معماری بشرویه

بازسازى و تغيير كاربرى يك ساختمان مسكونى،كرمانشاه پيمان اميرى پريانPEYMAN AMIRI PARYAN RENOVATION AND CONVERSION OF A RESIDENTIAL BUILDING, KERMANSHAH مترمربع70 : بهمن •كارفرما: حميده اميرى •مساحت22 :•محل اجرا اين پروژه ساختمانى است مسكونى، با دو طبقه و مساحتي محدود كه بنا به نياز، يك طبقه از آن در مدتى كوتاه و با هزينه اى محدود بازسازى شد و تغيير كاربرى يافت. ايدة اصلحى تغيير پوستة فرسودة نماى ساختمان و تغيير كاربرى طبقة دوم از مسكونى به دفتر معمارى بود. ايدة معمارى آن ساخت جعبه اى سفيد با تركيبى مينيمال در ميان تودة ساختمان هاى بى هويت و آشفتة پيرامون بود. •Client: Hamideh Amiri •Area: 70 m2

\\n

معمارى بشرويه زهره بزرگ نياZohreh Bozorgnia ARCHITECTURE IN BOSHRUYEH يكي از1387 شهرستان بشرويه، در شمال غرب استان خراسان جنوبي، تا آبان بخش هاي شهرستان فردوس محسوب مي شد و در اين سال خود به شهرستان درجه 57 دقيقة شمالي و31 درجه و33 تبديل شد. موقعيت جغرافيايي آن متر و جمعيت آن 880 دقيقة شرقي، ارتفاع آن از سطح دريا حدود59 و نفر آن در 9267 نفر است كه23045 ،1385 براساس سرشماري سال نفر در بشرويه زندگي مي كنند. بشرويه سر راه طبس به 13778 روستاها و فردوس قرار دارد و دروازة ورودي استان يزد به استان خراسان جنوبي است. نام بشرويه از »بش« به معناي كشت ديم و يا به روايتي ديگر، از نام گياهي كه در آن منطقه مي روييده و »رويه« به معني محل رويش گرفته شده است. در بخش غربي اين شهرستان رشته كوه نه چندان بلند شتري يا شتران واقع است كه بشرويه را از طبس و كوير لوت را از كوير نمك جدا مي كند. هزار هكتار 250 بخش شمالي به كوير بجستان )كوير نمك( با وسعت بيش از منتهي مي شود. در شرق منطقه نيز ريگزارهايي به چشم مي آيد. و حداقل 47 منطقه آب و هوايي خشك و كويري دارد و دماي آن حداكثر درجة سانتي گراد است. روستاهاي شمالي گرم تر و روستاهاي غربي آن، -12 .به دليل نزديكي به رشته كوه شتري، معتدل ترند منطقه رودخانة دائمي ندارد و پس از بارندگي هاي فصلي آب در چند رود فصلي به نام هاي رودخانة قلعه واقي، ريسو، فتح آباد، كال اصفاك و كال شور روان مي شود. اين منطقه از گونه هاي گياهي پرطاقت مانند گز و تاغ و گياهان دارويي چون كتيرا و زيرة سياه و بارهنگ پوشيده شده و در كوه هاي شتري نيز تعدادي درختان جنگلي چون انجير، پستة كوهي، بادام كوهي و گردو وجود دارد. تاريخ و بافت تاريخي دربارة پيشينة تاريخي بشرويه مدارك زيادي موجود نيست. ناصرخسرو قبادياني در سفرنامه اش از مسجد جامع بشرويه ياد كرده، ولي از خودِ بشرويه ( 188 ، صفحة12 نامي نياورده است. در دايرة المعارف بزرگ اسلمي )جلد سال از احداث آن 400 آمده است: »عمر بشرويه چندان نيست و قريب هجرى 1200 مي گذرد. مير محمد خان عرب، حاكم طبس )در حدود سال قمرى( و برادرش مير حسن خان بر گرد بشرويه حصاري كشيدند. كلنل سي. سال پيش، از اين 120 هجرى قمرى و در حدود13 ام. مك گرگر در سدة منطقه عبور كرده و مي گويد: بشرويه در حقيقت روستاي بزرگي است كه در دل جلگه اي واقع شده و ديواري دور آن را گرفته ... و محدوده اي به وسعت يارد را دربرگرفته كه ضلع بزرگ آن به طرف شمال است. چهار 500 در400 دروازه دارد، هر يك در يك جانب آن و در گوشة شمال غربي، ارگ يا قلعه واقع شده است«. او طرحي ساده از بافت قديم بشرويه را شامل دروازه ها، برج ها، بارو و ارگ )قلعه( آن، در كتاب خود ترسيم كرده. مساحت اين قلعة بزرگ در حدود هكتار بوده است.16/7 بافت تاريخي بشرويه يكي از معدود بافت هاي دست نخورده اي است كه The town of Boshruyeh in the west of Iran is part of South Khorasan province. The town is around 400 years old and is located in a relatively dry and arid region. The historic fabric of the city is a rare instance where architectural and urban features have remained relatively unchanged since the Safavid period. A perimeter wall with twelve turrets, five of which remain, encloses this fabric. The town’s cemetery is located to the south of this wall. The historic section of the town is “Miyan Deh” where the most important buildings, including the Jaameh Mosque, the religious school, the water reservoir, bathhouse, and Hos- seiniyeh were once located. The most significant features of this historic fabric are its intertwined alleys, adobe facades, domed roofs, light wells and wind catchers, plaster and brick ornamentations, and its inward facing architecture. The important historic sites of Boshruyeh are Ghale Dokhtar (its oldest building), Sarnav bridge (aqueduct), Hogand Mausoleum, Jaameh Mosque, Miyan Deh water reservoir, and the Haj Ali Ashraf Hosseiniyeh. In old residential buildings spaces such as Munsera or courtyards, Sardab (a cool basement used for keeping food or for siestas during the summer months), the pool house and wind catcher room, were all developed in direct re- sponse to the hot and arid climate of the region. نقشة عناصر بافت قديم بشرويهHistoric fabric, Boshruyeh ازايران ازايران

