، رویارویی معمارانه کم‌نظیری به وجود می‌آید. زیر پوست این رویارویی، تاریخ تلخ و جبران‌ناپذیری رخ داده است؛ «تخریب کامل زیباترین بناهای بخش شرقی بافت قدیمی بوشهر بین دهه‌های ۲۰ تا ۶۰ شمسی».

مظهر این رویارویی، خودنمایی بزرگ‌ترین و مرتفع‌ترین بنای باقیمانده در بافت تاریخی چهارمحل بوشهر است: عمارت حاج رئیس. در بخشی از مستند «اربعین» ناصر تقوایی که در سال ۱۳۴۹ در بوشهر ساخته، جلوه شکوهمند جداره شرقی بوشهر به نمایش درآمده است.

بنایی پُرهیبت، زیبا، رفیع، جداافتاده از سایر بناهای بافت تاریخی بوشهر و محصور در پس دیوارهای محدوده اداره بندر که سرفرازانه خط آسمان جداره شرقی بافت تاریخی را تحت تأثیر حضور برجسته خود قرار می‌دهد. هرچند به دلیل سالیان طولانی متروک بودن، فرسایش و البته بی‌تدبیری ما میراث‌داران، بخش‌هایی از این بنا تخریب شده اما کماکان این ساختمان کهنسال ابهت و شکوه خود را حفظ کرده است.

عمارت حاج رئیس، بزرگ‌ترین بنای ساخته‌شده در بافت تاریخی چهارمحل بوشهر، در فاصله چند صد متری از ساحل خلیج فارس، با مساحت ۴۴۵۰ مترمربع، از سه جهت شمال، شرق و جنوب، در احاطه اداره بندر بوشهر قرار دارد و از جهت غرب به واسطه و فاصله یک خیابان مجاور بافت تاریخی شهر بوشهر است. ورودی اصلی بنا امروز از سمت غرب مجاور خیابان قرار دارد، اما در شکل اولیه از سمت شرقی بوده است.

این عمارت، مجموعه‌ای درهم‌تنیده از چند ساختمان مسکونی، خدماتی و تجاری با فرم حیاط مرکزی است که به تدریج در کنار یکدیگر ساخته‌شده و قوام یافته‌اند. بنا توسط یکی از معروف‌ترین تاجران بوشهری اواخر دوره قاجار، عبدالرسول طالبی، ملقب به رئیس‌التجار و مشهور به حاج رئیس بنیان گذاشته شده و خود تا پایان حیات در سال ۱۳۲۷ در آن سکونت داشته است.

دو دهه پس از درگذشت او و ترک سکونت خانواده، ساختمان در معرض فرسایش و نابودی قرار گرفت؛ وضعیتی که تا به امروز ادامه دارد و ادامه حیات این اثر بی‌نظیر «بافت تاریخی چهارمحل» را تهدید می‌کند.

ساختار این بنا مجموعه‌ای است از ۹ ساختمان با معماری حیاط مرکزی که از این میان ۴ حیاط از میان رفته‌اند. بخش‌هایی که باقی مانده‌اند بدین شرح اند:

بخش اندرونی (خانه حاج رئیس): بزرگ‌ترین جزء این خانه در بخش غربی بنا، در ۳ طبقه با حیاط مرکزی مربع‌شکل به مساحت ۲۲۵ مترمربع. این بخش محل زندگی حاج رئیس و پذیرایی از مهمانان بوده است. دید عمده خارجی نسبت به بنا، ناظر به این قسمت از خانه است که بزرگ‌ترین و مجلل‌ترین بخش عمارت بوده است. در میان حیاط، آب‌انباری بزرگ قرار دارد که آب ذخیره‌شده آن در فصول گرم سال مورد استفاده بوده است.

بخش آشپزخانه: ساختمانی با فرم حیاط مرکزی، متصل به اندرونی و در بخش غربی آن. در مرکز این حیاط، درخت گل ابریشم تنومندی سکونت دارد که مخاطب در هنگام سیاحت در بخش مرکزی بنا حضور این درخت را در سطوح مختلف احساس می‌کند. بازی قایم‌باشکی که میان این درخت و مخاطب برقرار می‌شود، غریب و به یاد ماندنی است.

خانه خدمه: ساختمانی در دو طبقه، در بخش شمالی بخش آشپزخانه. خانه محمد حسین (فرزند حاج رئیس): ساختمانی با فرم حیاط مرکزی و در سه طبقه. این بنا بعد از خانه خود حاج رئیس بزرگ‌ترین حیاط را دارد و با گذری باریک به صورت منفصل از سایر بخش‌ها، شرقی‌ترین بخش مجموعه است. حیاط مجلسی: بنایی در جنوب ساختمان آشپزخانه در دو طبقه و متصل به خانه خود حاج رئیس است. با تزئیناتی شاخص و منحصر به فرد که به پذیرایی از میهمانان اختصاص داشته است. سایر بخش‌ها: شامل اصطبل و حیاط مخصوص وسایل چهارپایان که در جنوب مجموعه قرار دارد.

