خاطره باغ هاى شیراز، حیات باغ هاى شیراز
\\nباغ از پیش از تاریخ وجود داشته و با دو عنصر اصلى آب و درخت، بر شکل گیرى روستاها و شهرها تأثیرگذار بوده است. پیوند میان باغ و شهر در ایران، در دوره هاى مختلف تاریخى ابعاد و اشکال مختلفى داشته است. به طور مثال در دوران صفویه، توسعه و نوسازى برخى از شهرها بر اساس محوریت محور تأثیر پذیرفته است )عرب -باغ ها بوده و ساختار شهرى از الگوى باغ (. چنین پیوند عمیقى باعث شده علاوه بر تأثیرات ساختارى 1394،سلغار و شکلى، جنبه هاى معنوى، مفهومى، روانى و زیست محیطى جامعه شهرى ( که انعکاس آن را در بسیارى از هنرهاى 1371 ،تحت تأثیر قرار گیرد )لطیف ایران همچون نقاشى مینیاتور، فرش و ... مى توان دید.
\\nباغ هاى شیراز شیراز به عنوان یکى از شهرهاى تاریخى ایران، ساختار شهرباغ داشته )شیبانى ( و امروز نیز همچنان به خاطر باغ هایش، شناخته شده 1396 ،و همکاران است. باغ ها در اذهان عمومى بخشى از هویت تاریخى، فرهنگى و طبیعى (. 1379 ،53 شماره21 ،شیراز را نمایان مى کند )وزارت مسکن وشهرسازى تأثیر حضور باغ ها را در شیراز مى توان به دو صورت بررسى کرد. یکى باغ ایرانى و رسمى که ساختار هندسى منظم و کوشک دارد؛ همچون باغ تخت، باغ ارم، باغ جهان نما و باغ دلگشا )با سابقه پیش از قرن هشتم( و ... که امروزه با توجه به زیبایى مناظر آن نقش مهمى در تفرج دارند، دیگرى باغ هاى غیررسمى و بدون ساختار هندسى منظم، کوشک که اغلب درختان مثمر و غیرمثمر دارند و از آنها براى کسب درآمد از طریق فروش محصولات و تفریح استفاده مى شود؛ همچون باغ هاي قصردشت )باغ هاى بلوار نیایش، دینکان، زرگري و ...(، باغ هفت تنان، باغ نو، رشک بهشت، باغ دهقانى و ... که بخش وسیعى از شهر شیراز را تشکیل مى دهند.
\\nنقش باغ هاى شیراز شیراز از لحاظ اکولوژیک، در یک دشت میان کوهى قرار دارد و در راستاى شمال غرب به جنوب شرق، داراى یک راهرو طبیعى و کوران هواست. موقعیت باغ هاى قصردشت در شمال غربى شیراز و در دهانه ابتدایى این راهرو، مانع نفوذ آلودگى هوا و گرد و غبار همراه باد غالب غربى و شمال غربى 5 ( و هم اکنون با مساحت1385 ،به بافت شهرى شیراز شده است )شهرو خانه درصد از کل وسعت شهر، وسیع ترین پهنه سبز شهر را تشکیل مى دهند. این باغ ها که تا قبل از دهه چهل بیرون از شهر بودند، با گسترش شهر هم اکنون داخل محدوده شهرى قرار دارند و داراى تعداد زیادى درختان کهنسال چندصدساله هستند. این باغ ها به عنوان ریه تنفسى و ایجاد هواى پاك شیراز شناخته مى شوند و همچنین به عنوان سرمایه هاى طبیعى منطقه به شمار مى روند که تأثیرات مثبتى بر اکوسیستم محیط دارند. باغ ها علاوه بر کارکرد زیست محیطى، داراى کارکرد و ارزش زیبایى شناختى براى محیط شهرى هستند که باعث ارتقاى کیفیت زندگى شهرى مى شوند. از نظر ارزش تاریخى فرهنگى، مهم و بستر بخش زیادى از خاطره هاى جمعى -و کارکرد اجتماعى
\\nمردم شهر به شمار مى روند و با همجوارى با شبکه ها و راه هاى مهم شهرى، امکان فرصت هاى تفریحى، توسعه گردشگرى را فراهم مى کنند. این منطقه سبز با برخوردارى از شرایط مساعد محیطى گفته شده و به علت رواج پدیده خوش آب وهوا نشینى در اقلیم گرم و خشک شهر شیراز، همواره از سوى طبقه مرفه شهر براى سکونت مورد توجه بوده و داراى ارزش اقتصادى زیادى است.