\\n

.آثار معماري و ويژگي هاي شهري آن از دورة صفويه تاكنون باقي مانده است اين بافت حصار و بارو داشته و از برج هاي احتمالً دوازده گانة آن پنج برج باقي مانده است. شهر، حصار و باروي شهر به خوبي ديده مي شود )تنها 1335 در نقشة سال بخش شرقي آن چندان مشخص نيست(. شكل اين نقشه ذوزنقه اي است و دو محور اصلي از ميان آن مي گذرد كه محور شمالي ـ جنوبي از شمال به روستاي اصفاك و از جنوب به جادة فردوس مي رسد، و محور شرقي ـ غربي از شرق به كال شور مى رود و از غرب رو به روستاي رقه دارد. محل برخورد اين دو محور ميدان اصلي شهر و بازار شهر در جنوب ميدان بوده است. شكل ميدان، پس از بازگشايي خيابان ها در دورة پهلوي و ساخت ميدان در وسط آن پس از انقلب تغييرات اساسي كرده است. مركز محلة ميان ده با ميدان و بناهاي عمومي اطراف به همان صورت حفظ شده است. وجود مهم ترين بناهاي شهر از جمله مسجد جامع، مدرسة طلب، آب انبار و حسينية حاج علي اشرف در اطراف ميدان ميان ده نشان مي دهد كه اين ميدان مركزي مهم و پرتردد در بشرويه بوده است. معمولً مراكز محلت از حمام، مسجد، تكيه، آب انبار و بازارهايي تشكيل مي شوند كه در جوار يك راه اصلي قرار دارند، ولي در بشرويه تعداد حمام ها و آب انبارها از تعداد محلت آن خيلي بيشتر است. معابري كه از مركز محلة ميان ده عبور مي كنند كوچة ميان ده و كوچة سلطاني نام داشته اند. از جنوب محلة ميان ده كوچة باغ ملي و هوشمند مي گذرد كه از ميدان شهرداري آغاز مي شود و به روستاي رقه مي پيوندد. در اين مسير تعداد زيادي بناي عمومي از جمله آب انبار عبدالصمد، مسجد و حمام و آب انبار ديگري ديده مي شود. احتمالً مركز محلة پايين ده بر اين محور منطبق بوده است. در شرق كوچة حمام كه از بدنة شرقي بافت قديم عبور مي كند، دو حمام و يك آب انبار، و در غرب آن نيز حمام و آب انبار ديگري قرار دارد كه فاصلة آن ها با هم بسيار كم است، چنان كه نمي توان آن ها را مركز دو محلة متفاوت فرض كرد. اين نقشه، تراكم بافت شهر، وجود حياط هاي كوچك در مركز خانه ها و درونگرايي واحدهاي مسكوني را به خوبي نشان مي دهد. مساحت حياط در بافت هاي جديدتر كه تعدادي از آن ها در شرق، شمال، جنوب و غرب بارو و حصار واقع اند، به تدريج كمي بزرگ تر و پس از آن به استقرار حياط در جنوب زمين منتهي شده است. گورستان شهر در جنوب بارو واقع بوده و آب انباري در جوار آن قرار دارد. كوچه هاي پر پيچ و خم، نماهاي كاهگلي، سقف هاي گنبدي، نورگيرها و بادگيرهاي متنوع يك طرفه و چهارطرفه، تزئينات گلي، گچي و آجري و معماري درونگرا از ويژگي هاي بافت تاريخي بشرويه محسوب مي شوند كه خوشبختانه آسيب زيادي نديده اند. برج هاي موجود كوچه هاي بافت قديم Existing towers Historic fabric

