نمایشگاه و تالارهای همایش مرکز توسعهٔ صادرات
کارفرما: مرکز توسعهٔ صادرات ایران · سرمایهگذار و بهرهبردار: صندوق ضمانت صادرات ایران · مشاور و مجری طرح: شرکت مهندسی مسکن و نواحی صنعتی (وابسته به سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران) · طراحی معماری، سازه و الگوهای تأسیسات برقی و مکانیکی: مهندس مهدی علیزاده · محاسبات سازه: مهندس پرویز یزدانی · محاسبات تأسیسات مکانیکی: مهندس میرهاتف سجادی · محاسبات تأسیسات برقی، کنترل و شبکه: مهندس میرهادی هوشنگپور · مدیر کارگاه: مهندس حسن اصلانی.
نمایشگاههای بینالمللی، علاوه بر آنکه مکانی برای برقراری ارتباطات بازرگانی و عرضهٔ کالاهای تجاری و خرید و فروش محسوب میشوند، همانند همهٔ بازارها محلی برای داد و ستدهای فرهنگی نیز به حساب میآیند؛ و به همین دلیل همواره نحوهٔ طراحی و ساخت غرفهها و آرایش فضاهای نمایشگاهی ــ که خود عامل مهمی در جذب مراجعین است ــ مبین اعتبار و فرهنگ صاحبان غرفه و عرضهکنندگان کالا تلقی میشود. از همین رو نمایشگاهها در دنیای پیشرفته عرصهٔ جولان معماران صاحبناماند. اما تا به حال نمایشگاه بینالمللی تهران کمتر رغبتی به ایجاد چنین محیطی برای معماران و طراحان از خود نشان داده و سالهاست از ساختمانهای قدیمی ــ که از ابتدا برای اولین نمایشگاهها ساخته شدهاند ــ برای برپایی غرفههایی که شکل و طرح آنها در تمامی این سالها ثابت مانده استفاده شده است. امسال این طلسم برای نخستین بار با بنایی جدید موسوم به «میلاد امام» در محوطهٔ نمایشگاهها شکسته شده؛ بنایی که نه تنها در بافت و ساختار این مجموعه تأثیری بسزا میگذارد، اثری چشمگیر در ساختههای معماری امروز کشور نیز محسوب میشود. نکتهٔ در خور توجه دیگر در این پروژه سرعت ساخت این بناست: طراحی و اجرای ساختمانی با بیش از ۱۶۰۰۰ مترمربع زیربنا در حدود ۷۵ روز (با احتساب تعطیلیهای مقطعی در هنگام اجرا) به طول انجامیده است. در واقع اتمام ساختمان تا مهر ماه ــ یعنی تاریخ برگذاری نمایشگاه بینالمللی ــ و بازگشت سرمایه از طریق واگذاری غرفهها، تنها راه ممکن برای تحقق اجرای طرح بوده است.
گفتوگو با کارفرما و مجری
دکتر قاسمی، مدیرعامل مرکز توسعهٔ صادرات ایران، میگوید: «ساخت این بنای زیبا در عرض ۷۵ روز نشان میدهد که ما اگر بخواهیم در هر زمینهای ــ در ساختمان، کشاورزی یا اقتصاد ــ میتوانیم اقدامات مثبت بسیار انجام دهیم، اگر به خودمان و متخصصان و مجریان کار اطمینان و اعتقاد داشته باشیم و به آنها اختیار بدهیم. خیلیها حتی در میان خود دستاندرکاران در مورد سر موعد تمام شدن این ساختمان تردید داشتند. حتی ثبتنامکنندگان هم باور نمیکردند بتوانیم تا هنگام افتتاح نمایشگاه ساختمان را بسازیم و آمادهٔ بهرهبرداری کنیم؛ به همین دلیل پولشان را پس گرفتند و ما در سالنهای دیگری به آنها جا دادیم. حتی یک سالن رزرو هم آماده کردیم که اگر موفق نشویم تالار همایشها را به پایان برسانیم از آن استفاده کنیم. اما بلافاصله احساس کردیم ممکن است همین اتکاء به ساختمان رزرو به نیرو و اعتمادبهنفس مجریان طرح لطمه بزند و روند کار را کُند کند؛ بنابراین سالن رزرو را هم به دیگران دادیم و عزممان را جزم کردیم که کار را به اتمام برسانیم ــ و رساندیم. این کار به یمن همت همه دستاندرکاران این طرح تحقق پیدا کرد. ریاست مرکز توسعهٔ صادرات آقای مجتبی خسروتاج از هیچ حمایتی دریغ نکردند؛ مدیرعامل شرکت سرمایهگذاری صندوق ضمانت صادرات آقای کربلایی و آقای مهندس ملاحزاده نمایندهٔ ایشان در تأمین اعتبار طرح و پرداخت بهموقع یاریمان کردند؛ و مشاور و مجری طرح ــ شرکت مهندسی مسکن و نواحی صنعتی ــ به مدیرعاملی آقای مهندس میرعلی نجفی با تمام نیرو به میدان آمدند. من معتقدم راز موفقیت این پروژه اطمینان و اعتقاد به توان فنی متخصصان بوده است. توان تخصصی در کشور موجود است.»
