گاه شمار نشان میدهد اینک ـ ۱۰ مرداد ۸۳ ـ ۷ ماه و ۵ روز از وقوع زلزله بم میگذرد. همه میگویند آنچه در این شهر گسسته شکل گرفته است آشفتگی است، و آنچه هنوز شکل نگرفته همهچیز دیگر است. تمام برنامهها تنها روی کاغذ باقی ماندهاند و تحقق آنها هنوز آغاز نشده است. هیچ اقدام قابلتوجهی از آن همه نشست و کنفرانس سر بر نیاورده است. سرانجام یکی از ساکنان بم، در نامهای که در یکی از روزنامهها منتشر شده است، از مسئولان خواسته که به مردم بم تنها یک خبر خوش بدهند تا دل مردم زلزلهزده شاد شود.
بر اساس آمار رسمی، ۶۰ تا ۷۰ درصد بناهای موجود در شهر را تشکیل میدادند. چه در بخشهایی از شهر که دور از مسیر عملکرد زلزله قرار داشته و چه در مرکز و شمال شهر، اکثریت غالب ساختمانهایی که آنها را نمیشود مرمت کرد باید خراب و از نو ساخته شوند. طبق یک ارزیابی کارشناسانه، برای بازسازی شهر حدود ۷۰۰ میلیارد تومان نیاز است. با اعتبار اولیه ۴۰۰ میلیارد تومانی و با توجه به تجربههای پیشین، احتمالاً ۷ تا ۸ سال طول خواهد کشید تا شهر به وضعیت پیش از زلزله بازگردد.
وضعیت مسکن و زیرساختها بسیار حاد و فوری است. گروهی از ساکنان شهر بم را برای همیشه ترک کرده و در کرمان یا شهرهای دیگر ساکن شدهاند و گروههای جدیدی هم در حال ترک شهرند. جمعیت باقیمانده، حدود ۸۰ درصد ساکنان شهر، بیش از ۷ ماه است که در چادر یا سرپناههای موقت زندگی میکنند.
طرحهای بازسازی و چالشها
طرحهای بازسازی متعددی از سوی سازمانهای مختلف تهیه شده است. شرکتهای مهندسان مشاور به سفارش بنیاد مسکن و نهادهای دیگر طرحهایی تنظیم کردهاند، اما هماهنگی و یکپارچگی این طرحها مشکلساز بوده است. نهادهای مختلف بدون هماهنگی کافی برنامههای خود را پیش میبرند.
ابعاد ویرانی عظیم است: حدود ۲۰ هزار واحد مسکونی به علاوه ساختمانهای تجاری، آموزشی و عمومی نیاز به بازسازی دارند. فراتر از بازسازی فیزیکی، بافت اجتماعی شهر نیز از هم گسیخته است. خانوادهها پراکنده شدهاند، اجتماعات محلی آواره شدهاند و هویت تاریخی بم ـ شهری که ارگ آن از بزرگترین سازههای خشتی جهان بود ـ بهشدت آسیب دیده است.
از دیدگاه معماری، بازسازی بم هم بحران است و هم فرصت. بحران آشکار است: هزاران خانواده بدون سرپناه، یک میراث تاریخی در ویرانی و اقتصادی فروپاشیده. فرصت در امکان بازسازی اندیشمندانه نهفته است: بهرهگیری از طراحی مقاوم در برابر زلزله، حفظ خصوصیات معماری منطقه و ایجاد الگویی برای بازسازی پس از بلایای طبیعی که شهرهای دیگر نیز بتوانند از آن بیاموزند.
شورای معماری بم
شورای معماری بم به دستور وزیر محترم مسکن و شهرسازی تشکیل شده است. مأموریت شورا نظارت بر کیفیت معماری و استانداردهای طراحی شهری بازسازی است. اعضای این شورا، متشکل از متخصصان محلی و ملی، با وظیفه عظیم ایجاد تعادل میان سرعت بازسازی و کیفیت طراحی روبهرو هستند.
شورا باید به چند پرسش بنیادین پاسخ دهد: چگونه باید بافت تاریخی بم را حفظ کرد و در عین حال سازههایی مقاوم در برابر زلزله ساخت؟ مصالح و فنون سنتی ساختمانسازی چه نقشی در ساختوسازهای جدید باید ایفا کنند؟ چگونه میتوان هویت محلهها را حفظ کرد وقتی بلوکهای کامل باید از صفر بازسازی شوند؟
حضور شورای معماری، هرچند گامی مهم بوده، بدون مناقشه نبوده است. برخی سازندگان و مسئولان محلی، استانداردهای شورا را مانعی بر سر راه ساختوساز سریع میدانند، در حالی که معماران و شهرسازان معتقدند بدون نظارت صحیح، بم به صورت مجموعهای بیهویت از جعبههای بتنی بازسازی خواهد شد که هیچ شباهتی به شهر از دسترفته نخواهد داشت.
ضرورت هماهنگی
شاید فوریترین مسئله، هماهنگی میان بازیگران متعدد درگیر در بازسازی باشد. بنیاد مسکن، وزارت مسکن و شهرسازی، استانداری کرمان، شهرداری بم، شرکتهای مشاور مختلف، سازمانهای کمکرسانی بینالمللی و خود مردم بم همه نقشی بر عهده دارند. بدون چشمانداز واحد و خطوط روشن اختیار، نتیجه سردرگمی، تأخیر و اتلاف منابع خواهد بود.
مردم بم، که از دست دادنهای غیرقابل تصور را تاب آوردهاند، لایق بهتر از فلج بوروکراتیک هستند. هر ماه تأخیر به معنای یک ماه دیگر زندگی خانوادهها در چادر زیر آفتاب سوزان کویر است. درِ بم باید گشوده شود ـ گشوده به اقدام هماهنگ، به حساسیت معمارانه، به حفظ میراث پرافتخار، و از همه فوریتر، گشوده به امید.