در این مقاله معماری سنتی و بومی بیرجند — یعنی معماری معاصر تا اوایل دورۀ پهلوی دوم — بررسی شده است، زیرا معماری امروز در بیشتر شهرها و نقاط مختلف کشور یک شکل و همانند است و نیاز به بررسی مستقلی در سراسر کشور دارد و در اینجا به آن پرداخته نمیشود. بناهای شهر بیرجند از دو وجه بررسی شدهاند: وجه اول عملکرد و وجه دوم زیباییشناسی. عوامل مورد بررسی در هر دو وجه در جداول ۱ و ۲ مشخص شدهاند. در جدول، عملکرد بناها از نظر خصوصی یا عمومی بودن متمایز شده.
برای ارزشگذاری زیباییشناسانۀ بناها موارد زیر بررسی شدهاند: نوع مصالح و ترکیب و نحوۀ بهکارگیری آنها در ساختمان؛ شکل و فرم کلی حجمها و اجزای ساختمان و استخراج ضوابط انتظام آن؛ تزئینات بنا، نظیر آجرکاری، کاشیکاری، سنگکاری، چوبکاری و … (الگوها، تولید رنگ، بافت و ترکیب رنگ نیز مورد بحث قرار گرفته)؛ روشهای ساخت، شامل اجزای باربر و جداکننده؛ انواع طاقها؛ هماهنگی یا ناهماهنگی بین قسمتهای پیشساخته و نیز بین خود بنا و محیط.
ویژگیهای ۱۴ ساختمان مسکونی بهشرح زیر دستهبندی میشوند: پوشش سقف همۀ واحدهای مسکونی شامل طاق و گنبد است. با این حال، تَرَوُنها (ایوانهای جلوی اتاقها) دارای سقفهای تخت ساختهشده از تیرک و تختهاند. خشت مادۀ غالب در ساختمانهای این شهر است. سقفها و برخی دیوارها از آجر ساخته شدهاند. طول اصلی هر بنا رو به یک حیاط مرکزی مربعی است. سنگ نیز در پیسازی و پای نما بهکار رفته است. بیشتر خانهها در پرداخت کاری خود آجرکاری دارند. در بیرجند و حومۀ آن چندین قلعه دیده میشود که حاصل دورههایی است که حفاظت از شهروندان اهمیت ویژهای داشته است.
مساحت زمین و پوشش کف
حداقل مساحت در واحدهای بررسیشده ۲۶۰ مترمربع، و حداکثر آن ۸۰۰ مترمربع است. کف اکثر واحدهای مسکونی بررسیشده آجرفرش (قناسفرش) است که در بعضی نمونهها این نقش با آجرهای مکعبمستطیل قاب شدهاند. مانند خانۀ شمارۀ ۶، در وسط حیاط حوضی کوچک قرار داده شده، و در اطراف آن از سیمان پوشیده شده است و باغچههایی پیرامون آن قرار دارند. حوضها — که با گل، کاهگل و ساروج (آهک و شن و خاکستر) ساخته شدهاند — اشکال متنوعی داشتهاند: دوکَله یا چهارکَله مربع، دوکله یا چهارکله مستطیل، دوکله نیمدایره، بیضی، مربع، مستطیل و لوزی.
نام، شمار و ارتباط فضاها
تعداد اتاقهای شانزده نمونۀ بررسیشده از ۴ تا ۹ است. بیشترین درصد مربوط به واحدهای ۷ اتاقه (۳۱ درصد) و پس از آن ۶ اتاقه (۲۵ درصد) است. همۀ این واحدها دارای سالن هستند (نوعی راهرو یا تالار وسیع)، که در اطراف آن اتاقهای خواب، آشپزخانه، گاهی انباری و آبدارخانه و حیاطی با اتاق (اتاق کنار آشپزخانه) جمع شدهاند. ارتباط فضاها — با محوریت سالن — برای اقلیم و نحوۀ زندگی مناسب است. اجزای باربر طاقوقوس به اشکال گوناگون درمیآیند.
