در سال ۱۳۴۸ اولین نمایشگاه در محل نمایشگاه بینالمللی در منطقهٔ شمال تهران برگزار شد. پس از ۴ سال، اولین نمایشگاه بینالمللی تهران، که در واقع نمایشگاهی به سبک نمایشگاه EXPO۱ بود، با هدف آشنایی با علم و فن و تکنولوژی برگزار شد و جنبهٔ تجاری نداشت. سازماندهی سایت نمایشگاه به طور عمده در همان سالها انجام یافت: بخشی از سالنهای نمایشگاه، آبنمای مرکزی و جایگاههای اطراف آن، خیابان کشی، دسترسیهای محلی و پارکینگ شمالی که در واقع پارکینگ اصلی نمایشگاه بود، و پل روگذر بزرگراه که ماشینرو نیز بود و پارکینگ را در شمال بزرگراه به نمایشگاه در جنوب آن مرتبط میکرد.
در ۲۵ سال گذشته، تجهیزات گوناگونی به سایت افزوده شد و شمار نمایشگاههای تخصصی، تجاری و بینالمللی به طور روزافزون افزایش یافت؛ شمار بازدیدکنندگان برخی رویدادهای نمایشگاهی از یکصدهزار نفر در روز فراتر رفت. پیامدهای این رشد به صورت مشکلات منطقهای در اطراف نمایشگاه آشکار شده است. در ۲۵ سال اخیر، از نظر تأسیسات و امکانات شهری برای استفادهٔ بهینه از سایت و ارتقای سطح کیفی دسترسی مردم پایتخت، اقدام مؤثری صورت نگرفته است، بهجز حذف پارکینگ شمالی نمایشگاه و واگذاری آن به سایت اجلاس سران، و اختصاص دادن زمینی بایر در ضلع شمالغربی نمایشگاه به عنوان پارکینگ اصلی نمایشگاه.
پارکینگ سابق (پارکینگ شمالی) بهگونهای انتخاب شده بود که ورود و خروج خودرو از آن از خیابانی فرعی صورت میگرفت که فاصلهٔ نسبتاً قابلقبولی با تقاطع پرترافیک بزرگراه چمران و خیابان اویس داشت، و بدینترتیب در جمعآوری خودروها قبل از تقاطع بسیار مثبت عمل میکرد. دسترسی پیادهها به در اصلی نمایشگاه نیز از پارکینگ با پل روگذری تأمین میشد که آنها را کاملاً از ترافیک بزرگراه جدا میکرد. موقعیت پارکینگ کنونی نمایشگاه طوری است که تنها ورودی و خروجی آن درست پس از تقاطع در بزرگراه سئول واقع شده، و تنها راه پیاده برای رسیدن به نمایشگاه، عبور از عرض بلوار یا بزرگراه سئول است. پس از گذشت ۱۰ سال، هیچگونه تأسیساتی در پارکینگ ساخته نشده است.
از نظر راهسازی نیز، در شعاع ۲ کیلومتری نمایشگاه در سالهای اخیر فقط پل چهارراه پارکوی در تقاطع خیابان ولیعصر و راه دسترسی به بزرگراه نیایش از بزرگراه سئول ساخته شده است. برای نمایشگاههایی که بازدیدکنندگان زیادی دارند، تنها کار سیستم حمل و نقل شهری، اختصاص شمار اندکی اتوبوس و مینیبوس برای رساندن بازدیدکنندگان به نمایشگاه و بازگرداندن آنها به میدانهای اصلی است، که در کنار آن از سیستم کارآمد مسافربرهای شخصی نیز غافل نباید بود.
جایگاه اقتصادی نمایشگاههای برگزارشده در این سایت در اقتصاد کلان کشور موضوع این نوشتار نیست؛ اما آنچه تاکنون به آن پرداخته نشده است، تأثیر برگزاری نمایشگاهها در محل کنونی بر اقتصاد شهر است. تبییننشدن این رابطه، خود منشأ بسیاری از ناخرسندیهایی است که پس از گذشت ۲۵ سال بین مدیریت شهری تهران و مسئول مجموعه — مکان دائمی نمایشگاههای تهران، یعنی وزارت بازرگانی — اختلاف نظر پدید آورده و بحث جابهجایی محل نمایشگاه را مطرح کرده است. برگزاری نزدیک به ۳۰ نمایشگاه گوناگون در سال در این مکان و به وجود نیاوردن تسهیلاتی برای کاهش تأثیرات منفی وجود این فضا در منطقه، مشکلات پرشماری برای شهروندان ساکن منطقهٔ نمایشگاه به وجود آورده است.
