بیژن شافعی، متولد ۱۳۳۹ در مهاباد، فارغالتحصیل رشتهٔ معماری دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران. با وجود تعلق به نسل معماران جوان کشور، به بهای ۲۰ سال فعالیت حرفهای بیوقفه توانسته است در طراحی بیش از ۶۰ پروژه که حدود نیمی از آنها ساخته شدهاند همکاری فعال داشته و کیفیت کار خود را منظماً اعتلا بخشد.
او که دارای کارهای متعددی در زمینههای مختلف توریستی، صنعتی و … با مقیاسهایی گوناگون — از مجموعههای بزرگ شهری تا واحدهای کوچک سکونتی — است، در حال حاضر یکی از اعضای مهندسان مشاور گزینه بوده و از پایهگذاران و همراهان گروه تحقیقاتی «معماری دوران تحول» است که از ۱۵ سال سابقهٔ فعالیت پژوهشی برخوردار است.
ویژگیهای معماری او که ریشه در تلقی معمار از مفهوم سازماندهی فضا و اصول ترکیب احجام، دریافتهایش از معماری گذشته، و مطالعاتش در زمینهٔ گرایشهای غالب در معماری معاصر داشتهاند، در روند فعالیت حرفهای او قوام و تداوم پیدا کردهاند. این ویژگیها را باید در کل فرایند برنامهریزی، طراحی و ساخت این کارها جستوجو کرد: توجه به نیازهای استفادهکنندگان و زندگی جاری در فضا، شیوهٔ سازماندهی فضا و خصوصیات شکلی آن، و خصوصیات اجرایی.
معرفی بیژن شافعی را در آینهٔ سه کار او پی میگیریم.
پروژهها
۱. مجموعهٔ اداری-رفاهی در اهواز
همکار طرح: س. ناهید. طراح سازه: میرپیمان زندی. تأسیسات الکتریکی: س. نصیریان. سازنده: شرکت بار و انبار. کارفرما: شرکت گسترش خدمات بازرگانی.
این مجموعه از ملحقات انبارها و سردخانهٔ صنعتی کوثر اهواز است. طرح و اجرای آن طی سالهای ۱۳۶۸-۷۰ به سفارش شرکت گسترش خدمات بازرگانی و با همکاری شرکت بار و انبار در مراحل طرح و ساخت به انجام رسیده و دارای عملکردهای مختلف مهمانسرا، مسکونی، اداری، فضاهای چند منظوره و رستوران در ترکیب متفاوتی از فضاهای بسته و سرپوشیده، فضاهای نیمهباز و عناصر آزاد — همچون پله و دیوارهای شفاف — پیرامون یک حیاط مرکزی سازمان یافته است. یکی از محورهای ارتباطی اصلی پس از گذر از حیاط در انتها به مهمانسرا منتهی میشود.
دو مسیر خطی اصلی، با ریتمی از فضاهای سرپوشیدهٔ ارتباطی، یک حیاط داخلی و راههای کوچهمانند با دیوارهای مشبک، ساختار ارتباطی اصلی این مجموعه را به دور از ترافیک کل مجموعه سازمان میدهند. دروازههایی در جهات مختلف و با شکلهای متنوع، ارتباط با مجموعه را در تمامی جبهههای آن تأمین میکنند. دروازهٔ ورودی برای دسترسی اصلی پیاده، دارای فضایی سرپوشیده است؛ و دروازهٔ دیگر با در برگرفتن پله به عنوان یکی از عناصر اصلی فضای محصور، باعث تحرک و پویایی مجموعهٔ حیاط شده است.
ایوانهای سرپوشیده فضای ارتباط، دسترسی و استراحت را تأمین کرده؛ نورگیری کنترلشدهٔ فضاها با ایجاد پنجرههای عقبنشسته، استقرار واحدهای تأسیساتی منفرد (کولرهای گازی) را امکانپذیر نموده؛ شبکههای زیرسازیشده ضمن تأمین هوای ورودی و خروجی واحدهای تأسیساتی منفرد، نمای بنا را تلطیف نموده و از ناودانها نیز در تزیین نما استفاده شده است. استفاده از سیمان در قابهای آجری یادآور محیطهای سنتی است.
