سهیلا بسکی

سهیلا بسکی در سال ۱۳۳۲ در خانواده‌ای متعهد به زندگی فکری و مدنی متولد شد. پدرش، دکتر غلامعلی بسکی (۱۳۱۰—۱۳۹۸)، پزشک و محیط‌زیست‌شناس پیشرو بود که در سراسر ایران به «پدر طبیعت» شهرت داشت. آرامگاه او که توسط دفتر زاو معماران طراحی شده، خود به یک اثر شاخص معماری تبدیل شده — پیوندی شایسته با جهانی که دخترش به ساختن آن کمک کرد.

بسکی در دانشگاه گیلان در رشت مدیریت خواند و از همان دوران دانشگاه نشانه‌های استعداد ویراستاری‌اش آشکار بود: مجله دانشجویی باران را در دوران تحصیل تأسیس کرد. سپس تحصیلات اقتصاد را در دانشگاه ایالتی میشیگان آمریکا ادامه داد. پس از بازگشت به ایران بعد از انقلاب ۱۳۵۷، در دانشگاه بوعلی سینا همدان مشغول به کار شد و سپس به تهران نقل مکان کرد.

در دهه ۱۳۷۰، بسکی مدیریت انتشار مجله آبادی در مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری را بر عهده گرفت — تجربه‌ای که تعهد او به فرهنگ معماری را عمیق‌تر کرد و خلأیی را آشکار ساخت که مصمم بود پر کند. ایران فاقد یک نشریه معماری مستقل و انتقادی بود — نشریه‌ای آزاد از نظارت دولتی و وقف این ایده که «معماران از طریق نوشتن بهتر درباره معماری فکر می‌کنند.»

در سال ۱۳۷۷، او با سرمایه‌گذاری شخصی مجله معمار را در کنار معمار و منتقد کامران افشار نادری راه‌اندازی کرد. شماره نخست در تابستان ۱۳۷۷ با تصویر روی جلد مهمان‌سرای حافظیه شیراز منتشر شد — و با آن، دوران تازه‌ای در نشر معماری ایران آغاز شد.

“بدون شک، تأثیرگذارترین مجله معماری ایرانی، معمار است. این مجله که در سال ۱۹۹۸ توسط زنده‌یاد سهیلا بسکی تأسیس شد، نشریه‌ای با بودجه خصوصی است که نقش بزرگی در شکل‌دهی گفتمان معماری ایران داشته است.”

آنچه بسکی ساخت صرفاً یک مجله نبود، بلکه یک نهاد بود. تحت رهبری او، معمار از یک فصلنامه به یک نیروگاه دوماهنامه تبدیل شد که پیش از درگذشت او بیش از ۱۳۰ شماره منتشر کرد و طیف کاملی از معماری ایران را پوشش داد — از پروژه‌های معاصر و استعدادهای نوظهور تا معماری سنتی، شهرسازی و نظریه انتقادی.

در سال ۱۳۸۰، او همزمان مجله شهر را تأسیس و جایزه معمار را پایه‌گذاری کرد — جایزه‌ای که به یکی از معتبرترین جوایز معماری ایران تبدیل شد. این جایزه نقش مهمی در شناسایی و معرفی نسل جدیدی از معماران ایرانی داشته که بسیاری از آن‌ها به شهرت بین‌المللی رسیده‌اند. آثار برندگان جایزه معمار در موزه معماری زوریخ و موزه آلوار آلتو فنلاند به نمایش گذاشته شده‌اند.

ویژگی متمایز مجله، بخش نقد و نظریه بود که ترجمه‌های فارسی گفتمان معماری بین‌المللی را در کنار مشارکت‌های ایرانی اصیل منتشر می‌کرد. تحلیل محتوای نزدیک به ۵۰۰۰ مقاله منتشرشده در معمار تأیید کرده که مجله نه صرفاً بر مستندسازی ساختمان، بلکه بر مبانی نظری تفکر معماری تمرکز داشت.

“او بیش از هر فرد دیگری در دوران اخیر برای معماری کار کرد و یک نسل را گرد هم آورد، بی‌آنکه ساختمانی به نامش باشد.”

