معماری معاصر

نگاهی به معماری اتریش در قرن بیستم

نگار حکیم·معمار ۱۹
نمای کلی معماری اتریش، سردر ساختمان انجمن جدایی‌طلبی

تصویر ۱ — یوزف ماریا اولبریش، ساختمان انجمن جدایی‌طلبی، ۱۸۹۸.

نظری به معماری مدرن کشوری چون اتریش با معماران مجرب و نظریه‌پردازان بنامش نشان می‌دهد که سطح بالای هنری معماری این کشور در دوران «قبل از مدرن»، «ابتدای مدرن» و به خصوص در نیمه دوم قرن گذشته، نه تنها در سطح ملی بلکه در سطح بین‌المللی نیز، مسلما تنها به واسطه کوشش چند معمار درخشان حاصل نگشته، بلکه محصول تلاش جمع گسترده‌ای بوده است. اما از آنجایی که در این نوشته می‌خواهیم نه فقط به معرفی معماران اتریش و آثارشان، بلکه به نظریه‌ها و نگرشهای شاخص جریانها نیم‌نگاهی داشته باشیم، ناگزیر به ذکر مهم‌ترین نقطه‌های اوج این مسیر هنری بسنده می‌شود.

◆ ◆ ◆
ابتدای قرن بیستم: اندیشه‌های نو پیش از مدرن
ابتدای قرن بیستم: اندیشه‌های نو پیش از مدرن
ابتدای قرن بیستم: اندیشه‌های نو پیش از مدرن
01

ابتدای قرن بیستم: اندیشه‌های نو پیش از مدرن

«به زمانه هنرش را، به هنر آزادیش را» جمله‌ای بود که بر سردر ورودی ساختمان انجمن «جدایی‌طلبی» نوشته شده بود و معرف برنامه و هدف معماری مدرن اتریش در آغاز قرن بیستم بود. در سال ۱۸۹۷ شماری از هنرمندان جوان آن دوره از اتحادیه هنرمندان جدا شده و انجمن جداگانه‌ای را به نام جدایی‌طلبی پایه‌گذاری کردند.

هنرمندان وین بیش از حد به گذشته وابسته بودند و از همین رو نمی‌توانستند هنری نو بیافرینند که پاسخگوی مقتضیات دوران جدید باشد. آنان با اعلام جدایی از این گروه نه تنها فعالیت هنری خود را به عنوان جریانی مستقل آغاز کردند، بلکه این جدایی به منزله گسست اعتقادی و هنری از راه‌حلهای موجود نیز به شمار می‌آمد، به ویژه از سبک رایج در معماری وین در نیمه دوم قرن نوزدهم، یعنی «تاریخگرایی». از سال ۱۸۵۷ خیابان رینگ همچون حلقه‌ای جایگزین دیوار قدیم گردید و در مجاورت آن ساختمانهایی با نماهایی ملهم از معماری گذشته بنا شدند.

تصویر ۲ — تئوفیل هانسن، مجلس قانونگذاری، ۱۸۸۳. تصویر ۴ — هاینریش فرستل، ساختمان دانشگاه وین، ۱۸۸۴.

انجمن جدایی‌طلبی با شعار «به زمانه هنرش را» در حقیقت خط بطلانی بر اندیشه تاریخگرایی در معماری کشید. اتو واگنر که خود چندین سال سابقه فعالیت در سبک تاریخگرایی داشت و به سال ۱۸۹۹ به عضویت انجمن درآمد، در کتابش به نام «معماری مدرن» که به سال ۱۸۹۵ منتشر کرده، می‌نویسد: «این نوع معماری فریبی بیش نیست.» واگنر معتقد بود: «از این پس فقط می‌توان از سبک تاریخگرایی به عنوان پایه‌ای برای کوششهای آینده استفاده کرد.» و در جای دیگری می‌نویسد: «تغییرات بنیادی قدری عظیم‌اند که ما نمی‌توانیم از احیا یا رنسانس صحبت کنیم بلکه تولدی نو — یعنی یک نسانس — از این جریان حاصل خواهد شد.»

تصویر ۵ — اتو واگنر، منزل مایولیکا، ۱۸۹۸–۹۹. تصویر ۶ — اتو واگنر، ایستگاه قطار شهری، ۱۸۹۸.