دکتر قاسمی همچنین میگوید: «من خودم به این پروژه علاقهٔ خاصی داشتم، چون نمایشگاه محل دیدارهای عمومی است و ساختمانهای آن اهمیتی نمادین دارند و از آنها لوگوسازی میشود. ما به این نتیجه رسیدهایم که با مقررات و قراردادهای تجاری صرف نمیتوانیم مسئلهٔ صادرات را حل کنیم. توان فنی ما در ظاهر ساختمانهایمان آشکار میشود. وقتی صدها قلم کالای صادراتی ما در ساختمانهای نادرست عرضه میشوند، کیفیتشان تحتالشعاع قرار میگیرد و بالعکس عرضهٔ آنها در ساختمانهای زیبا و صحیح و در محیطهای مناسب موجب میشود جلوهٔ خاصی پیدا کنند. قائممقام وزیر بازرگانی و رئیس نمایشگاههای مصر سه ماه قبل از افتتاح نمایشگاه که به ایران آمد، بازدیدی از نمایشگاه داشت؛ بعد از افتتاح باور نمیکرد که ساختمانی در عرض سه ماه با این کیفیت ساخته شده باشد و از ما خواست قراردادی برای احداث نمونهای از این بنا ــ البته با تغییرات مورد نظرشان ــ با آنها منعقد کنیم. یک نمونهٔ جالب دیگر ژاپنیها بودند که در روز ملیشان اعلام کردند دو طبقه از این ساختمان را برای خود میخواهند، و همینطور کرهایها. در واقع ما با این کار کارت برندهای در صنعت ساختمان در این مرز و بوم زدهایم: در مدتی بسیار کوتاه، با تجهیز یک تیم مناسب ــ در شرایطی که حتی منابع مالی تأمین اعتبار طرح هنوز چندان مشخص نبود ــ همزمان در چند مسیر مختلف، یعنی طراحی، اجرا و تأمین اعتبار، کار را پیش بردیم. تفاوت مهم این پروژه با ساختمان اجلاس سران هم همین است: ما یک گام پیشتر رفتهایم ــ بدون منابع مالی آماده و هنگفت، کار را آغاز و در میانهٔ کار مسائل مالی را حل و فصل کردیم. پول در اینجا حرف آخر را نمیزند؛ خیلی از مراکز پول دارند، اما بدون برنامهریزی و اعتمادبهنفس نمیتوان کار کرد.»
