در ۱۲ فروردین، حدود سه ماه و ده روز از زلزله بم می‌گذرد. شهر هنوز زیر آوار سنگین و جمعیت بادکرده شهری که دست‌کم نیمی از جمعیت خود را از دست داده، نمی‌تواند نفس بکشد. اما بنا به گفته آقای مهندس رضا اشک، معاون عمرانی و برنامه‌ریزی فرمانداری، رسیدن و حرکت آنها به این سو و استقرارشان در شهر همچنان ادامه دارد. گروهی از این جمعیت از اطراف شهر و از روستاهایی آمده‌اند که در واقع از خود شهر هم در زمان حیات آن تغذیه می‌کردند و گروهی شاید از بستگان و آشنایان و کارگران باغ‌ها و رسیدگان‌اند.

از ۱۵ هزار باقی‌مانده، حدود ۵ هزار نفر تازه‌وارد شهرند. به نظر مهندس، نگرش جمعیت باقی‌مانده تغییری نکرده. همان طایفه‌ای، عشیره‌ای و همچنین سردار و کدخدایی. نظام فاسد حکومتی ایرادی از آن همچنان موجود است و این‌ها همان مردم‌اند. در نگاه نخست، به نظر می‌آید شهر شروع به تنفس کرده — به شروع زندگی با کار و با استفاده کمک‌ها و تجهیزاتی که سرازیر شده. اما این تصویر، در تصویر عمومی شهر که هوا ساکن‌تر است، چیزی جز توهم نیست — صحنه‌ای دردناک‌تر از خود زلزله.

مغازه‌هایی که دوباره سبز شده‌اند خود دردناک‌ترین صحنه‌اند — مغازه‌های جدید و چند کالبد مسکونی در میان وسعت قبرستانی. کار بازسازی، هر جا که شروع شده، به همان شکل سابق ادامه می‌یابد. سوداگران و تجار صنعت ساختمانی سرازیر شده‌اند. سیمان، آهن‌آلات و بلوک‌های سفالی و مصالح ساختمانی انبار می‌شود. ساختمان‌سازی که از ۲۳ بهمن به دست بازار شکل گرفته، روحیه کارآفرینی آنها را نشان می‌دهد. در زمان زلزله ۵ دی ماه ۹/۵ ریشتری، حدود ۴۴ هزار نفر در شهر جان باختند. حتی در این رقم نمی‌توان مطمئن بود، زیرا برخی تخمین می‌زنند بخشی از جمعیت مفقود شهر، حدود ۲۰ هزار نفر، کارگران باغ و خرماچینانی بودند که از سیستان و بلوچستان و دیگر نقاط کشور آمده بودند — افرادی که فقط چند ساعت پیش از زلزله به بم رسیده بودند.

در میان سازه‌های بازمانده، ساختمان‌هایی که نیمچه بادبندی داشته یا آنهایی که از پروفیل فلزی استفاده کرده‌اند به تمامی نریخته‌اند و دست‌کم کشته نداده‌اند. اما در اغلب ساختمان‌های فروریخته به دلیل استفاده از ملاط‌های نامناسب، بند از بند تک تک آجرها گسیخته شده است.

به نظر سردبیر، چه حرکت‌های حقوقی می‌توانند مؤثر باشند؟ کمبود نیروی انسانی و تجهیزات، هم دولتی و هم خصوصی، برای جمعیت ویرانی که معاش و بافت اجتماعی خود را از دست داده — این مسئله چگونه باید حل شود؟

در چارچوب بازسازی، کمبود نیروی متخصص، معمار و شهرساز همچنان حاد است. در نبود این نیروها و در مواجهه با تنش‌های قومی و طایفه‌ای موجود، بازسازی بافت اجتماعی شهر شاید چالش بزرگ‌تر باشد. سازمان نظام مهندسی یک گروه کنترل فنی در محل فرستاده، اما روندهای موجود برای بازسازی شهری از صفر کند و ناکافی است.

چندین گروه انسان‌دوستانه و تخصصی از داخل و خارج از کشور حضور یافته‌اند. کارگاه‌ها و مدارس صحرایی و ابتکارات دانشگاه‌ها و دانشجویان معماری — بخشی در حوزه طراحی و بخشی در آموزش عملی مردم محلی — از جمله فعالیت‌های جاری است. اگر بخشی از این اقدامات به ثمر بنشیند، و اگر درس‌های این زلزله مستند و از طریق مجاری علمی و عملی منتشر شود، آنگاه بم — این گوهر تاریخی ایران و بشریت — می‌تواند سرچشمه آموزه‌ای باشد. معمار باید همواره وظیفه ساختن برای ایمنی و رفاه هموطنان خود را پیش چشم داشته باشد.