تصویر ۷ — اتو واگنر، ساختمان اداره مرکزی پست، ۱۹۰۴–۰۷. تصویر ۸ — آدولف لوس، خانه میدان میخائل، ۱۹۰۹–۱۱.

02

نخستین دهه‌های قرن بیستم: آدولف لوس و اولین گامها به سوی شیوه مدرن

معمار اتریشی که از سال ۱۸۹۸ در کنار عقاید عملکردگرایانه‌اش عمیقا از آرایه — چه از نوع قدیمی آن (تاریخگرایی) و چه از نوع جدید آن (یوگنشتیل) — دوری می‌جوید، آدولف لوس (۱۸۷۰–۱۹۳۳) نام دارد. مخالفت او با کاربرد آرایه در معماری به حدی بود که به او لقب «قاتل آرایه» می‌دهند. او با ساختن خانه میدان میخائل (۱۹۰۹) در مرکز وین پیشرو معماری مدرن اتریش می‌شود.

◆ ◆ ◆
دهه‌های بیست و سی: پروژه‌های اجتماعی و معماری بین‌المللی
03

دهه‌های بیست و سی: پروژه‌های اجتماعی و معماری بین‌المللی

تصویر ۹ — کارل ائن، مجتمع کارل ماکس هوف، ۱۹۲۷–۳۰. تصویر ۱۰ — یوزف هوفمان، منطقه مسکونی ورک‌بوند زیدلونگ، ۱۹۳۰.

پس از جنگ جهانی اول با ایجاد جمهوری اول و بروز بحران مسکن، تنها در شهر وین بیش از ۶۰ هزار واحد مسکونی احداث شد. یکی از مشهورترین آنها مجتمع کارل ماکس هوف (۱۹۲۷–۳۰) با ۱۴۰۰ واحد مسکونی اثر کارل ائن بود. در کنار پروژه‌های دولتی، منطقه مسکونی ورک‌بوند زیدلونگ (۱۹۳۰–۳۱) به رهبری فرانک با مشارکت بیش از ۳۰ معمار بین‌المللی ساخته شد.

دهه‌های چهل و پنجاه: دوران رکود هنر معماری
04

دهه‌های چهل و پنجاه: دوران رکود هنر معماری

پس از انضمام خاک اتریش به آلمان در دوره حکومت رایش سوم به سال ۱۹۳۸، در طی دوران سخت جنگ جهانی دوم هیچگونه حرکت شایان توجهی در هنر معماری رخ ننمود. بسیاری از معماران مطرح اتریش مجبور به ترک وطن و مهاجرت شدند و تعدادی از آنان هرگز به وطن خود بازنگشتند.

تصویر ۱۱ — رولاند راینر، سالن شهر وین، ۱۹۵۵–۵۸. تصویر ۱۲ — رولاند راینر، شهرک پوخناو، ۱۹۶۳–۶۸.

دهه شصت: رونق مجدد هنر معماری
05

دهه شصت: رونق مجدد هنر معماری

با شروع دهه شصت هنر معماری در اتریش با تلاش دو جریان مجددا فعال شد. یکی جریانی که معماری مدرن کلاسیک را تعقیب می‌کرد و با رولاند راینر و کارل شوانتسر هدایت می‌شد و دیگری معماران نسل جوان‌تری چون «گروه کاری ۴» که به دنبال گسترش مفهوم معماری بودند.

تصویر ۱۳ — گروه کاری ۴، کلیسای پارش، زالتسبورگ، ۱۹۵۴–۵۶. تصویر ۱۴ — هاینس هولاین، فروشگاه رتی، ۱۹۶۴.

هاینس هولاین با فروشگاه رتی (۱۹۶۴) قالب سنتی حاکم بر طراحی مکان فروش اجناس را شکست. او در داخل نمای سنتی ساختمان با مدرن‌ترین مصالح یک مکعب ساده را همچون نگینی جای داد. این اثر به عنوان یک اثر پیشرو در تاریخ معماری ثبت شد.