چه باید کرد؟
شهرهای بسیاری چنین سایتهایی دارند. سازمان بینالمللی نمایشگاهها۲ در سال ۱۹۹۴ شهر هانور۳ در ایالت ساکسن سفلی۴ آلمان را به عنوان محل برگزاری نمایشگاه اکسپو ۲۰۰۰۵ انتخاب کرد. در آغاز، شهروندان محلی و حزب سبزها۶ به دلیل نگرانی از آلودگی و پیامدهای ترافیک سنگین نمایشگاه، افزایش هزینههای مسکن و زندگی در شهر و مشکلات دیگری در ارتباط با مسائل شهری، با این انتخاب مخالفت کردند. شعار نمایشگاه اکسپو ۲۰۰۰، «انسان، طبیعت و تکنولوژی» بود و نگرانی شهروندان هانور، که چندان بیاساس نبود، در تناقض با شعار و هدف نمایشگاه قرار میگرفت.
برای تمرکز و هدایت بهتر همهٔ فعالیتهای اقتصادی، سیاسی و عمرانی مرتبط با اکسپو ۲۰۰۰، شرکتی با نام «Expo» تأسیس شد. دولت ایالتی نسبت به برگزاری این نمایشگاه نظر مثبت داشت، زیرا معتقد بود که نمایشگاه میتواند عاملی برای تحرک اقتصادی شهر و ایالت باشد، مشاغل جدید به وجود بیاورد و بیکاری را کاهش دهد. سودآوری قابلتوجه نمایشگاه برای اقتصاد محلی به مقیاس جهانی، و ایجاد وجهه برای این ایالت، از دیگر امتیازات اکسپو ۲۰۰۰ بود. اما تمامی این حمایتها نتوانست مانع از درخواست رفراندوم دربارهٔ برگزاری اکسپو ۲۰۰۰ در هانور از طرف حزب سبزها شود. در رفراندوم، ۵۱/۵ درصد مردم موافق برگزاری اکسپو ۲۰۰۰ بودند و سرانجام دولت فدرال با پافشاری صدراعظم کهل۷ با برگزاری نمایشگاه در هانور موافقت کرد. در پی قطعیشدن اکسپو، برای جلب نظر مردم، برنامههای کلانی در زمینههای گوناگون تهیه کرد.
نمایشگاه در تقاطع خیابان کرانسبرگ۸ و کارلسروهه۹ قرار دارد. مخالفت عمومی با تعریض مسیرهای منتهی به سایت اکسپو — از جمله افزایش عرض عبوری بزرگراه (برلین-هانور-روهه۱۰) به سه خط در هر سو — شرکت اکسپو را بر آن داشت تا طرحی برای محدود کردن پارکینگهای نواحی اطراف نمایشگاه به میزان ۵۰ درصد ارائه کند. این طرح برای ایجاد محدودیت دسترسی خودروهای شخصی به منطقهٔ اطراف نمایشگاه بود. تخمین زده شد که حدود ۶۰ درصد از سیصدهزار بازدیدکنندهٔ روزانهٔ نمایشگاه با خودروی شخصی به آنجا خواهند آمد و هر خودرو به طور متوسط ۲ سرنشین خواهد داشت؛ فراهم ساختن پارکینگ برای این تعداد خودرو عملاً غیرممکن بود.
ایستگاهی برای قطارهای مسیر هانور-لاتزن۱۱ در کنار نمایشگاه اکسپو ۲۰۰۰ ساخته شد که یکی از اقدامات زیربنایی طرح ترانسپورت اکسپو بود. با دسترسی مستقیم به شبکهٔ خطآهن ICE، فاصلهٔ زمانی مونیخ تا محل نمایشگاه به ۲ ساعت رسید. احداث شبکهٔ گستردهٔ راهآهن سریعالسیر (S-Bahn۱۲) در ایالت برای شهروندان هانور، که از دسترسی به شبکهٔ قطار سریعالسیر محروم مانده بودند، اهمیت داشت. اجرای این پروژهها که در مجموع حدود ۲/۵ میلیارد مارک آلمان هزینه داشت، طبق برنامه باید سالها پیش اجرا میشد و برپایی نمایشگاه آنها را تسریع کرد.
شرکت اکسپو با توجه ویژه به کارکردهای تأسیسات، ساختمانها و تجهیزات مربوط به نمایشگاه پس از پایان اکسپو ۲۰۰۰، نگذاشت این سایت مانند منطقهٔ نمایشگاه سویل اسپانیا به منطقهای نیمهمتروک بدل شود. ساخت ۴۰۰ مجموعه ساختمان مسکونی و ۲۵۰۰ آپارتمان با تکنولوژی مصرف بسیار پایین انرژی در دستور کار قرار گرفت. در ادامه، همچنین ساخت فضاها و سالنهای نمایشگاهی به عنوان رکن اصلی برنامه پیگیری شد. معماران مشهور و گمنام طرحهای بسیار زیادی تهیه کردند که برخی پذیرفته و برخی دیگر به آرشیو سپرده شدند. به دلیل موضوعی بودن نمایشگاه، ساختمانها شخصیت خودویژه داشتند و طراحی این پارک موضوعی بهگونهای بود که پس از نمایشگاه اکسپو ۲۰۰۰ محل «آکادمی بینالمللی برای آینده»۱۳ شود.