مهندس نجفی، مدیرعامل شرکت مهندسی مسکن و نواحی صنعتی ــ که خود معمار فارغالتحصیل از کشور آرژانتین و از سال ۱۳۷۳ مدیرعامل شرکت است ــ میگوید: «روزی که از ما برای انجام این کار دعوت کردند، با توجه به این که چند ماهی بیشتر به افتتاح نمایشگاه بینالمللی نمانده بود، قضیه را چندان جدی نگرفتیم. اما بعد از یک هفته وقتی پیجوی دریافت طرح شدند، احساس کردیم تصمیمی جدی در این مورد وجود دارد. بنابراین کار را شروع کردیم. عملیات تخریب ۲۵-۲۰ روز طول کشید. خوشبختانه در همین مقطع با موافقت صندوق ضمانت صادرات برای سرمایهگذاری، کار ادامه یافت. مشکل بعدی ما تأمین مصالح بود. در صنعت ساختمان تأمین مصالح حرف اول را میزند. هزینهٔ پیشبینینشدهای برای اجرای طرح به دلیل گرانتر شدن مصالح در همین فاصله به ۲۵ میلیارد تومان رسید. در واقع سیستم دلالی حاکم بر عرصهٔ تولید مصالح ساختمانی آسیبی بدی به صنعت ساختمان کشور میزند. ما ناچار بودیم برای پروژهای که مقرر شده بود در عرض کمتر از سه ماه به پایان برسد، به نحوی رفتار کنیم که همزمان طرح پیش رود و مصالح مناسب هم تهیه شود. بنابراین باید هنگام طراحی تدبیرهای خاصی برای انتخاب مصالحی که در دسترس است انجام میشد: آقای علیزاده طرح را میکشید و از طرف دیگر تیر و ورقها ساخته میشد و به کارگاه میآمد. در این کار به سه عامل مهم متوسل شدیم: طرح خوب، انتخاب درست مصالح، و سرعت انجام کار ــ که الحمدالله همه با موفقیت انجام پذیرفت. موفقیت این پروژه نشان میدهد که اگر جریان کار سلامت باشد و دنبال سود ناسالمِ معمول در صنعت ساختمان، که در تطویل مدت زمان کار و در نظام دلالی مصالح ساختمان لانه کرده، نباشیم، میتوانیم پروژههای موفق بسیاری را به انجام برسانیم، به همان روال معمول در دنیا که ساخت EPC یا کلید تحویل است. در ایران این شیوهٔ کار به دلیل سوابق کار عمرانی چندان معمول نیست. در حالی که نمونههای اخیر اجرا شده از جمله همین پروژه نشان میدهد که این شیوهٔ کار تنها راه حل توسعهٔ صنعت ساختمان ایران است.»
طرح تالار همایش
کامران افشار نادری توصیف جالبی از این پروژه دارد. به اعتقاد او پروژهٔ علیزاده یکی از نادر پروژههایی است که در ضمن ایجاد حس تعلق به مکانی که در آن بنا شده، به نمونههای خوب جهان نیز بسیار نزدیک است. طراح، به جای سعی در تحمیل الگوهای نمایشی و نمادین تاریخی، به گونهای کاملاً آشکار ایدههای اصلی کارش را از موضوع پروژه و مسائل آن اتخاذ کرده است. مسائلی از قبیل تأسیسات، سازه، نیاز به سرعت در اجرا، و سیرکولاسیون، نه تنها به خوبی حل و فصل شدهاند بلکه در فرآیند طراحی به اصطلاح «شکلزا» و دستمایهٔ خلاقیت معمارانه شدهاند. شتاب در ساختن ــ که میتواند به ضعفی در ساختمان تبدیل شود ــ با اتخاذ راهحلهای صحیح نظیر ستونهای استوانهای، اتصالات پیچ و مهرهای، سقف خرپایی، کفهای فلزی و دیوار-پردهٔ شیشهای (curtain wall)، تبدیل به ارزش شده و زیباشناسی ساختمان را تعریف کرده است. نتیجه تعادلی ظریف بین سه مقولهٔ ویتروویوسی ایستایی، کارایی و زیبایی است.
در این بنا ارتباط بین سه سیستم معماری، سازه و تأسیسات به خوبی حل شده و هیچگونه تضادی بین کل و جزء، بین ساختار کلی و جزئیات ساختمانی وجود ندارد. اگرچه ساختمان محصول صنعت مونتاژ است، لیکن فرم کلی بنا، تکنولوژیک و بزرگ، با فضاهایی کاملاً قابل انعطاف و توجه به فواصل و احجام ساختمانی نمایشگاه بینالمللی، بسیار مناسب انتخاب شده است. این معماری وفادار به اصول ساختمانی (Tectonic) است ــ معماریای که از ساختمانهای ماکتمانند و بنایی متداول امروز فاصلهای مشخص گرفته است، خوانا و به اندازهٔ بحث معماری جالب و قابل مطرح شدن. این نمونهٔ بارز یک معماری خوب است و طراح وظایف حرفهای خود را به هیچ وجه فدای وسوسههای پیش پا افتاده و القایی تاریخی یا چاپلوسیهای متداول امروزی نکرده است.