◆ ◆ ◆
دهه‌های هفتاد و هشتاد: حضور مجدد در صحنه بین‌المللی
دهه‌های هفتاد و هشتاد: حضور مجدد در صحنه بین‌المللی
دهه‌های هفتاد و هشتاد: حضور مجدد در صحنه بین‌المللی
دهه‌های هفتاد و هشتاد: حضور مجدد در صحنه بین‌المللی
دهه‌های هفتاد و هشتاد: حضور مجدد در صحنه بین‌المللی
دهه‌های هفتاد و هشتاد: حضور مجدد در صحنه بین‌المللی
06

دهه‌های هفتاد و هشتاد: حضور مجدد در صحنه بین‌المللی

تصویر ۱۵ — هاینس هولاین، آژانس مسافرتی، ۱۹۷۷.

پس از یک وقفه سی ساله، معماری اتریش مجددا به صحنه بین‌المللی بازگشت. از دهه هفتاد می‌توان رشد دو جریان پست‌مدرن و ساختارشکنی را به موازات هم مشاهده کرد. هولاین مشهورترین جمله خود را ذکر می‌کرد: «همه معمارند و همه چیز معماری است.»

تصویر ۱۶ — ویلهلم هولتزباثر، مرکز آموزشی فیرگیل، زالتسبورگ، ۱۹۶۵.

تصویر ۱۷ — هاینس هولاین، ساختمان هاس هاوس، ۱۹۸۷. تصویر ۱۸ — هاینس هولاین، طرح موزه گوگنهایم، زالتسبورگ، ۱۹۸۹.

تصویر ۱۹ — ویلهلم هولتزباثر، مجتمع اداری–تجاری کرتنر رینگ، ۱۹۸۷–۹۳. تصاویر ۲۰–۲۱ — آثار کوپ هیمل‌بلاو.

به سال ۱۹۶۸ سه معمار به نامهای دیتر پریکس، هلموت شویجینزکی و راینر مایکل هولتسر گروه معماری کوپ هیمل‌بلاو را تشکیل دادند. آنها شیوه‌ای از معماری را دنبال می‌کردند که آن را «معماری باز» می‌نامیدند — معماری که وقف چیز خاصی نشده باشد و ساکنان را در کاربردش محدود نکند.

تصویر ۲۲ — کوپ هیمل‌بلاو، دفتر وکالت بر بام ساختمانی سنتی در وین، ۱۹۸۴–۸۹. تصویر ۲۳ — کارگاه شماره ۳ مرکز انرژی، سنت وایت، ۱۹۸۹.

گونتر دمنیک معمار اتریشی دیگری است که در سبک ساختارشکنی فعال بود. از معروف‌ترین آثارش ساختمان بانک سنترال اشپارکاسه در وین است که به سال ۱۹۷۴ طراحی شد.

تصویر ۲۴ — گونتر دمنیک، ساختمان بانک سنترال اشپارکاسه، ۱۹۷۴. تصویر ۲۵ — دمنیک، دانشکده معماری دانشگاه صنعتی گراتس، ۱۹۸۲.

دهه نود تا پایان قرن
دهه نود تا پایان قرن
دهه نود تا پایان قرن
07

دهه نود تا پایان قرن

تصویر ۲۶ — گونتر دمنیک، اشتاین هاوس، اشتاین‌درف، ۱۹۸۶.

در این دهه ساختمان‌سازی در اتریش و به خصوص شهر وین رونق خاصی یافت. در محله نوساز شهر وین، آن سوی رود دانوب، مجموعه جدیدی در فاصله سالهای ۱۹۹۰–۹۳ بنا شد. پروژه مخازن گاز — تبدیل مخازن تاریخی به منازل، دفاتر و مجموعه تجاری — با مشارکت هولتزباثر، کوپ هیمل‌بلاو، ژان نوول و مانفرد وهدورن به انجام رسید.

تصویر ۲۷ — طرح جامع مجموعه جدید جنوب دوناسیتی، ۱۹۹۰–۹۲.

حرکتی که با جدایی گروهی کوچک از سبک کلاسیک اتریش با شعار «به زمانه هنرش، به هنر آزادیش» در ابتدای قرن آغاز گشت، با وجود برخورد با مشکلات عظیمی همچون دو جنگ خانمان‌سوز و نابسامانیهای اقتصادی ناشی از آن، موفق گردید تا جایگاه ویژه‌ای در سطح بین‌المللی نائل گردد.

پروژه نوسازی مخازن گاز، وین.

◆ ◆ ◆
مجله معمار
شماره ۱۹ · زمستان ۱۳۸۱