هنر زمودگری
زمود به آن بخش از تولیدات آهنگران گفته میشود که یراقآلات درها و پنجرهها را تشکیل میدهد. به عبارت دیگر، زمودگری پیشهای است که در آن هر نوع الصاقات فلزی که برای در و پنجرههای سنتی و قدیمی به کار میرفته، ساخته میشود. به احتمال زیاد زمودگران مهارت زیادی در طراحی و نقاشی داشتهاند، چرا که زمود در لغت به معنی نقش و نگار کردن، تزئین کردن، و همچنین اجزای الحاقی و تزئینی بنا آمده است.۱
رایجترین ماده برای زمودگری آهن است. در ابتدای کشف آهن از آن برای ساخت زیورآلات استفاده میکردند، ولی هنگامی که انسان دریافت آهن جنسی سخت و با مقاومت بالاست، علاوه بر استفاده در ساخت ابزار و وسایل آهنی مربوط به کشاورزی، جنگافزارها و وسایل خوراکپزی، از آن به صورت پوششی به منظور افزایش استحکام مواد آسیبپذیر نیز سود جست — که به جز پوشش بدن به هنگام نبرد، پوشاندن دروازههای چوبی را نیز شامل میشد. در آثاری که از حفاریهای گورستان لیخشیران اردبیل مربوط به هزاره اول قبل از میلاد به دست آمده، قطعات چوبی را با ورقه و گلمیخهای فلزی پوشش داده بودند. روکش یا آهنکوب کردن درهای بزرگ چوبی قلعهها از دوره ماد مرسوم بود.
از دوره هخامنشی و ساسانی، بقایای در و پنجرهای در دست نیست تا بتوان چگونگی آنها را دریافت، ولی در دروازه تختجمشید جای پاشنه و پاشنهگرد فلزی، که در سنگ فرو رفته، نشان از آن دارد که بر این دروازهها، درهای سنگین دو لتی با روکش آهنکوب، زرکوب یا سیمکوب وجود داشته است. در کتیبه بناهای شوش درباره ساختمان کاخ داریوش چنین آمده است: «… پردهها از پارچههای گرانبها، کف تالار از سنگهای سیاه و سفید، تیرهای سقف از چوب سدر و صنوبر هندی یا ارز و آبنوس پوشیده با روکش طلا بود که با عاج و جواهراتی چون یاقوت و زمرد ترصیع شده بود. اشکال زیبای حیوانات بر روی ورقههای طلا روی درهای برنزی و آهنی نصب شده بود.»۲
قدیمیترین دری که از اوایل دوره اسلامی (حدود ۴۳۲ هجری) بر جای مانده، در دروازه مهریز (مهریجرد) یزد بوده است. این در و سه در دیگر را یک آهنگر ماهر اصفهانی به امر ابوجعفر کاکویه برای چهار دروازه یزد (مهریجرد، کوشکنو، ساهلیه و قطریان) ساخته بود؛ روی ورقه آهنکوبشده آن نقوشی از سواران کماندار، جانوران و نقوش تجریدی وجود داشته است.۳
تزئین درهای چوبی از مرحله استفاده از روکشهای فلزی فراتر رفت و اجرای نقوش به صورت الصاقات حجمی به شکل گلمیخ بر سطح درها رواج یافت. گلمیخها که به شکل گل چندپر یا روزت ساخته میشد، برای زیبایی و استحکام در ردیفهای منظم بر روی دروازهها به کار میرفت. گل خورشید یا روزت که نمادی از خورشید تلقی میشود، نقشمایهای است که در ساخت برخی از آلات تزئینی پوشاک انسان، دهنه و مالبند اسب، و دروازهها استفاده میشده است.
قطعاتی را که در این مقاله الصاقات تزئینی فلزی یا زمودگری مینامیم، قطعاتی است که در درها و پنجرههای قدیمی مورد استفاده قرار میگرفته است. به طور کلی در به چیزی گفته میشود که از قطعات یا صفحات آهنی و غیره به شکل مربع یا مستطیل تقریباً به ارتفاع قامت آدمی ساخته شود و به وسیله لولا یا پاشنه در داخل چارچوب بگردد. معمولاً در را دو لنگه (لت، پاره یا مصراع) میسازند، ولی درهای یک لنگه و سه و چهار لنگه هم وجود دارد که دو لنگه آنها معمولاً ثابت است. اتصال اجزای چوبی لنگهها به هم و نصب آنها روی چارچوب به وسیله الصاقات فلزی صورت میگیرد.
پنجره دریچهای است در دیوار که میتوان از آن به بیرون نگریست. پنجرهها در گذشته به صورت ارسی، پالکانه، روزن و شباک ساخته میشد. سه نوع آخر معمولاً الصاقات فلزی ندارند. ارسی پنجره مشبکی است که به جای گشتن روی لولا و پاشنه، برای باز شدن به سمت بالا هدایت میشود و در محفظهای که روی پنجره بالایی قرار دارد جای میگیرد.
