صدمین سالگرد تولد آلوار آلتو: انسانی کردن معماری

بخشی از کتاب انسان، زیاده انسان نیچه این عنوان تفکربرانگیز را بر پیشانی دارد: «سنگ سنگ‌تر از آنی است که پیشتر بود.» آیا زمانی سنگ کمتر از امروز سنگ بوده است؟ این به چه معنی است؟ احتمالاً چیزی در معماری گذشته بوده ـ این معماری حال و هوایی داشته که سنگیّت سنگ را می‌پوشانده است. نیچه درباره آنچه سنگ را می‌پوشانده برای خواننده جای تردید باقی نمی‌گذارد: معنا حجاب سنگیّت سنگ بود. زمانی سنگ سخن می‌گفت، چیزی ورای خود را بیان می‌کرد. «این هاله معنایی بی‌انتها چون حجابی جادویی ساختمان را می‌پوشاند.» «امروزه زیبایی یک بنا در نظر ما چیست؟ همان زیبایی چهره زیبای زنی بی‌روح، چیزی شبیه نقاب.»

سنگیّت بیشتر سنگ و نقاب‌گونه بودن زیبایی در معماری مدرن وابسته هم‌اند. معماری زمانه نیچه تصاویر بایر و آماده آن زیبایی نقاب‌گونه را در اختیار داشت. اما مگر مدرنیسم قاطعانه از این نوع معماری انباری‌های تزئین‌شده فاصله نگرفت؟ برای نمونه، بناهای آلوار آلتو سمت‌گیری کاملاً متفاوتی را نشان می‌دهند. اما آیا واقعاً اوضاع عوض شده است؟ قبول ندارید که امروزه بسیارند آثار معماری که زیباییشان در نظرمان چیزی است که به بناهایی فاقد روح اضافه شده است؟ موزه فردریک آر. وایزمن در مینیاپولیس، کار فرانک گه‌ری را در نظر آورید. این معماری به‌صورتی کم‌و‌بیش خودآگاهانه استعاره نیچه درباره نقاب را به ذهن می‌آورد ـ استعاره‌ای که سبب می‌شود به تلفیق سست زینت و مزین، زیبایی و سنگی که آن را بر دوش دارد، توجه کنیم. در اینجا زیبایی شکل سنگ را دگرگون نکرده، آن را سرشار از معنی نکرده ـ بر آن نقاب زده است. و هرگاه چنین بنایی نقاب از چهره بیندازد، هرگاه بزکش پاک شود، مصالح آن با سماجت خود را چنان که هست، یعنی ماده گنگ و خاموش، به رخ می‌کشند.

کلام نیچه ـ «سنگ سنگ‌تر از آنی است که پیشتر بود» ـ را طوری نقل کردم انگار واقعیتی چنان بدیهی است که به بحث و تفصیل بیشتر چندان نیازی ندارد. اما آیا نگاهی به محیط مصنوع ما واقعاً این گفته نیچه را تایید می‌کند؟ بار دیگر موزه وایزمن، کار فرانک گه‌ری را در نظر آورید. گفتم که چون نقاب‌بودن نقابش آگاهانه است، توجه ما را به تلفیق سست میان زینت و مزین جلب می‌کند ـ در این مورد، نمای تزئینی فولاد ضدزنگ و انباری نگه‌دارنده آن. خود این انبار چه؟ آیا آجر آن آجرتر از آنی است که پیشتر بود؟ آیا در واقع طوری به کار نرفته که تقریباً سبب شده که محو شود، تا حد پوسته، روکش، لباس تنزل یابد؟ آیا این مشخصه طرز استفاده امروز از مصالح نیست؟ این مصالح، هر قدر هم که در واقعیت سنگین باشند، بیش از پیش گویی به سبکی عکس‌برگردان‌هایی شده‌اند که اگر لازم شد می‌توان آنها را از تن معماری کند. هرچند به‌راستی آجر، هرچند به‌راستی سنگ‌اند، در اینجا آیا ادای آجر و سنگ را درنمی‌آورند، مشابه خود نمی‌شوند طوری که قطعاً از ارزش صدای متمایز خود می‌کاهند و آن را خاموش می‌کنند؟ آنها هم به چیزی شبیه نقاب بدل می‌شوند، تهی از روح، سبک‌وزن، و هرچه قدرت تمیز اصل از مشابه در ما کمتر و کمتر شود، خطر از دست دادن صدا هم مصالح را بیشتر و بیشتر تهدید می‌کند.