\\n

بناهاي تاريخي و معماري بشرويه قلعه دختر و آسياب ها: قديمي ترين بناي شهرستان بشرويه قلعه دختر در غرب آن است كه به روايتي به دورة ساساني و به روايتي ديگر به دورة اسماعيليان تعلق دارد. اين بنا بر قلة يك كوه و از خشت و گل ساخته شده است. قلعه داراي بخش هايي چون تالرها و اتاق هاي وسيع و برج هاي مدور ديده باني و آب انبار است. درست در مقابل قلعه، يك قنات آبي قديمي قرار دارد كه مسيرش از روستاي رقه به سمت بشرويه است و قلعه دختر در امتداد محور آن واقع شده. در مسير قنات به روايتي هفت و به روايت ديگر پنج آسياب آبي، احتمالً سال عمر، وجود داشته كه فضاي داخل آن ها 400 متعلق به دورة صفوي با كاملً شبيه آسبادهاي خوانشرف )در حوالي نهبندان( و خواف و نشتيفان )در خراسان شمالي( است و فقط نحوة كار و نيروي محركة آن متفاوت است. در كنار هر يك از آسياب ها فضاي سرپوشيده اي است كه تنوري در آن به چشم مي خورد. دليل وجود اين تنور آن بوده كه براي كساني كه گندم را از راه دور براي آرد كردن به اين مكان مي آورده اند، امكان پخت نان، تا حاضر شدن آرد، فراهم باشد. در اطراف آسياب ها درختان توت كهنسالي وجود دارد كه شيارهاي روي تنه شان از قدمت آن ها و آسياب ها حكايت دارد. بناي آسياب ها خشت و گل و طاق آن ها گنبدي است. در حال حاضر فقط يكي از اين آسياب ها فعال است. آسياب قنات درخت توت كهنسال نماي يك آسياب قلعه دختر Water mill A subterranean water canal (Qanat) An old mullberry tree A water mill Ghal’e-dokhtar

\\n

پل هاي تاريخي ترناو )پل هاي آب بر(: اين پل ها كه ارتباط جريان آب را ميان دو سوي يك قنات برقرار مي كنند، از آثار جالب معماري مرتبط با آب به شمار مي روند. پل كوچك تر را به دورة ساساني و پل بزرگ تر را به دورة سلجوقي نسبت مي دهند. كيلومتري غرب بشرويه و در دامنة كوه 12 امام زاده هوگند: در فاصلة حدود مجموعه اي زيارتي معروف به امام زاده محمد بن اصغر هوگند وجود دارد كه احتمالً محل دفن يكي از فرزندان موسي بن جعفر است.

\\n

مسجد جامع ميان ده: اين مسجد كه در شمال شرقي ميدان ميان ده قرار دارد، بنايي است آجري و متعلق به دوران صفوي. اين مسجد ايوان بزرگ دهانه احاطه كرده است. محراب 14 و رفيعي دارد كه اطراف آن را رواقي با اصلي در انتهاي ايوان بزرگ و محراب ديگري در رواقي در نزديكي ورودي مسجد قرار دارد. مسجد مناره و گل دسته ندارد، فقط بر بام ايوان آن منار كوتاهي مشاهده مي شود كه بيشتر شبيه بادگير است و از آن صداي اذان پخش مي شود. كف صحن نيز با آجر فرش شده. مدرسة علميه: مدرسة علميه يا مدرسة طلب نيز بنايي است آجري كه در جنوب ميدان ميان ده و روبه روي مسجد جامع قرار دارد. اين مدرسه دو ايوان مسجد جامع ميان دهMiandeh Jame Mosque