\\nحیات باغ ها هکتار وسعت داشت، 500 تا300 باغ هاى قصردشت زمانى که شهر شیراز و 1370 تا1340 هکتار وسعت داشتند. در فاصله سال هاى3500 تا3000 . با توسعه شهر، حدود نیمى از باغ ها تخریب شدند1355 به ویژه بعد از سال با ادامه این روند پس از دهه هفتاد تا امروز، شاهد ساخت و سازهاى بیشتر (. مى دانیم که 1388،و کوچک تر شدن این محدوده سبز هستیم )اردشیرى شیراز حیات شهرى خود را وام دار حضور باغ هاست و اگر چنین پیش رود، در آینده نزدیک اثرى از باغ ها نخواهد بود. چه عواملى موجب افزایش سرعت تخریب باغ ها مى شود و به این معضل دامن مى زند؟ انگیزه باغ داران و مالکان در نگهدارى و حفاظت از باغ در برابر تخریب و تغییر کاربرى اهمیت زیادى دارد. اما گسترش ساخت و ساز در پیرامون باغ ها، موجب تأثیر پذیرفتن محدوده باغ ها از آثار زیان بار زیست محیطى مانند تخریب قنات، کاهش آب چاه ها و افزایش دماى منطقه شده است. این
\\nدید از باغ هاى قصردشت به بافت قدیم
\\nباغ دلگشا، مأخذ: ایران از آسمان
\\nباغ هاى قصردشت به عنوان فیلتر تصفیه کننده هوا
\\nباغ جهان نما، مأخذ: ایران از آسمان
\\nباغ ارم شیراز، مأخذ: باغ ارم
\\n1894 ،A.H.P. Hotz باغ تخت شیراز، عکس از میلادى، کتابخانه ملى هلند
\\nمشکلات، در کنار خشکسالى موجب کاهش باردهى و مشکلات اقتصادى براى باغ داران شده است. خصوصى بودن باغ ها و تفکیک آنها به خصوص در فرآیند تقسیم بین ورثه باعث از بین رفتن یکپارچگى باغ و مشکلاتى در نگهدارى آنها مى شود. نبود متولى مشخص براى حل مشکلات آب و همچنین کمک به مالکان در حفظ و نگهدارى باغ موجب افزایش مشکلات آنان مى شود. موضوع دیگر، حضور باغ ها میان بافت شهر و ارزش افزوده اقتصادى زیاد آنهاست. قابل مقایسه نبودن درآمد حاصل از میوه با درآمد فروش باغ و سود حاصل از ساخت و ساز باعث شده میل به نگهدارى باغ بین مالکان کاهش یابد و به تغییر کاربرى باغ رغبت نشان دهند.
\\nبا وجود طرح ساماندهى باغ هاى قصردشت و طرح جامع فضاى سبز شهر شیراز و تأکید بر الزام نگهدارى از باغ ها و افزایش رویکرد گردشگرى در باغ هاى قصردشت به دلیل مشکلات زیاد مانند تصویب طرح هاى ناکارآمد، عدم استفاده از مشارکت فعال ذى نفعان، عدم توجه به شرایط اقلیمى به ویژه معیشتى باغ داران و ... هم اینک -خشکسالى، نادیده گرفتن ملزومات اقتصادى مدیریت شهرى شیراز با انبوهى از مشکلات، ابهامات و مسائل اجرایى روبه رو شده است. به طور مثال، راه هایى که براى کسب مجوز ساخت و یا دور زدن قوانین مربوط به ساخت در پهنه باغ ها وجود دارد، قابل تأمل است. برخى در میان باغ ها بدون مجوز اقدام به ساخت مى کنند و با پرداخت جریمه، به کار
\\nگذر، رستوران تاوه، گروه معمارى پایاپیرنگ-1 پروژه مسکونى مهر، على سوداگران، نازنین کازرونیان-3
\\n، آتلیه شهرسازى و معمارى بائو1345 ساختمان-4
\\nآپارتمان مسکونى خاطره باغ، گروه معمارى اشعرى و همکاران-2 خانه افراق، استودیو طرح مانا-5
\\nخود ادامه مى دهند. در این فرآیند سازمان مربوطه از درآمدِ حاصل از پرداخت جریمه ها، سود مى برد و سکوت مى کند و مالکان نیز پس از پرداخت جریمه همچنان از سود مالى بسیارى برخوردار خواهند بود و این جریان ادامه دارد. عدم یکپارچگى بین بخش هاى ادارى مربوط همچون اداره کشاورزى، جهاد سازندگى، سازمان حفاظت محیط زیست، شهردارى و ... از دیگر مشکلاتى است که همراه با ناکارآمدى قوانین و مقررات، و ناتوانى نهادهاى نظارتى به نابودى این باغ ها منجر شده است. موانعى که تاکنون براى حفاظت از این پهنه سبز شهرى وجود داشته است، یادآورى شد و مى دانیم که پهنه گسترده باغ ها