پروژهٔ طرح پردیسان — سازمان میراث فرهنگی کشور
- طرح مرمت و احیا: دانشگاه پردیس اصفهان، تحت نظر مهندس وافی.
- اجرای مرمت: مهندس منشتی.
- ناظر عمومی: مهندس کشاورزی.
- عکاس: آرش رئیسیان.
کاروانهای تجاری و کاروانسراها
کشور ایران در طول حیات چندهزار سالهٔ خود به دفعات شاهد اوجگیری تمدن و ایجاد امپراتوریهای وسیع بوده است. ارتباط وسیع و رونق تجارت — و به این منظور، امنیت راهها و وجود کاروانسراها — لازمهٔ بقا و گسترش چنین تمدنهایی بوده است. بنابراین، یا حکمرانان خود اقدام به ساخت کاروانسراها و پلها میکردند یا با ایجاد تمهیداتی، تجار و متمکنین را تشویق به ساخت چنین ابنیهای مینمودند.
یکی از مهمترین دورههای رونق تجارت در ایران، سالهای ۱۴۹۹-۱۷۲۲ حکومت صفویان است. مشهور است که تنها در زمان شاه عباس تعداد ۹۹۹ کاروانسرا ساخته شده، و امروز نیز بیشتر کاروانسراهای باقیمانده متعلق به همین دوره است.
در گذشته کاروانها در خدمت تجارت بودند و از چهارپایانی چون شتر، قاطر، الاغ و اسب برای حمل کالا و مسافر استفاده میشد. جز در موارد خاصی که برای حمل زنان از کجاوه بر پشت شتر استفاده میشده، وسایلی چون گاری و کالسکه فقط در دورهٔ قاجار و آن هم به مقدار بسیار محدود مورد استفاده بوده است.
هر کاروان شامل تعدادی چهارپا و افرادی که پیاده و سواره حرکت میکردهاند بوده است. رئیس هر کاروان، که کاروانسالار نامیده میشده، حکم ناخدای کشتی را داشته و همهٔ اعضای یک کاروان موظف بودهاند دستورات او را بیچون و چرا اجرا کنند. کاروانسالاران معمولاً بسیار باتجربه و مورد اعتماد بوده و بهخوبی قادر بودهاند با برنامهریزی صحیح در مورد زمان حرکت یا اتراق و انتخاب مسیر کاروان، آن را به سلامت از میان موانع طبیعی و گاه راهزنان عبور دهند.
شروع حرکت کاروان همیشه از کاروانسرایی در نزدیکی شهر بوده، و کسانی که مقصد یا مسیری مشترک داشتهاند با حمل بار خود تا این کاروانسرا منتظر همسفران دیگر میشدند تا با تشکیل یک کاروان و انتخاب کاروانسالار حرکت خود را آغاز کنند. همچنین رسم بوده است که اقوام، مسافران را تا اولین کاروانسرا بدرقه کنند. به همین دلیل کاروانسراهای نزدیک شهرها بسیار بزرگ ساخته میشدند. نمونهٔ بسیار خوب آن کاروانسرای مورچهخورت در ۳۰ کیلومتری اصفهان است. این محلها بهعنوان نقطهٔ پایان راه نیز مورد استفاده قرار میگرفته و مسافران در آنجا خود را برای ورود به شهر آماده میکردهاند.
کاروانسراها از لحاظ استقرار به دو دستهٔ شهری و بینشهری تقسیم میشوند. کاروانسراهای شهری — که گاه «سرا» نیز نامیده میشدند — در حاشیهٔ بازارها قرار گرفته و بارانداز نهایی کالاها بودند. محلی که در کاروانسراهای بینشهری برای اتراق مسافران در نظر گرفته میشد، در کاروانسراهای شهری به حجرهٔ تجار عمدهفروش یا انبار تبدیل شده، و همچنین محل نگهداری چهارپایان به حیاطی جانبی منتقل شده یا اصلاً چنین محلی در نظر گرفته نمیشد.
کاروانسرای امینآباد، که در قرن یازدهم هجری قمری (هفدهم میلادی) و در حدود ۳۸ کیلومتری جنوب قمشه (شهرضا) ساخته شده، در مسیر تاریخی شیراز به اصفهان قرار دارد. برخلاف الگوی متعارف صفوی، پلان آن هشتضلعی است — تنوعی آگاهانه از پلان منظم چهارگوش و گامی شاخص در تحول این گونه از معماری. برجهای گوشه و دیوارهای کنگرهدار، حال و هوای یک قلعهٔ نظامی به ساختمان دادهاند، در حالی که سردر آجری دو طبقه — پیشطاقی با تزیینات نرم — این ساختمان را بهعنوان یک کاروانسرا معرفی میکند.
کاروانسرای امینآباد
مناسبترین کاربرد برای یک کاروانسرا، اقامت موقت است — و تاریخاً نیز نقش همین بوده. اما باید پذیرفت که توقعات و خواستههای مسافر امروز کاملاً متفاوت است. این پروژه بخشی از برنامهای بزرگتر است که هدف آن گسترش امکانات گردشگری در نقاطی است که در راستای شمالشرق به جنوب کشور قرار دارند. کاروانسرای کهن به مجموعهای متشکل از یک هتل ۱۲ اتاق با امکانات مدرن، یک خوابگاه ۱۵ تخت برای شرکتکنندگان همایشها و تورها، سالنهای رستوران، یک کافهتریا و یک فروشگاه تبدیل شده است.
دیدن ساختمانی که حدود چهار قرن میزبان کاروانهای بیشمار بوده است، و اقامت در محلی که در آن کسانی از طبقات مختلف — مردم عادی، شاهان، سیاحانی چون تاورنیه، کرون، مولر، بریدلی، پاسکال کوست و فلندن — شب را به صبح رساندهاند، میتواند برای هر گردشگری لحظات بهیادماندنی به وجود آورد.
چالش اصلی مرمت، حفظ بافت اصلی صفوی و درعینحال جایگذاری خدمات نوینی بود که برنامهٔ جدید طلب میکرد. راهحلِ گروه طراحی این بود که دیوارهای تاریخی و توالی فضایی اصلی را تا حد ممکن حفظ کند، و کاربریهای جدید را بهگونهای جای دهد که درک از فضاهای اصلی دست نخورده باقی بماند. تاج آجری دیوارها، سنگ دیوارهای بیرونی — که به الگوی اصلی خود از سنگ نتراشیده اجرا شده بود — و آجرفرش سنگین بام، همگی با دقت مرمت شدهاند.
خطرهای جدی برای بنا تولید خواهند کرد. جا به جایی مسیر جاده، گرد و غبار راه دشوار، و گذر مدام میهمانان جدید، نیاز به برنامهٔ مراقبت بلندمدت پس از پایان مرمت را قطعی میکند.
منابع: سیرو ماکسیم، کاروانسراهای ایران، ترجمهٔ ضیاء بهمنی؛ سفرنامهٔ تاورنیه، ترجمهٔ ابوتراب نوری؛ کیانی محمدیوسف، هنر معماری ایران (دورهٔ صفویه)؛ بهمنی رضا، جزوهٔ تاریخ معماری ایران و معماری اسلامی، دانشکدهٔ پردیسان اصفهان، عمارت احیا و مرمت بناهای تاریخی استان اصفهان، بناهای اصغر دهقانی.