۲. بنای باغ فردیس در کرج، ۱۳۷۶-۱۳۷۷
همکار طرح: ناهید بریانی. طراح سازه: کوروش صفایی. سازنده: مدیریت پروژه.
این ویلا که در باغی پر درخت به مساحت ۲۰۰۰ متر ساخته شده است، با حفظ محورهای قدیمی دسترسی و آبیاری باغ، ساختمان سرایداری، بنای اصلی و استخر را به طور متوالی در محور طولی و آلاچیق و تنور را در محور عرضی استقرار داده است.
بنای اصلی از شکل خطی و تناسبات باغ تبعیت کرده و با ورودیهای مثلثشکل خود در سطح باغ بال گسترده است. فضای پذیرایی و اتاق مهمان، آشپزخانه و سرویسهای لازم در طبقهٔ همکف، و اتاقهای خواب با خدمات جنبی مورد نیاز در طبقهٔ اول قرار گرفتهاند. طبقهٔ زیرزمین به محل استراحت و با ایوانی که از سه طرف مشرف به بخش متراکم باغ است، حوض کوچک وسط ایوان، گوشهنشیمن زمستانی در مجاورت بخاری دیواری در اتاق پذیرایی و پلههای مستقیم و گرد به طبقات فوقانی، فضایی گرم و پرتنوع و خوشمنظر فراهم ساخته است که سبزی باغ در پایین و آبی آسمان در بالا را در خود در هم میآمیزد.
خطوط مورب طرح به رغم سادگی، پویایی بصری خاصی چه در پلان و چه در مقاطع و نماها به آن بخشیده است. سفیدی آرامشبخش دیوارها، سبزی سنگ مالون کوهی ازارهها، پسزمینهٔ متراکم سبز باغ و آبی آسمان، نارنجی بازشوها در سفیدی نمای ساختمان، و نارنجی سفال سقف، ترکیبی متوازن از رنگهای بنا و طبیعت است.
۳. ساختمان نمایندگی شرکت OCE در تهران
همکار طرح: پریناز میرزانی، کامبیز فرهنگفرهی. طراح سازه: کوروش صفایی. تأسیسات الکتریکی: وحید کاشانی. مدیریت طرح و اجرا: مهندسان مشاور گزینه. کارفرما: شرکت واریان ایران.
این ساختمان که نمایندگی یک شرکت خارجی است، در سال ۱۳۷۷ به سفارش شرکت واریان ایران و با همکاری مهندسان مشاور گزینه در مراحل طرح و ساخت، در خیابان آپادانا (خرمشهر) در منطقهٔ استقرار ساختمانها و شرکتهای اداری تهران ساخته شد. قرارگیری زمین پروژه در نبش خیابان اصلی و یک کوچه، و ضوابط و محدودیتهای پلهٔ فرار، آتشنشانی و … بر حساسیتهای طراحی آن افزودهاند.
ساختمان با استفاده از عنصر پله و انعکاس آن در نما به بنا پویایی بخشیدهاست. این پویایی با ترکیب خطوط افقی و عمودی در نما و تلاقی آنها صورت گرفته و با بهرهگیری از خطوط مورب پایین و بالای محل پله تقویت شده است. استفاده از خطوط منحنی در گوشهٔ ساختمان، علاوه بر نرم کردن حجم، به تنظیم اتصال آن با نماهای پیرامون نیز کمک کرده است.
طرح فضاهای داخلی ساختمان نیز از پله به عنوان هستهٔ مرکزی شکلدهنده به مجموعه — که در بخش جنوبغربی آن واقع شده — تأثیر فراوان پذیرفته است. فضاهای اداری ساختمان دارای پلان آزاد هستند و نورگیری مناسبی از جنوب، غرب و شمال تأمین گردیده است. بافت گرم آجر قرمز در ترکیب با هاشور عمودی از سنگ تراورتن، به ایجاد تیره‑روشنی از رنگ و مصالح کمک نموده است.
ورودیهای بنا هم در خیابان اصلی و هم در کوچهٔ فرعی درون فضاهایی منفی قرار گرفتهاند. فضای ورودی، سر در رفیع و محوطهای نیمهمحصور با مصالح بنایی و نردههای سبک فلزی با استفاده از نقشمایههای تزیینی، خوشامدگوی مراجعین است.