و نمای موزه چه؟ قطعاً در این نما کاری شده که فلز بدرخشد و سوسو بزند، طوری که خاصیت بازتابی فولاد ضدزنگ تقریباً بر مادیت آن غلبه می‌کند. آیا در اینجا فولاد ضدزنگ چون فولاد ضدزنگ عرضه شده است؟ اگر چنین است، پس به‌مثابه مصالحی مصنوعی عرضه شده که از آجر و سنگ، از وزن و استحکام آنها، فاصله دارد ـ مصالحی که راحت‌تر تن به بازی قوه خیال معمار می‌دهد. تضاد بین این صخره مصنوعی تاخورده درخشان و همتای بسیار مادی آن در زیر پایش بسیار تکان‌دهنده است: سنگ دماغه کم‌و‌بیش بی‌رنگ‌و‌رویی که هنوز در حال فروریختن است و از می‌سی‌سی‌پی روان که به آن شکل داده بالا آمده است. سررشته این گفتگو میان سنگ دماغه و نما را معماری به دست دارد، بخصوص عصرهنگام که خورشید آفل معماری صخره آینه‌وار گه‌ری را با نوری کورکننده مشتعل می‌کند. سنگ دماغه به‌کلی ناپدید می‌شود. و با این همه، آنجا می‌ماند، با حضوری آرام، قد برافراشته بر فراز آبی جاری که دارد می‌فرسایدش، و با آن مادیت شکننده و در عین حال پایدار خود با ما سخن می‌گوید ـ شکنندگی خودمان را به ما یادآور می‌شود.

به نظر می‌آید نمای بلورآسای گه‌ری در برابر چنین فرسایشی مقاوم باشد. و با این همه درست همین معماری سبب چنین پرسشی می‌شود: از خود بپرسیم که چگونه فرسوده می‌شود، به چندین معنا. مطمئناً ظاهر آن چنین پرسشی را بی‌ربط جلوه می‌دهد. این نما را چه کار با گذر زمان یا سنگینی مرده خاک و سنگ، با مادیتی که در آنها سراغ داریم؟ اما برای تایید کامل خود، باید این را هم تایید کنیم که معروض زمانیم، نگران مرگیم. و درست به همین دلیل به بناهایی نیازمندیم که، اگر قرار باشد کل نوع بشر را در پناه گیرند، باید پذیرای مرگ هم باشند. و این یعنی که زمین و زمان را هم پذیرا باشند، زمان را همان‌طور دربر گیرند که ما، مایی که نه فقط برای خود، که برای آنها که پس از ما خواهند آمد می‌سازیم. شاید تنها حرفی که صخره پرتلالؤ گه‌ری دارد که به ما بزند این است که به آنچه سنگ دماغه فروریزان زیر پایش و رودخانه می‌گویند با دقت بیشتری گوش فرا دهیم.

ما اشیا را تا آن لحظه‌ای به‌عنوان واقعی ادراک می‌کنیم که بنا به تجربه دریابیم دیگر دارند از حد کلمات یا مفاهیم ما فراتر می‌روند. تعریف دایره قاعده ساخت آن را در اختیارمان نمی‌گذارد. به این اعتبار دایره واقعیت ندارد. دایره‌ای که از چوب، سنگ یا فلز ساخته شود مطمئناً واقعیت دارد، اما دقیقاً به این دلیل که این مواد نمی‌توانند برساخته‌هایی آرمانی باشند. برای آنکه به واقعیت چیزی پی ببریم باید آن فضاهای زبانی یا مفهومی را دریابیم که اشیا برای آنکه فهمیده و درک شوند باید جایگاهشان را در آنها پیدا کنند. تجربه مادیت مصالح به قدرت پذیرندگی آن چیزی بستگی دارد که من تعالی مادی نامیده‌ام: آنچه خود را بر ما عرضه می‌کند به‌عنوان چیزی مسلم تجربه می‌شود، نه چیزی که درک ما خلق کرده است. این استعداد، آگاهی به اینکه دسترس شیء مصنوع انسان، هر قدر هم گسترده باشد، باز محدود است، از تجربه ما درباره واقعیت اشیا جدا شدنی نیست. کلامی که نمی‌خواهد این محدودیت را بپذیرد به یاوه‌سرایی تنزل می‌یابد؛ همین‌طور کلامی که نمی‌خواهد یا نمی‌تواند واقعیت را از مشابه واقعیت تمیز دهد.

