1193 تا1172 سالة كريم خان زند، حد فاصل21 شيراز در دوران حكومت هجرى قمرى، پايتخت ايران بود و روزگار پررونقى را تجربه كرد كه بناهاي متعدد و ارزشمندى از آن دوران تا امروز به جا مانده است؛ مجموعه اي نفيس شامل: مسجد، بازار، حمام، ارگ، آب انبار و.... موسوم به مجموعة زنديه كه يادگار محبوب ترين پادشاه سلسله هاى حكومتى بعد از اسلام در ايران است. مسجد وكيل يكى از شاخص ترين اين بناها، با كالبدى مستحكم با مساجد هم عصر خود تفاوت هاى ماهوى بسيار دارد. اين مسجد نمونه اى نادر از مساجد دو ايوانى است. اين الگو عمدتاً در دوران اولية مساجد ايرانى در خراسان شكل گرفت و بنابراين ساختار چنين مسجدي در قرن دوازدهم هجرى امرى استثنائى است. روند ساخت مساجد ايرانى، از اشكال بسيار ساده تا فضاهايى با تركيبات پيچيده، بسيار طولانى و جذاب بوده است. در روزگار اقتدار ابومسلم خراسانى، به دستور او مساجدى شبستانى كه به آن ها مساجد ايرانى گفته مى شود، با شكوه و اعتبار بيشترى ابتدا در خراسان و سپس در ساير نقاط كشور ساخته شدند. اين مساجد شبستان بزرگى در جانب قبله داشتند. دو ايوان شاخص در صحن مسجد خودنمايى مى كردند كه يكى در بدو ورود به صحن و ديگرى به عنوان دهانة ورودى يا درآيگاه در مدخل شبستان اصلى قرار داشته اند. مسجد وكيل پس از دوران اوج كه معمارى مساجد با شكوه چهارايوانى در زمان صفويه ساخته شد، اما چنين برمى آيد كه معمار مسجد، به دور از الگوى اين مساجد، كوشش كرده تا مسجدي زيبا تنها با دو ايوان و بدون گنبد و مناره هاى مرتفع در كنار بازار بزرگ وكيل بنا كند. اين معمار كه متأسفانه نامى از خود در پيكرة مسجد باقى نگذاشته، با مهارتى خاص زاويه اى را در جوار معبر اصلى انتخاب كرده تا جهت قبله به درستى در مسجد رعايت شود. متر و آب نماى 60 × 60مسجد وكيل صحن بزرگ مربع شكلى به ابعاد متر در ميانة آن دارد كه 5 متر و عرض40مستطيل بسيار طويلى به طول متر ساخته شده و بر راستاى قبله 4 تا3 از تخته سنگ هايى سترگ به طول همچون محورى ممتد تأكيد مى كند. اين حوض عظيم با تناسبات بسيار خاص خود تا هنگامى كه نمازگزارى به قصد وضو سكون آب را برهم نزده، همچون آينه اى گسترده تصوير آسمان را بر صحن سنگى مسجد منعكس مي كند. در شمال صحن سردرى مجلل با كاشى هاى معرق، هفت رنگ و مقرنس كارى هاى ظريف قرار دارد كه به معبر بيرون مرتبط است. نقوش گياهى آزاد و غيرمتقارنِ كاشيكارى دو سوى سردر ورودى و نيز ايوان هاى داخلى، در قياس با نقوش متقارن سنتى نشان از وقوع تحولى چشمگير در طراحى كاشى ها در دوران زنديه و قاجاريه دارد. اين سردر از دو سو مراجعان راستة اصلىِ بازار وكيل را به فضاى داخل مسجد فرا مى خواند. در داخل فضاى باز مسجد، ايوان هايى بزرگ در دو جناح شمالى و جنوبى و رواق هايى آجرى در دو سوى شرقى و غربى، صحن را احاطه
\\n\\nكرده اند. در بدو ورود و در سمت شمال مسجد ايوان بلند و زيبايي مزين به كاشي وجود دارد كه به آن طاق مرواريد مي گويند. گرداگرد اين طاق با قلم درشت و خط ثلث يكى از سوره هاى قرآن به صورت هلالى نوشته شده است. در توصيف زيبايى تزئينات مسجد وكيل، مراجعه به سفرنامة به سوى خالي از فايده نخواهد بود: 1اصفهان پيرلوتى »امروز خوشبختانه موفق شدم وارد مسجد كريم خان )وكيل( شوم، بى شبهه اگر مدتى در اينجا بمانم به همة محل هايى كه دخول به آن ها اكنون به طور كامل برايم ممنوع است، وارد مى شوم. مردم اين شهر نسبت به من بسيار ملايم و مهربان اند. خطوط و نقوش معمارى مسجد، ساده و بى آلايش است، ولى در همه جا ميناكارى و رنگ هاى سبز و قرمز ديده مى شود و اين تجمل به حد افراط رسيده است. هيچ قسمتى از ديوار را نمى توان يافت كه به دقت ميناكارى نشده باشد. اكنون در كاخى لاجوردين و فيروزه فام هستيم...« مسجد وكيل چندين بار صدمات سنگينى خورده است: اصابت چندين