مانند هر بخش زنده شهرى نیازمند رشد، توسعه و همچنین ارتباط با جامعه شهرى است. بنابراین به برنامه اى همه جانبه و بلند مدت نیاز است تا ابعاد مختلف حفاظت باغ ها و همچنین فرصت هاى توسعه در این بخش را در نظر بگیرد. اما در نبود قانون و زیرساخت هاى لازم، ممکن است که افراد بر اساس سود و زیان شخصى خود تصمیم گیرى کنند. آیا در چنین شرایطى باید از ذى نفعان و ذى نفوذان باغ ها توقع داشت به نفع جامعه، تصمیم اخلاقى بگیرند؛ حتى اگر با شرایط اقتصادى شان در تضاد باشد؟! شاید امروزه چنین توقعى از مالکان، سرمایه گذاران یا طراحان خوش بینانه است.
\\nسهم معماران در حیات باغ ها پیشروى و ساخت و ساز در مناطقى با پوشش گیاهى غنى یکى از دغدغه هاى امروز جامعه معماران ایران و شیراز است. با بررسى زیرساخت هایى که در حفاظت از باغ ها مطرح شد، نقش معماران تا حدودى مشخص مى شود. در ایران مالک زمانى به معمار مراجعه مى کند که مجوز تغییر کاربرى و پروانه ساخت را مبنى بر اجازه توسعه در زمین دریافت کرده، در این شرایط مساحت قابل ساخت در زمین، از قبل مشخص شده است. به لحاظ قانونى معماران مى توانند طراحى در چنین بسترهایى را برعهده بگیرند. از نظر برخى از متخصصان دانشگاهى و نظریه پردازان، قبول چنین پروژه هایى که در تداخل با فضاهاى سبز هستند، اساساً نادرست است و به معماران توصیه مى کنند که مسئولیت طراحى چنین پروژه هایى را قبول نکنند. اما عامل و محرك اصلى تغییر کاربرى، همان مجوزهایى است که از سوى بخش هاى متولى ارائه شده اند. با وجود مجوز ساخت و ساز، گاهى معمار حرفه اى چنین پروژه اى را قبول نمى کند، کارفرما پروژه را به طراح دیگرى واگذار مى کند که نتایج آن قابل پیش بینى نخواهد بود. شاید ردّ چنین درخواستى، کاملاً در حل مسئله مؤثر واقع نشود. از نظر برخى از معماران، نوع برخورد و مشاوره آنها با کارفرما و شیوه طراحى آنان در حفظِ ارزش هاى بستر پروژه مى تواند نقش داشته باشد و تصمیم گیرى هاى طراحى مى تواند با در نظر گرفتن روش هایى همچون حفظ درختان موجود، ادغام
\\nفضاى سبز در طراحى، استفاده از مصالح سازگار، تکنیک هاى ساخت با رد پاى زیست محیطى پایین و... کمک کننده باشد. بررسى شیوه برخورد معماران و راهکارهایى که انتخاب مى کنند، مى تواند به تحلیل مسئله کمک کند. در کشور خودمان پروژه هایى را مى بینم که معماران در مواجهه با چنین مسئله اى قرار گرفته اند. به طور مثال پروژه »خانه درون« کار دفتر معمارى الگو، در بسترى طراحى شده که منطقه مورد تهاجم سوداگران قرار گرفته و توسعه اى در جریان است که موجب از بین رفتن طبیعت بکر و خاطره هاى باغ هاى قدیمى امامه شده است. مهران خوشرو توسعه غیر مجاز و تبدیل باغ ها به آپارتمان را مورد انتقاد قرار مى دهد. او با کاهش مساحت پروژه به زیر حد مجاز و بردن حجم پروژه به زیر زمین، از تأثیرگذارى بر مناظر طبیعى منطقه جلوگیرى کرده است. این پروژه در رابطه بین طبیعت و مردم بازنگرى مى کند. همچنین در پروژه مجموعه مسکونى نیاوران به طراحى مهندسان مشاور زندیگان، محمدرضا نیکبخت، در کنار خیابان نیاوران، اصلى ترین شریان ارتباطى شمیران. این منطقه در گذشته داراى باغ هاى فراوان و هواى دلپذیر بوده و هم اکنون نیز تعداد زیادى درختان کهنسال دارد. گروه طراحى توانسته با اولویت حفظ درختان در طراحى، و با مشاوره، کارفرما را مجاب کند از حق سطح ساختِ مورد تأیید شهردارى متر( چشم پوشى کند و براى حفظ درختان و جلوگیرى از قطع آنها، 13000) متر مربع برساند. بدین ترتیب توده، حجم و فرم11000 سطح ساخت را به کلى بنا از درختان میانى تأثیر مى پذیرد.