اما هزینههای محلی این پروژه چگونه تأمین شد؟ پس از پیشبینی بودجهٔ موردنیاز برای همهٔ مراحل برنامه، دولت فدرال آلمان ۴۰ درصد این بودجه و دولت ایالت ساکسن سفلی ۳۰ درصد آن را تأمین کردند. شهر هانور نیز ۱۰ درصد از این مبلغ را بر عهده گرفت و بقیهٔ بودجهٔ موردنیاز اکسپو ۲۰۰۰ در پاییز ۱۹۹۵ از شرکتهای خصوصی آلمانی تأمین شد. مدیریت شهری هانور برنامهای با عنوان «برنامهٔ هانور ۲۰۰۱»۱۴ تصویب کرد؛ این برنامه در واقع تعریف چارچوبی برای بهرهمند شدن شهر هانور از پیامدهای تثبیت نمایشگاه اکسپو بود. این برنامه ۸ سرفصل محلی داشت:
۱- موقعیت شهر: بهینه کردن بخش مرکزی شهر، اجرای پروژههای ترافیکی، بهینهکردن مراکز تجاری شهر و تأسیسات مربوط به آن و ساختمان کنگره، افزایش فعالیتها در جهت جلب توریست و اجرای برنامههایی برای افزایش اشتغال. ۲- حمل و نقل: گسترش سیستم حمل و نقل عمومی، گسترش مسیرهای دوچرخهسواری در سطح شهر، ساختن مسیرهای پیادهٔ جدید و اصلاح گرهها و نقاط خطرساز ترافیکی. ۳- مسائل اجتماعی: فراهم کردن شرایط مناسب برای مشارکت گستردهٔ شهروندان در روند تصمیمگیری و اجرای پروژهٔ اکسپو ۲۰۰۰. ۴- محیط زیست: افزایش فضاهای سبز در بخش مرکزی شهر، احداث حلقههای مسیرهای پیاده و دوچرخه به جای شهر برای جلوگیری از آلودگی هوا، و جایگزینی انرژی پاک به جای سوختهای فسیلی در ساختمانهای مسکونی برای کاهش تولید گاز CO۲.
۵- تعادل اجتماعی: اقدامات پیشگیرانه از افزایش شکاف طبقاتی قشرهای مختلف جامعهٔ شهری هانور، اجرای طرحهای توسعهٔ اجتماعی در شهر، اجرای طرحهایی برای حمایت از قشر آسیبپذیر شهر، گسترش فضاهای عمومی و ایجاد شرایط مناسب برای یکپارچگی گروهها و جمعیت شهری. ۶- منطقهٔ مسکونی کرانسبرگ: ایجاد بافت مسکونی در اطراف منطقهٔ کرانسبرگ با اولویت حفاظت از آب، اجرای برنامههای صرفهجویی در مصرف آب، کاهش زباله و گسترش بافت جنگلی در اطراف منطقه. ۷- سایتها: ترمیم و بهینهسازی مراکز مختلف شهری، تالار شهر۱۵ و … . ۸- سایت نمایشگاهی.
نظریهٔ اکسپو ۲۰۰۰ برای بهرهگیری همهجانبه از نمایشگاه در هانور، ارتباط تنگاتنگ شهر و نمایشگاه است — چیزی که شهر هانور عرضه کرد و آنچه شهر هانور برای آن تدارک دید، وجود دارد. اما در مورد پدیدهٔ نمایشگاه بینالمللی تهران، در ۳۵ سال فعالیت آن، هرگز چنین ارتباطی به دست نیامده است. پینوشتها: ۱- اکسپو یا نمایشگاه؛ ۲- ادارهٔ بینالمللی نمایشگاهها (Bureau International des Expositions)؛ ۳- هانور؛ ۴- ساکسن سفلی (Niedersachsen)؛ ۵- اکسپو ۲۰۰۰؛ ۶- حزب سبزها (Die Grünen)؛ ۷- هلموت کهل؛ ۸- کرانسبرگ؛ ۹- کارلسروهه؛ ۱۰- روهه؛ ۱۱- لاتزن؛ ۱۲- S-Bahn؛ ۱۳- آکادمی بینالمللی برای آینده؛ ۱۴- «برنامهٔ هانور ۲۰۰۱»؛ ۱۵- تالار شهر.