در بعضی از نمونهها نورگیر و بادگیر در ایجاد تنوع در حجم بنا تأثیر بهسزایی دارند. دو طبقه بودن بخش اصلی بنا و یک طبقه بودن بخش تأسیسات (مطبخ و انبار و …) نیز چنین اثری دارد.
تقسیمات نما، پنجرهها و دیگر عوامل سیمای بنا
بارزترین صفت در نما رعایت تقارن، و پس از آن تقسیم نما به سه، پنج یا هفت عنصر است. در بعضی از نمونهها عنصر وسطی بزرگتر، و در برخی دیگر کوچکتر است. در بعضی موارد که امکان رعایت این تقسیمبندی وجود ندارد، با تزیینات آجری و تأکید بر عنصر وسطی — از طریق سردر و پلکان مقابل و جز آن — توجه بیشتری به بخش متقارن جلب میشود، و عنصر خارج از تقارن به شکل محو در میآید. ارتفاع بیشتر در ورودی نسبت به دیگر نقاط نما نیز همین خاصیت را دارد.
نکتۀ قابل توجه این است که در زمینهای قناس نیز تلاش شده است با قطور کردن دیوار، و با ایجاد طاقچه، کمد، پستو و جز آن، فضایی منظم و مربع یا مستطیل بهدست آید. همین رویکرد در طراحی بناها مشکلات زمینهای نامنظم را حل میکند.
قاب آجری اطراف پنجره در خانۀ نمونۀ یک، نمای خانۀ نمونۀ دو، نمونههای قبل دیده نمیشود. خانۀ نمونۀ نه تا ارتفاع حدود ۱۲۰ سانتیمتر آجر خفتهراسته از طرف ضلع باریک آجر است، و نقشهای آجری دیگر آن از انواع آجر ذکر شده است که به شکل مربعهایی روی قطر ایستادهاند. خانۀ نمونۀ ده نیز مانند نمونۀ هشت، نقشهای دیگری ندارد. خانههای نمونۀ یازده، دوازده و شانزده از پرتزیینترین نمونههای بررسیشده هستند، و تزیینات آنها از آجر مدور ستونی با نقشهای متنوع آجری تشکیل شده است. در لبۀ بام کلیه واحدها — برای اینکه کاهگل شسته نشود — به ترتیب دو رگ آجر ساده، یک رگ نیمگرد، یک رگ سرلوح، و روی آن یعنی روی یک ردیف رولی، یک ردیف آجر چیده شده است. سرلوح یا کوکوای میتواند نقشهای متنوعی داشته باشد.
آنچه میتوان از نمای این ساختمانها دریافت بهشرح زیر است: توجه خاص به ورودی و سردر؛ تفاوت نقش یا مصالح در ازاره و دیگر قسمتهای نما؛ تزیینات آجری در اطراف پنجرهها.
حجم بناها
همانطور که اشاره شد، حجم بنا در بیرجند عموماً دوطبقه و منظم — با نمای اصلی رو به حیاط — است. در واحدهای مسکونی، حجم بناها اشکال هندسی بسیار ساده (مکعب، مکعبمستطیل) هستند. در بعضی از نمونهها نورگیر و بادگیر در ایجاد تنوع در حجم بنا تأثیر بهسزایی دارند. دو طبقه بودن بخش اصلی بنا، و یک طبقه بودن بخش تأسیسات (مطبخ و انبار و …)، نیز چنین اثری دارد.
فضاهای شهری و بناهای عمومی بیرجند
هستۀ اولیۀ شهر بیرجند را میتوان قلعۀ پایین شهر فرض کرد. از این قلعه — که از خشت خام ساخته شده — تنها بخشی از دیوارها و برجها باقی مانده و بقیه تخریب شده بود که شهرداری بیرجند آن را مرمت کرد. در بیرجند و اطراف آن شماری قلعه دیده میشود که حاصل دورههایی است که حفاظت از شهروندان اهمیت ویژهای داشته — از جمله، که بر قلۀ یکی از آنها خانۀ شریف و بر قلۀ دیگری قلعۀ پایین قرار دارد، و در مجاورت آن قبرستانی است. واحدهای مسکونی همجوار قلعه اغلب از خشت ساخته شدهاند و نمای کاهگلی یا ترکیب کاهگل و گچ دارند. ترکیب این واحدهای مسکونی، بافتی ارگانیک با کوچههای باریک و کجومعوج و تابع شیب را میسازد.