\\nمعمارى در باغ هاى شیراز در مناطق سبز شیراز، پروژه هاى زیادى هستند که اجرا مى شوند و باغ و ارزش محدوده سبز شهر را نادیده مى گیرند. اما معماران دغدغه مند تلاش مى کنند ارزش هاى بستر پروژه را ببینند و براى حفظ و یا احترام به آن تلاش کنند. پروژه رستوران تاوه کار گروه معمارى پایاپیرنگ در یک مجتمع تجارى قرار گرفته است و در زمانى است که به 70 از مجموعه ساختمان هاى دهه واسطه ساخت و سازها، بخشى از باغ هاى محله تلخداش شیراز از بین رفته اند. این مجتمع تجارى مانند سدى میان بلوار ستارخان )بلوار فعال تجارى( و باغ هاى محله قدیمى تلخداش قرار دارد. طراحان براى اتصال و ترکیب بافت متراکم و پر ازدحام شهر به باغ هاى این محله قدیمى )تلخداش(، پیشنهاد کردند رستوران به تلفیقى از گذر و رستوران تبدیل شود. گذرى که خود زمانى کوچه باغ بود و محل عبور همگان، ولى اکنون دیگر نیست. بنابراین با قابلیت فضاى موجود، دو ورودى، با گذرى که دیوار همجوار آن اشاره اى به دیوارهاى گذرهاى قدیمى دارد، به هم متصل شوند و حفره اى در میان بلوار و باغ ها ایجاد کنند. در این پروژه، اثر تنه بریده شده درختانِ قدیمى باغ بر تابلوهایى در گذر تاوه ثبت شده است. این پروژه با ساختار فضایى گذرمانند و استفاده از مصالحى که دیوار گذر قدیمى را یادآورى مى کند، تلاش دارد با باغ هایى که (.1) دیگر نیستند، ارتباط حسى ایجاد کند پروژه خاطره باغ در یکى از کوچه هاى خیابان قصردشت طراحى و اجرا شده است. زمانى که پیشنهاد طراحى مطرح شد، پروژه تا مرحله اسکلت پیش رفته و روبه روى پروژه، درختان تنومند قدیمى وجود داشت. یکى از دغدغه هاى تیم طراحى، حفظ و ارتباط درختان قدیمى با درون پروژه بود، بنابراین با محوریت قرار دادن درختان، صفحات نما در اطراف آنها به بازى و حرکت درمى آیند. در نماى رو به حیاط، به منظور افزایش سبزینگى، فلاورباکس هایى در نظر گرفته شده که سبزینگى زیادى را روبه روى پنجره ها فراهم مى کنند. در مقابل این نما یک دیوار صلب بتنى قرار دارد که با اجراى قوطى کشى و شبکه مش، بستر دیوار سبز فراهم شده است. کسى که در حیاط مى ایستد، مى تواند سبزینگى را در یک فضاى سه بعدى تجربه کند؛ به صورتى که پوشش گیاهى از بام و نما شروع به حرکت مى کند، از کف حیاط تا دیوار رو به رو امتداد مى یابد و خاطره باغ هاى قدیمى یادآورى مى شود. در این پروژه
\\nپیاده رو باغ صفا، مهرداد ایروانیان-6
\\nبا به کارگیرى فرم نما، طراحى بام و محوطه به گونه اى که حضور سبزینگى در آن شاخص باشد، تلاش شده خاطرات باغ هاى پیشین قصردشت براى (. 2) مخاطبان یادآورى شود پروژه مسکونى مهر، کار على سوداگران، نازنین کازرونیان، در خیابان مهر و منطقه قصردشت، واقع شده است. در طراحى پروژه با عقب نشینى از جنوب، حیاط کوچکى خلق شده که فضاى سبز در پیوند با فضاى سبز بالکن ها، نماى ساختمان و باغ بام یادآور سبزى و باغ هاى قصردشت باشد و فرم رندوم بازشوها و تابش بندهاى چوبى عمودى نیز با دورى جستن از حجم هاى آپارتمانى (. 