حداقل پنج مقاله علمی درباره معمار و پروژه ویراستاری بسکی نوشته شده است. به‌ویژه، معمار و پژوهشگر سینا زارعی مقاله‌ای با عنوان «مجله‌ای از آن خود» در کنفرانس شبکه تاریخ معماری اروپا (EAHN) در سال ۲۰۲۲ ارائه داد — عنوانی که ارجاعی آگاهانه به اثر اتاقی از آن خود ویرجینیا وولف بود، یکی از آثاری که خود بسکی به فارسی ترجمه کرده بود.

بسکی همزمان با کار معماری‌اش، فعالیت ادبی شاخصی داشت. او حداقل هفت کتاب داستانی و غیرداستانی نوشت:

مجموعه داستان پاره کوچک برنده جایزه ادبی گلشیری در سال ۱۳۸۲ شد و هیئت داوران آن را به خاطر «مشاهده دقیق، زبان روان و معنای چندلایه» ستود. رمان ذره با عنوان Particelle توسط انتشارات پونته۳۳ رم به ایتالیایی ترجمه شد (۲۰۱۳). داستان کوتاه «آینه» نیز در دسامبر ۲۰۱۱ توسط Words Without Borders به انگلیسی منتشر شد.

او به عنوان مترجم، زندگی‌نامه ویرجینیا وولف نوشته کوئنتین بل و زندگی‌نامه خودنوشت اما گلدمن را به فارسی ترجمه کرد — انتخابی که جریان‌های فکری حاکم بر کار ویراستاری‌اش را آشکار می‌سازد: فمینیسم، استقلال فکری و باور به اینکه فرهنگ از طریق تعامل انتقادی مداوم ساخته می‌شود.

تعهد بسکی فراتر از نشر بود. پس از زلزله ویرانگر ۱۳۸۲ بم که یکی از مهم‌ترین میراث‌های معماری ایران را نابود کرد، او از طریق شبکه‌های مجله اقدامات امدادی سازماندهی کرد. کتاب در حکایت ساختن محل در بم تجربه بازسازی پس از فاجعه را مستند کرد.

هرچند خود معمار حرفه‌ای نبود، تلاش خستگی‌ناپذیر بسکی مجله معمار را به نشریه‌ای با اعتبار ملی و بین‌المللی تبدیل کرد. او از مجله به عنوان بستری برای ارتقای صداهای کم‌شنیده، پرورش تفکر انتقادی و هدایت گفتمان معماری نسلی استفاده کرد. مجله Daidalos کار او را در مجموعه «ساختن فمینیسم» معرفی کرد.

در سال‌های آخر عمر، حتی با وخیم شدن سلامتی‌اش، بسکی به کار ادامه داد — ویرایش دست‌نوشته‌ها با کمک دستگاه اکسیژن، و امتناع از افت استانداردهای مجله. او در ۶ خرداد ۱۳۹۴ (۲۷ مه ۲۰۱۵) در استانبول درگذشت.

واکنش جامعه معماری فوق‌العاده بود. معماران سراسر ایران پارچه‌های سفید بر ساختمان‌هایشان آویختند — یادبودی خاموش و جمعی که محیط ساخته‌شده را به بنای یادبود تبدیل کرد. مراسم یادبودی نیز در لندن برگزار شد — به همت خواهرانش دکتر شهره بسکی، شهلا بسکی و بناز بسکی — با نمایش فیلم مستندی از مرتضی فرشباف و اجرای موسیقی سنتی ایرانی.

“دوستی دلسوز و همدل برای همکاران، زنی شجاع و ریسک‌پذیر، سخت‌کوش، استوار و خلاق در عرصه حرفه‌ای‌اش.”

“او شیوه تفکر نسلی از معماران درباره کارشان را تغییر داد. پارچه‌های سفید فقط عزاداری نبودند — بیانیه‌ای بودند درباره آنچه یک نفر، فقط مسلح به ایمان و یک چاپخانه، می‌تواند بسازد.”

امروز مجله معمار تحت مدیریت خانواده امیررحیمی — همسرش رضا امیررحیمی و پسرش اسفندیار امیررحیمی — ادامه می‌یابد و چشم‌انداز و استانداردهایی که او پایه‌گذاری کرد حفظ می‌شود.

پس از درگذشت سهیلا بسکی در ۶ خرداد ۱۳۹۴، معماران سراسر ایران پارچه‌های سفید بر ساختمان‌هایشان آویختند. معمار شماره ۹۲ خود — معروف به «معمار سفید» — را به طور کامل به یادبود او اختصاص داد.