در قسمت مسطح اطراف قلعه شماری بنای عمومی، از جمله چند کاروانسرا، مشاهده میشود (کاروانسرای سید محمد حسن مودی و کاروانسرای بیان)، که مصالح عمدۀ آنها خشت، و نمای آنها کاهگل است. بازار بیرجند سرپوشیده نیست و تنها بخش کوچکی از آن مسقف است که به بازار سرپوش معروف است.
از بناهای عمومی شاخص شهر میتوان به: عمارت اکبریه (Akbarieh Garden Building) با عمارتهای قدیم آن (Old Pavilion)؛ حسینیۀ شوکتیه؛ مدرسۀ طلاب؛ حسینیۀ نواب؛ دیوار یخچال قدیمی؛ و کاروانسرای نزدیک قلعۀ پایین شهر اشاره کرد. اصول این بناها عبارتاند از: نما و حجم منظم و متقارن؛ استفاده از رنگ سفید در نما؛ انتخاب پنجرههای نسبتاً کوچک با تقسیمات متعدد. مقبرۀ حکیم نزاری نیز که در حال حاضر عملکرد فرهنگی دارد، ساختمانی جدید است با نمای آجری و تزیینات ساده و حجم متقارن، که در آن از قوس نیمدایره استفاده شده است. قلعۀ شیبانی در روستای امیرآباد مجاور شهر بیرجند نیز از بناهای شاخص محسوب میشود؛ نمایی از حیاط خانۀ کشیش در آن دیده میشود.
مطالعه بر بناهای مسکونی
قلعۀ شیبانی در روستای امیرآباد مجاور شهر بیرجند از بناهای شاخص است. واحدهای مسکونی سنتی بیرجند ترکیبی هستند از: نمای کاهگلی و دیوارهای گچوکاهگلی؛ نقشهای آجری اطراف پنجرهها، سردرها و ازارهها؛ نماهای متقارن تقسیمشده به سه، پنج یا هفت پانل؛ استفاده از بادگیر و نورگیر در حجم؛ سالنهای مرکزی متصلکنندۀ اتاقها؛ کف آجری و حوضهای ساروجکاریشده. حجم اصلی به دو طبقه میرسد، در حالی که بخش خدماتی یکطبقه است. انواع گوناگون حوض (مربع، مستطیل، لوزی، نیمدایره، بیضی) و انواع گوناگون در و پنجره به شکلهای متفاوت نشان داده شده است. یک پلکان دوطرفه در محور حیاط نشان داده شده.
تصاویر: قاب آجری اطراف پنجره در خانۀ نمونه یک؛ نمای خانۀ نمونه دو؛ شکل ۱: انواع آجر و ترکیب آن؛ شکل ۲: پشت، خفته و راسته؛ شکل ۳: جزئیات لبۀ بام؛ شکل ۴: جزئیات لبۀ بام؛ شکل ۵: انواع حوض؛ شکل ۶: ترکیب فضاها؛ شکل ۷: نحوۀ استقرار ساختمان در سایت؛ شکل ۸: حجم بناها؛ شکل ۹: ترکیب نما؛ شکل ۱۳: اشکال مختلف در و پنجره؛ شکل ۱۴: یک نمونه سردر آجری؛ پلکان دوطرفه در محور حیاط (Two-way staircase in axis of the courtyard)؛ ساختمان عمارت اکبریه (Akbarieh Garden Building)؛ Old Pavilion؛ حسینیۀ شوکتیه؛ مدرسۀ طلاب (Religious School)؛ حسینیۀ نواب (Navab Hosseyniyeh)؛ دیوار یخچال قدیمی (Old ice-house)؛ کاروانسرای نزدیک قلعۀ پایین شهر؛ قلعۀ شیبانی در روستای امیرآباد. منبع: طاق و قوس در معماری ایران، حسین زمرشیدی.