3) متعارف، در تلاش است گذشته تاریخى منطقه را یادآورى کند تجارى کار آتلیه شهرسازى و -« با کاربرى ادارى1345» ساختمان معمارى بائو و مهدى ذاکر حقیقى است. سایت پروژه در مرز اتصال باغ هاى باقیمانده قصردشت و بلوك هاى شهرى منطقه معالى آباد و در زمینى با هندسه مختلف الاضلاع است. طرح از همجوارى هایش تأثیر مى پذیرد و فرمى موافق با شکل سایت پروژه انتخاب مى کند تا امکان تعامل حداکثرى بین بدنه شهرى، طبیعت اطراف و بستر پروژه ایجاد شود. براى امتداد بافت بدنه شهرى از ضلع غربى پروژه، آجر و همچنین در جهت امتداد باغ هاى باقیمانده قصردشت شیشه براى پوسته بیرونى پروژه در نظر گرفته شده است. حجمِ شفافِ مجاور باغ ها، به زیبایى در تعامل معمارى با فضاى سبز و طبیعت موجود، نقش خود را ایفا مى کند. به نظر مى رسد این پروژه با سازمان دهى فرم و استفاده از شیشه، هم در فضاى داخلى و هم در نماى شهرى، فرصتى براى تجربه طبیعت براى مخاطبان ایجاد کرده و همچنین با انعکاس باغ هاى قصرالدشت در جداره مقابل آن بر اهمیت و ارزش حضور باغ، درختان و پهنه سبز شهرى تأکید (. 4) مى کند خانه افراق با طراحى استودیو طرح مانا در بلوار شاهد، یکى از بلوارهاى منطقه قصردشت است. با توجه به بیانیه معماران، انسان ها به دلیل گسترش فضاهاى شهرى و کاهش تعامل با طبیعت فرصت کمترى براى بازیابى انرژى ذهنى و جسمى خود دارند. به همین دلیل تیم طراحى تلاش مى کنند، با گسستِ نظام هاى طبیعى در جریان زیست روزمره، مقابله کنند. در همین راستا، استفاده از تراس هاى وسیع در طبقات، تقویت فضاى سبز موجود و معبر اطراف، گسترش فضاى سبز در نما و بام ساختمان مورد توجه قرار گرفته است. این پروژه علاوه بر حفظ درختان، راهکارهایى براى صرفه جویى انرژى، سیستم هوشمند آبیارى و به کارگیرى تهویه طبیعى در نظر گرفته که چنین راهکارهاى اقلیمى با دغدغه کمک به حفظ طبیعت محیط پروژه بسیار (.5) ارزشمند است پروژه »باغ صفا« طراحى مهرداد ایروانیان پیاده رویى در درون بافت شهرى مترمربع است، مسئله اصلى، ایجاد فضاى سکون و مکث 2000 به مساحت
\\nدر پیاده رو است، چیزى که در شهر شیراز کمبود آن احساس مى شده است. همچنین احیاى احساسى از باغ دوران قاجار که از بین رفته است. در طراحى پیاده رو با توجه به تغییر زمینه تاریخى از شیراز جدید به شیراز قدیم، زبان معمارى آن تغییر مى کند و نحوه به کارگیرى مصالح و جنسیت هاى مختلف در کف سازى پیاده روها مبین این تغییرات است. بدین ترتیب در محدوده شیراز جدید، کنارِ هم قرارگیرى مصالح به صورت آزاد و در محدوده باغ صفا که نماینده شیراز قدیم است، قاعده مند شده است. در این پروژه، سعى معمار بر القاى حالتى سوررئالیستى از باغ به فضاى شهرى بوده است. این کار با امتداد دیوارهاى باغ به درون پیاده رو و بازسازى دروازه هاى آن و نیز استفاده از عناصرى همچون جوى آب و درختان سرو، مى تواند احساس ورود به فضاى (. 