\\n\\nو سپس آسيب هاى شديد بر اثر دو1255 گلولة توپ در درگيرى هاى سال هجرى قمرى سبب شد بناى مسجد در 1310 و1280 زلزله در سال هاى دوران فتحعلى شاه و ناصرالدين شاه مرمت و بازسازى شود. كاشي هاي معرق فتحعلي شاهي با گل و بوتة اسليمي و كتيبه هاي متعدد از جمله تزئينات دوران قاجار به شمار مى آيند. در ضلع جنوبي مسجد نيز ايوانى نفيس با كاشيكارى هاى رنگين و قامتى رفيع، آستانة فاخرى براى شبستان بزرگ و باشكوه مسجد است. برخلاف مساجد معروف دوران سلجوقى و صفوى كالبد مرتفع زير گنبد جاى خود را به شبستانى كم نظير داده كه آرامش و نظم را در فضايى روحانى تداعى ستون سنگي نفيس دارد كه بار 48 مى كند. پهنة بسيار وسيع شبستان گنبد كوچك را به دوش مى كشند. اين ستون ها از سنگ يكپارچه و به 68 رنگ خاكسترى و كرم روشن اند كه به دستور كريم خان از معدنى در مراغه به شيراز آورده شدند و تزئيناتى زيبا شامل شيارهاى مارپيچ در بدنه و گلبرگ هاى برجسته در سرستون ها را بر پيكر خود به نمايش مى گذارند. تركيب رنگى اين ستون هاى سنگى، پوشش آجرى سقف و تويزه ها و سنگ گندمك فرش شده بر كف، هماهنگى و زيبايى بى مانندى به شبستان مسجد وكيل بخشيده است. در اين ميان محراب زيباى كاشي كاري شدة پله، شكوه 14 شبستان و منبري منحصر به فرد ساخته شده از سنگ مرمر با اين فضا را دو چندان مى كند. اين شبستان به دليل وسعت چشمگير و سادگى همراه با وقارش، مسجد وكيل را از مساجد هم عصر خود كاملاً متمايز ساخته است. 16 جدا از شبستان اصلى، در ضلع شرقى صحن نيز شبستان كوچكى با گنبد كوچك بر فراز خود دارند. مدخل ورودى 20 ستون جاي گرفته كه آن فاقد هرگونه عنصر معمارى شاخص و يا پيش فضاست. چنان كه گفتيم، مسجد فاقد مناره هاى مرتفع است و تنها بر فراز ايوان شمالى آن دو مؤذنة كوتاه براى اقامة اذان تعبيه شده است.
\\n\\nپرفسور اپهام پوپ در اشاره اى به شاهكارهاى معمارى دوران صفوى ضمن بيان ارزش هاى مسجد و مدرسة دينى مادرشاه به مثابه آخرين بناى واجد معمارى شاخص، از مسجد وكيل نيز ياد مى كند: »شايد اين مدرسه )مدرسة مادرشاه( آخرين بناى با اهميت ايرانى باشد، برخى بناهاى بعدى از قبيل مسجد وكيل در شيراز يا مسجد حكيم در اصفهان داراى فريبندگى و گيرايى هستند، ولى عصر معمارى مهم ايرانى به سر رسيده...« برخلاف آنچه پوپ مى گويد مسجد وكيل نشانه هاى فراوانى از ذوق و قريحة معمار گمنام و خوش فكر بنا دارد كه به رغم آشنايى با الگوهاى معروف قرن پيش بازگشته و مسجد را 9 و جا افتادة مساجد با ابهت چهار ايوانى ، به با بهره گيرى از معيارهاى مساجد اولية ايرانى و با تناسباتى بسيار جسورانه و تعبية فضاهايى دلپذير و با مقياس انسانى طراحي كرده است. گويى او نيز، با الهام از نگرش متواضعانة پادشاه خود، بيش از آنكه به معمارى باشكوه و ابهت بپردازد، دغدغة معماري مردمي داشته.
\\n\\nپانوشت: ميلادى( نويسنده و جهانگرد فرانسوى است كه در ايران بيشتر به 1850-1923) پير لوتى-1 سبب نگارش كتاب به سوى اصفهان مشهور است. لوتى در اواخر سده نوزدهم از سوى وزارت برون مرزى فرانسه مأمور شده بود كه به هند سفر كند تا مراتب دوستى فرانسه را به آگاهى مهاراجة هند برساند. آن گاه از هند به ايران بيايد و از اصفهان ديدار كند. اين كتاب كه به صورت يك دفتر خاطرات نوشته شده، ماجراى اين سفر را بيان مى كند.
\\n\\nمنابع: آرشيو مطالعات انجام شدة مهندسان مشاور آران، گروه پژوهش معمارى اقليمى ايران.- . اپهام پوپ، آرتور. معمارى ايران، ترجمة غلامحسين صدري افشار- . پيرنيا، محمدكريم. معماري ايراني، تأليف و تدوين غلامحسين معماريان- گنجنامة فرهنگ آثار معمارى اسلامى ايران، مركز اسناد و تحقيقات دانشكدة معمارى و- .شهرسازى دانشگاه شهيد بهشتى مطالعات معاونت معرفى و آموزش سازمان ميراث فرهنگى.-
\n