در فرایند تحول طرح، این عوامل و اجزاء، بدون آنکه اصراری بر ثابت نگاه داشتن یکی یا دیگری باشد، گسترش پیدا کردهاند، تغییر یافتهاند یا تحلیل رفتهاند و سرانجام کالبدی تازه را نتیجه دادهاند که به هیچ یک شبیه نیست، اما سایه همگی در آن قابل تشخیص است.
این تجربه نه هنوز کامل است و نه به صورت روشی اطمینانبخش درآمده است؛ امتیاز آن به وجود آوردن امکانات زیادی در ذهن طراح است که گاه نتیجه کار را به صورت شگفتآوری از پیشانتظارهای او نیز فراتر میبرد.
در هر چهار طرح اثری از سنت معماری به چشم میخورد، ولی نه به شکل مرئی و گرتهبرداری از گذشته. این مفاهیم پایهایاند برای تغییر. در هر کدام عنصری از زبان معماری گذشته — دیوار باغ و برج کبوتر در فرهنگسرای اصفهان، کوشک در طرح باشگاه بانک مسکن، و پل در طرح سفارتخانه — در ترکیب با عوامل کالبدی و غیرکالبدی دیگر اختیار شدهاند و در ترکیب رشد یافته و به جلو رفتهاند، رفتهرفته تسلط خود را از دست دادهاند تا در تعادلی دوباره به ترکیبی جدید برسند. این نتیجه را نباید تمامشده انگاشت؛ بلکه در طرحی دیگر، چه بسا همان ترکیب نهایی نقطه آغاز محسوب خواهد شد.
چهار طرح برای معرفی در این شماره از معمار انتخاب شدهاند که همگی فرایندی خاص از زبان معماری را بازگو میکنند، نه آنکه سیر معماری طراح را در فعالیت حرفهای او ترسیم کنند.
در کارهای پیشین، دو شیوه برای دستیابی به زبان معماری امروزی اما با نگاهی به میراث تمدنی گذشته تجربه شد. نخست، استفاده از عناصر نمادین و آشکار معماری ارزشمند گذشته و تلفیق آن با کارکردها و الزامات امروزی بود؛ و دومی، بهره گرفتن از جلوهها و مفاهیم ناپیدا و تعبیر آن به زبانی امروزی. در هر دو تجربه، عناصر پیدا و ناپیدا تا پایان کار کم و بیش بیتغییر میماندند. اما در این تجربه جدید، عناصر برگرفته از معماری تاریخی در فرایندی آزاد رها میشوند تا همپای تکامل طرح تحول یابند، تا جایی که از آنها جز سایهای باقی نماند.
این طرحها شروع دورهایاند که در آنها زبان معماری خود را به ایدهای منفرد و خالص محدود نمیکند، بلکه از همان آغاز عوامل و عناصر متعددی در فرایندی پیچیدهتر با یکدیگر ترکیب میشوند. به گفته دیگر، فقط زبان معماری سنتی یا مسئله هویت یا سادگی و عملکرد و مثلاً شرایط طبیعی و محیطی یا زیباییشناسی و بیان فلسفی — هیچکدام به تنهایی مطرح نیستند؛ در این چند طرح همه این عوامل از همان ابتدای طراحی در فرایند شکلگیری زبان معماری دخالت یافتهاند.
باشگاه بانک مسکن
بنای باشگاه در میان باغی سرسبز و زیبا ساخته میشود. از این رو میبایست سطح کمی را اشغال کند و چندان به زیرِ ساخت و ساز نرود.
طراحی معماری به شکل یک کوشک کلاسیک است که قطر آن شکاف خورده و به شکل اتریوم درآمده، و در یک فرایند گریز از مرکز، نیمهای از این مکعب به صورت نیمدایرهای مدرن سالنها و فضاهای بزرگ را در خود جای داده است. یعنی کل بههمپیوسته به اجزایی کلاسیک و مدرن تقسیم شده و با ترکیبی خاص، کیفیتی تازه را به وجود آورده است.
حجم نیمدایره به گونهای با مکعب بنا و برآمدگی اتریوم اتصال پیدا کرده که عنصری ناپایدار را در تضاد کامل با پایداری قرار داده است؛ و بازی با احجام و صفحات، ترکیب کلی بنا را کامل کرده است.
مجتمع مسکونی شمال تهران
شیب تند زمین و دید به منظر سرسبز اطراف، دو عنصر بسیار مهم در شکل دادن به ساختار فضایی این ساختمان بوده است.
اجزا و فضاهای طرح در داخل ساختمان به گونهای در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند که از تراز بالاتر تدریجاً به تراز پایینتر میرسند؛ و در بیرون ساختمان، صعود تدریجی از کف حیاط به سطح خیابان، ریتم پرشتاب و پرتنوعی را در حجمها به وجود آورده است.
یک رشته پلکان متوالی که از میان ساختمان و محوطه میگذرد و تا انتهای زمین پیش میرود، عنصری شاخص در این بناست.