6) باغ را در عابران به وجود آورد پروژه طراحى بخش الحاقى مجتمع فرهنگى و رفاهى دانشگاه شیراز توسط دفتر استودیو معمارى چارك در منطقه باغ هاى رشک بهشت در نزدیکى باغ ارم شیراز واقع شده است. در محوطه مجموعه، درختان کهنسال و نارنجستان هایى انبوه، ساختمان اصلى مجموعه را در برگرفته که علاوه بر تلطیف هوا، منظره دلپذیرى را به وجود آورده اند. به گفته طراح، بخشى از اهداف پروژه شامل غناى حسى، خاطره انگیزى، سرزندگى فضاهاى داخل، ارتباط بصرى فضاهاى مکث با محوطه سازى بیرون و حفظ تمامى درختان نارنجستان است. در طراحى کباب پز روباز به عنوان بخش الحاقى رستوران با توجه به محدود شدن فضاى شمال غرب بنا به نارنجستان ها، در فضاى خالى بین درخت ها با ساخت ستون هاى منفرد بتنى، بالکن هاى منفرد با ابعاد متفاوتى طراحى شده است که به وسیله پل هاى چوبى به هم متصل مى شوند، بنابراین، علاوه برجلوگیرى از قطع درخت، موفق به خلق منظره اى دلچسب و فضایى پرهیجان و خاطره انگیز شده اند. این پروژه به نوعى مرز بین درون و طبیعت بیرون را کمرنگ و فرصتى براى بهتر دیده شدن باغ فراهم مى کند و ضمن استفاده از هندسه ارگانیک، امکان تجربه بى واسطه طبیعت و یک (.7) چشم انداز گسترده و احساسى را مقابل کاربر به وجود مى آورد در پایان با یادآورى اینکه هر توسعه اى، با میزانى از تخریب همراه است، اما در پهنه سبز و ارزشمند شهرى، شیوه توسعه اهمیت زیادى دارد و بایستى حداقل تخریب و آسیب را به همراه داشته باشد. در پروژه هایى که بررسى شد، معماران با دغدغه توجه به طبیعت، براى حفظ، تعامل یا یادآورى طبیعت گذشته آن، با رویکردى متفاوت راه کارهایى را ارائه و با به کار گرفتن مصالح، سازه، فرم، سازماندهى فضاهاى داخلى و بیرونى و همچنین با ایجاد شرایطى که تعامل حسى و ارتباط با باغ را به وجود مى آورند، در این راستا تلاش کرده اند. اگر واقع بینانه بنگریم؛ تلاش معماران، بسیار ناچیز بوده و هنوز تأثیر قابل توجهى ایجاد نشده است. شاید در آینده با دغدغه مندى بیشتر و با تعهد به رسالت فرهنگى جامعه معماران، در روند فعلى تغییرى صورت گیرد.-اجتماعى
\\nمنابع: (، »نظرى بر امکان سنجى توسعه نظام مند مجموعه 1311) . اردشیرى، ماندانا و همکاران- .باغ هاى قصردشت شیراز«، همایش ملى انسان، محیط زیست و توسعه پایدار (، طرح 1379) . وزارت مسکن و شهرسازى، اداره کل مسکن و شهرسازى استان فارس- .53 ساماندهى باغ هاى قصردشت شیراز، شماره (، طرح راهبردى ساختارى شیراز. 1385) . مهندسین مشاور شهر و خانه- (، »شهر باغ، ساختار شهرى شیراز قدیم«. فصلنامه هنر و1396) . شیبانى، مهدى و همکاران- .1396 تمدن شرق، سال پنجم، شماره شانزدهم، تابستان محور شهر تاریخى -(، »باغ به مثابه نهاد توسعه شهر توسعه باغ1394) . عرب سلغار، ندا- 89-82 ،(33) ،شیراز«. باغ نظر (، باغ، تهران: سازمان پارك ها و فضاى سبز شهر تهران.1371 ) . ابوالقاسمى، دکتر لطیف- (، »بررسى باغ هاى قصردشت به عنوان ریه هاى تنفسى شهر1393) . زارع، سهیلا و همکاران- شیراز )با رویکرد فضاى سبز در توسعه پایدار شهرى شیراز«(. کنفرانس ملى مدیریت شهرى و توسعه پایدار. (، منصور صانع. نشر نظر.1380) . به یاد شیراز، عکس هاى قدیم شیراز- https://www.caoi.ir/ https://www.memarmagazine.com/fa/ https://iranian-architect.ir/ https://isoarch.ir/
\\nرفاهى دانشگاه شیراز، استودیو معمارى چارك- بخش الحاقى مجتمع فرهنگى-7
\\n\n