در بناهای بافت قدیم بوشهر، به فراخور مکنت مالک بنا تزئینات ظریف، به ویژه در جزئیات در و پنجره‌های چوبی بسیارند. ازین نظر، در جای‌جای عمارت، درها، پنجره‌ها، گنجه‌های نفیس به چشم می‌خورده‌اند که با تأسف بخش عمده در و پنجره‌های نفیس این مجموعه طی سالیان آسیب دیده و یا به سرقت رفته‌اند. سرنوشتی که گریبان‌گیر بسیاری از خانه‌های بافت تاریخی بوشهر بوده است.

سازه بنا، مانند سایر بناهای بافت قدیم بوشهر، از دیوارها و ستون‌های باربرِ ساخته‌شده از سنگ‌های مرجانی است که از نزدیکی بوشهر به صورت دست‌کند استخراج می‌شده‌اند. سقف‌ها از چوب‌های وارداتی موسوم به چندل ساخته شده‌اند. بنا در طبقه همکف ستُرگ و صلب است و در طبقات بالا سبک و پر پنجره می‌شود.

در هر دیار از این سرزمین کهن، آثار معماری‌ای وجود دارند که مردمان آن دیار هویت و تعلق خاطر خود به آن سرزمین را، به واسطه آن اثر تعریف و تبیین می‌کنند. نگارنده این آثار را پهلوان‌بنا می‌نامد. وجود این آثار، باعث ظهور حس تعلق به یک خاک است، و تخریبشان، به مثابه تخریب هویت مردمان آن سرزمین.

عمارت حاج رئیس، یکی از پهلوان‌بناهای بافت تاریخی بوشهر است. بسیاری از مقیاس‌های مرسوم و عرفی بافت تاریخی بوشهر را درهم می‌نوردد. پیچیدگی و درهم‌تنیدگی بناهای این عمارت جلوه‌های زیبا و بی‌نظیری از هنر معماری بوشهر را در معرض دید مخاطب قرار می‌دهد. بازدیدکننده به آرامی در اجزا و کالبد این عمارت جریان پیدا می‌کند؛ در مقاطعی خویشتن را در این بنا گمشده می‌پندارد و در موقعیتی دیگر با شگفتی خود را در منظری جدید باز می‌یابد.

این عمارت، «معماری بوشهری» است در اوج استواری و شوخ‌طبعی‌های ظریف خود. مرزها و دلالت‌های فضاهای شناخته‌شده معماری ایرانی در این عمارت معلق می‌شوند. بازدیدکننده در مواجهه با قسمت‌های مختلف بنا با این پرسش روبه‌رو می‌شود که ماهیت فضایی که احاطه‌اش کرده چیست. گاه یک اتاق آن قدر گشوده است که «اُتاقیّت» خود را تعلیق می‌کند. گاه یک حیاط آن قدر چموش است که در قامت یک کوچه عرض اندام می‌کند. در کالبد عمارت بن‌بست وجود ندارد و همواره مسیری نو برای سیر وجود دارد. بنابراین بازدیدکننده، گاه در می‌ماند که اکنون بیرون از عمارت قرار گرفته است و یا در درون آن. پویایی و درهم‌تنیدگی فضاها به قسمی است که مخاطب نمی‌داند آیا اوست که در بنا می‌چرخد و یا او ثابت است و این بناست که گرد او حرکت می‌کند و جلوه‌های متفاوتی از خود را آشکار می‌سازد. این بنا، از تمامی عناصر هویت‌ساز «معماری بوشهر» متراکم و لبریز است.

سرنوشت خانه حاج رئیس و مهجوریت تاریخی این اثر در ۶۰ سال اخیر؛ سرنوشتی متناقض و از جهتی متأثرکننده است. از جهت دیگر باید خرسند بود که این بنای ارزشمند تاکنون از دست جهل و سهل‌انگاری ما میراث‌داران در امان مانده و می‌توانیم همچنان شاهد عرض اندام آن در گوشه‌ای از بافت تاریخی چهارمحل بوشهر باشیم. امید که با مرمت اصولی و به موقع، این اثر بی‌همتا جان دوباره‌ای بگیرد و شهروندان از سیر و حضور در آن بهره‌مند شوند.

نوید مهربان — معمار و طراح بوشهری