نکات قابل تأکید در طراحی
دسترسی: اصل فضای معماری است. در این کار آسانی دسترسی به سه تراز سالنهای نمایشگاهی ــ از تراز خیابانِ همکف در جنوب غربی ساختمان، و از تراز خیابان شمالی در گوشهٔ شمال شرقی به طبقهٔ اول، و از طریق پلهها و آسانسورها به طبقهٔ دوم و همایش، و نیز کارایی شیبراه (رامپ) شمالی در اتصال کلیهٔ ترازها ــ یک ویژگی شاخص است. این دسترسیها خیابانهای پیرامونی محوطهٔ ساختمان را به حلقههای پیرامونی طبقات ترازهای نمایشگاهی و نیز غلامگردیِ تراز همایش پیوند میدهد، به طوری که در هر زمان میتوان به حلقههای پیرامونی وارد یا از آنها خارج شد. این نوع دسترسی جنبهٔ تماس با سطوح نمایشگاهی را وسعت داده و در عین حال حرکتهای اجباری و ملالآور را از میان برداشته است. علیزاده این نوع دسترسی را به سهم گرفتن در کنار میز غذا تشبیه کرده است.
انعطافپذیری: ویژگی شاخص دیگر فضای معماری طرح است. جداکنندهها در سطوح یا ترازهای همایش، با کمک ارتباطات عمودی ــ پلهها، آسانسورها و شیبراه ــ امکان ایجاد فضاهای کاملاً اختصاصی و جداسازی مطلق را برای کاربریهای این تراز فراهم و فضای معماری مناسب برای نمایشها و همایشهای جورواجور و همزمان را خلق کردهاند.
سرعت ساخت: در تدوین طرح، ضرورت سرعت ساخت بنا کاملاً ملحوظ شده است. گزینش عناصر ساده و خالص هندسی برای ایجاد فضاهای کاملاً ساده و تعریفشده ــ درست مثل چهاردیواریها ــ تلفیق سازه و معماری را به صورت یکپارچه امکانپذیر ساخته است. دوام و ریختِ عناصر سازهای منبعث از هندسهٔ سادهٔ بناست: ستونهای استوانهای، تیر-ورقهای پیچ و مهرهای، تاوهٔ پوشش از ورق که به سادگی پهن کردن یک زیرانداز اجرا شده است. کاربرد همین زبان، زمان ساخت ستون را صرفهجویی کرده و ترکیب آسان ۷۰۰ تن فولاد را در ۱۷۰۰۰ مترمربع زیربنا در ۳۲ روز، و اتمام همزمان طراحی معماری و سازه را، میسر ساخته است. حاصل کار سازهای پیوسته و یکپارچه و بینهایت سبک است که در آن جدایی بین عناصر تیر و کف و ستونهایی با فرم نرم به چشم نمیآید.
تهویه و پوسته: تهویهٔ بنا با پردهای شیشهای دورادور ساختمان ــ که آن را میبندد ــ در ارتباط است. در این پرده، که با فاصلهای ۳۰ سانتی از کف طبقهها نصب شده، نوارهایی شبکهای پیشبینی شده که تهویهٔ طبیعی و مصنوعی فضای درون را سامان میدهد. در شرایط مناسب آب و هوا، هوای گرمشده و متصاعد از جبههٔ جنوبی، با فشار هوایی که از شبکهٔ نظیر در جبههٔ شمالی وارد میشود، بیرون میرود و تعویض هوا صورت میگیرد. در شرایطی که وضعیت آب و هوا چندان بحرانی نباشد، هوا بعد از گذر از روی کویلهای پیشسرد از طریق هوارسانهای روی شبکه وارد و از اگزوزهای جنوبی خارج میشود؛ و در شرایط بحرانی، کویلهای پیشسرد از آب چیلر استفاده میکنند و تهویهٔ مطبوع را امکانپذیر میسازند. پردهٔ شیشهای با اتصالهای فوق ساده مفصلی به سازهٔ اصلی بنا ضمیمه شده و رویهٔ بیرونی آن انعکاسی است که هم بنا را به نهایت سبک جلوه میدهد و هم با انعکاس مناظر اطراف، خود را در محیط گم میکند.
سقف سازهٔ فضاکارِ تالارهای همایش، در عین حال که به عنوان پوششی سبک به کار رفته، تأسیسات را هم آسان کرده است. اجزاء تأسیسات و تجهیزات الکتریکی در محورهای نمایشی چنان با عناصر سازهٔ سقف درآمیختهاند که تمیز داده نمیشوند. این اجزاء در تالارهای همایش و ضمائم، جزئی از عناصر سازهٔ فضاکار شدهاند.