ساختمان سفارت جمهوری اسلامی ایران در توکیو، ژاپن
ساختمان جدید سفارت و کنسولگری جمهوری اسلامی ایران در توکیو در دو قطعه زمین ارزشمند، واقع در منطقه مسکونی و اداری میناتوکو، ساخته میشود. ساختمان با زیربنای حدود ۳۰۰۰ مترمربع بخشهای دیپلماتیک، کنسولی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اداری، خدمات و پشتیبانی و پارکینگ را در برمیگیرد.
در طراحی این بنا دو گروه مفاهیم معماری با یکدیگر تلفیق شدهاند: نخست، مفاهیم ضمنی، ناپیدا و تصفیهشدهٔ معماری ایرانی مانند پل و ریتم پنجرهها، که در هماهنگی با عوامل محیطی و زمینه شهر توکیو در نما و حجم بیرونی ساختمان جلوهگر شدهاند؛ و دوم، مفاهیم آشکار، نمادین و کارکردی معماری ایرانی مانند حیاط مرکزی و هندسهٔ ایرانی، که در انطباق با کارکردهای جدید متحول شده و فضاهای داخلی ساختمان را شکل داده است. بنابراین ساختار طرح در عناصر اصلی زیر سازمان یافته است:
پل، به مثابه نمادی از ارتباط میان دو مکان که در فرم بیرونی ساختمان بروز یافته و اشارههایی به پلهای سنتی ایرانی، مانند پل خواجو، دارد. در عملکرد نیز این پل ارتباط بین ساختمانهای مستقر در دو زمین را برقرار میسازد. در نمای بیرونی ساختمان، با جدا ساختن دو صفحه کناری بنا از ساختمان اصلی و ایجاد فضاهای شفاف در آن، تداعی پلبودن تقویت میشود. ریتم و حرکت این بازشوها حسی از وحدت و هماهنگی را نیز به وجود میآورند، ضمن آنکه نوردهی بهتر به فضاهای داخلی هم تأمین میشود.
ایوان. طراحی باغچهای در بخشی از بام سالن تشریفاتی طبقه دوم، فضایی شبیه به ایوانهای شرقی و ایرانی به وجود آورده است که افزون بر جنبه نمادین، کارکردی مفید دارد و با تیرکهای آلاچیقمانند تنوعی از نور و سایه را در نما ایجاد کرده است.
حیاط مرکزی، نقطهعطفی در فضاهای ساختمان به شمار میآید. تقسیم حیاط مرکزی به دو بخش داخلی و خارجی به کمک شیشهای که سطح نما و سقف را میپوشاند، وجهی دوگانه و متمایز به آن بخشیده است. در طراحی حیاط از تغییر دو محور و از تلفیق هندسه سنتی و مدرن استفاده شده است. شفاف بودن شیشه در سقف و بدنه، شکلی مربع به حیاط داده است که در نمای خارجی نیز باز بودن فضای مرکزی ساختمان را نمایان میسازد؛ از سوی دیگر، شفاف بودن این بدنه از حیاط مرکزی کمک میکند که فضای تالار تشریفاتی بزرگتر به نظر رسد و با حیاط مجموعهای واحد را القا کند.
فضاهای داخلی. تعبیه پنجرههای زیاد در طبقات با ملاحظات ایمنی در تعارض میافتد؛ در عین حال تأمین نور کافی در فضاهای داخلی لازم است. برای آشتی دادن این شرایط، از حیاط داخلی، فضای سراسری مرکزی و تاباندن نور از شکاف میان عناصر اصلی معماری در سقف بهره گرفته شده است، که همه این تدابیر در معماری سنتی ما سابقه دارد و در این طرح به شیوهای امروزی جلوهگر شده است.
موزه و مرکز فرهنگی دفاع مقدس اصفهان
این بنا به سبب اهمیت یادمانی آن میبایست کیفیتی ماندگار و پایا داشته باشد؛ و صرفنظر از کارکردهایی که در طی زمان، به مناسبتهای مختلف، در آن جای میگیرد، کالبدی موقر، احترامبرانگیز و استوار به نمایش گذارد و نشانهای باشد از حماسهای سترگ و رزمندگانی عالیقدر.
مجموعه موزه و مرکز فرهنگی در ضلع شرقی باغ غدیر ساخته میشود. بنا با دو حجم دیوارمانند و برجشکل طراحی شده است. دیوار، نماد استحکام و تمامکننده و تعریفکنندهٔ ضلع شرقی باغ غدیر است؛ و برج هم یادآور فضاهای مقدس و نمادی از برجهای معروف شهر اصفهان است.
ساختمان در پیوند مستقیم با فضاهای داخل و خارج باغ طراحی شده و مرکز فرهنگی در تقاطع محور اصلی باغ با دیوار و برج جای گرفته است. دو عنصر اصلی این طرح — نه حالتی تهاجمی و تجاوزگرانه، بلکه حالتی مقاومتگونه و دفاعی دارند؛ و به هر حال، وجود آنها، و تعبیرهای مختلف در نماها، به بنا معنا و خاصیت ماندگاری بخشیده است.