\\n

زمستاني و تابستاني دارد كه اطراف آن ها را حجره هايي براي اسكان طلب احاطه كرده است. نماي حجره ها و يكي از ايوان ها از گچ است. نماي ايوان تابستاني آجر و تزئين آجري آن خفته و راسته است. اين بنا را حاج عبدالغني هجري قمري بنا كرده است.1130 بشروي در سال 967 آب انبار ميان ده: تاريخ ساخت آب انبار يا حوض انبار ميان ده سال هجري قمري است. اين بناي آجري در شرق ميدان ميان ده قرار دارد و ايوان آن رو به ميدان دارد. اهالي از آن به شيوة بركه اي و به وسيلة سطل و طناب آب برمي داشته اند. در دورة قاجار با ايجاد پله و پاشير يك دسترسي تازه از پشت آن فراهم كرده اند. ايوان اين آب انبار تزئينات آجري لوزي برجسته دارد. هجري قمري 1116 حسينية حاج علي اشرف: اين حسينيه كه در سال و در غرب ميدان ميان ده ساخته شده، داراى دو ايوان تابستاني و زمستاني با رواق هاي دوطبقه در پيرامون آن است كه طبقة همكف به مردان و طبقة بال به زنان اختصاص دارد. اين بنا از ابتدا با كاربري حسينيه ساخته شده و نقشة آن به حسينيه هاي بيرجند شبيه است. دو حسينية ديگر به نام هاي معيل و رباطي نيز در بشرويه وجود دارند كه احتمالً متعلق به دورة صفوي اند. وقف خانه هاي شخصي براي امور مذهبي در بشرويه نيز مانند ساير نقاط مدرسة علميه آب انبار ميان دهMiandeh water storage The theological school

\\n

ايران رايج بوده است. از آن جمله سراي سركه است كه وقف روضه خواني امام حسين شده است. رباط اصفاك، زيارتگاه بي بي نجمه خاتون، مسجد جامع رقه و چند قلعة نظامي از ديگر بناهاي تاريخي اين شهرند. معماري مسكن در اينجا دو نمونه خانه در بشرويه بررسي شده. خانة اسدي مقدم يا موزة خصوصي شهر به طور مفصل در مقالة »دشت كوير« در نشرية معمار شمارة توضيح داده شده كه از تكرار آن خودداري مي كنيم. خانة پناهي هم 53 نمونة ديگري است كه حياطي هشت ضلعي دارد و بسيار شبيه خانة اسدي خانة پناهيPanahi house

\\n

است. تنها نمونة منحصربه فرد باغ ايراني در بشرويه باغ خان است كه به نمايش تصاويري از آن اكتفا كرده ايم. در چهار وجه اين باغ بزرگ عمارت قرار دارد و فضاهايي مانند حوضخانه با حوض هشت وجهي و يك كله فرنگي با تزئينات گچي زيبا بر فراز آن، اتاق بادگير، ايوان هاي تابستاني و زمستاني، سرداب، مطبخ و اتاق هاي متعدد از اين بنا به جا مانده است. در فهرست آثار ملي 11920 خانة مستوفي: اين خانه )به شمارة ثبت كشور( در خيابان ملعبدا... توني بشروي و كوچة مستوفي قرار دارد و از جمله بناهاي اعياني است كه در دورة قاجار ساخته شده. سبك معماري، بادگيرهاي زيبا، يك ساباط در جوار آن و تزئينات گچي و آجري از ويژگي هاي بارز آن به شمار مي رود. نقشة كلي عمارت مستطيل شكل است. ورودي بنا در ميانة ضلع غربي واقع شده و از طريق دالني به حياط يا مون سرا مرتبط مي شود. در وسط حياط يك حوض بزرگ مستطيل شكل و در دو طرف آن دو باغچة مستطيل شكل قرار دارد. كف حياط با آجر پوشيده شده. يك ايوان زمستاني رفيع و دوطبقه با چهار ستون مدور در شمال زمين و حوض خانه اي هشت وجهي با حوض دايره شكل كوچكي در وسط آن در پشت خانه است. اين بنا با كله فرنگي زيبايي پوشش داده شده و تزئينات رسمي بندي هنرمندانه اي دارد. اتاق بادگير با سه بادگير بر فراز آن ـ وسطي مربع و دوطرفه و دو بادگير كناري هشت وجهي و چهارطرفه ـ در پشت آن قرار دارد. ساير اتاق ها، مطبخ، نانواخانه و دستشويي ها در دو سمت شرق و غرب زمين ساخته شده اند. مصالح به كاررفته در اين بنا خشت و گل است. پله ها و ازارة يك متري بنا از آجر و به شكل تمام راسته و يا خفته راسته بنا شده اند. نماي ساختمان خانة مستوفي نورگيرها ساباط مجاور خانة مستوفي بادگير Mostofi house Roof lights Mostofi Arch way Windcatcher

\n