و دقیقاً به همین دلیل است که ما نمی‌توانیم از معماری‌ای صرف‌نظر کنیم که نوع رفتارش با مصالح معنای آنها را آشکار می‌سازد. چون در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که زمانه اوج پیشرفت ماست در امور مسلم‌بوده، تا جایی که مراکز خرید غول‌پیکر زمینی تازه و آسمانی تازه به ما می‌دهند که هر دو مصنوعی است، جایی که بودریار می‌تواند از خود بپرسد که آیا آنچه واقعیت نامیده می‌شود چیزی نیست که رسانه‌ها اختراع کرده‌اند. خانه‌ای که این صنعتگری ساخته است زندان نیست؛ جهانی که در آن زندگی می‌کنیم نباید با مرکز خرید امریکایی اشتباه شود. آن مرکز هم بیرونی دارد، هرچند تشویقمان می‌کند که آن را فراموش کنیم. و خانه مصنوع بشر پنجره دارد. عرضه دوباره مصالح را به شیوه‌ای که امکان تجربه نعمت واقعیت را فراهم آورد می‌توان به نوعی به باز کردن این پنجره‌ها تشبیه کرد.

اما از تجلی معنا در ماده چه دستگیرمان می‌شود؟ چگونه آن را با این درک از ماده آشتی می‌دهیم که پیش‌فرض علوم و تکنولوژی ماست؟ برای آنکه به خود یادآوری کنیم که واقعیتی که این‌طور درک شده ممکن است مساوی واقعیت نباشد، کافی است فکر کنیم شناختن دیگری یعنی چه: وقتی به دیگری نگاه می‌کنم، تنها چهره‌ای یحتمل زیبا را ادراک نمی‌کنم؛ آن چهره باید خود را چون ماده‌ای بر من عرضه کند که از ذهن جان گرفته است. وقتی فهمیدم آن چیزی که فکر می‌کردم یک فرد است در واقع مشابهی بیش نبوده، هاله‌ای که به‌تنهایی سبب می‌شود دیگری را فردی همانند خود بدانم و بفهمم که تنها نیستم، از میان می‌رود. اگر قرار باشد قوانین علوم چیزی بیش از برساخته‌های من عندی باشند، چیزی شبه روحانی باید خود را در طبیعت عرضه کند. وقتی می‌گوییم علم به ما قدرت واقعی می‌بخشد، معنایش این است که حالت تثبیت حاکمیتی که سبب می‌شود انسان‌ها در مقام اربابان و مالکان طبیعت در برابر طبیعت قرار گیرند، حاوی پیش‌فرضی است و آن همانا شناسایی نظم واقعی، انگاره‌های معنادار و شباهت‌ها در طبیعت است.

منشا معنا نه در ذهن شناسنده است نه در واقعیات خاموشی که این شناسنده در برابر خود می‌بیند، بلکه در چیزی است که میان آنهاست و همیشه پیشاپیش ذهن و عین را به هم می‌پیوندد: در گرفتار بودن ما در جهان اشیائی که همیشه پیشاپیش معنی دارند، اشیائی که همیشه و از پیش به اشکال گوناگون ما را به خود می‌خوانند و با ما سخن می‌گویند.

بنابراین، آنچه تعالی مادی می‌نامم ـ تا به حضور خاموش اشیا تقلیل نیابد ـ پذیرای آن بودن لاجرم یعنی متاثر شدن، منقلب شدن از آن، تعلق یافتن به آن. پس تعالی مادی با آن تجلی دوباره معنا در ماده سروکار دارد که اگر می‌خواهیم تفکر، گفتار و ساختمان ما ارزشی داشته باشد باید پذیرای آن باشیم. معماری آلوار آلتو از این جنبه است که ارزش می‌یابد.