پیتر آیزنمن در آغاز سخنرانی خود در بیستویکمین کنگرۀ جهانی معماری در برلین، با عنوان «معماری منابع»، با اشاره به پاسخ مثبت خود به پرسشی که یکی از شرکتکنندگان طرح کرده بود، وارد قسمت دوم صحبت خود شد و گفت: «چه چیزی در معماری منابع محسوب میشود که بتوانم دربارۀ آن حرف بزنم — چون من چیز زیادی از تکنولوژی نمیدانم، و همچنین از ساختمان یا از تجهیزات و اکولوژی و سیستمهای لولهکشی و همۀ این چیزهایی که مورد بحثاند.» و ادامه داد: «یکی از بزرگترین منابع معماری ایدههای معمارانه است. مهمترین چیز برای من داشتن ایده است.» سپس اضافه کرد: «بزرگترین معماران جهان در تاریخ حرفۀ ما، به دلیل ایدههای معمارانۀ خود ماندگار شدهاند. برای من موضوع این است که وقتی به برامانته، برونلسکی، بورومینی و … فکر میکنیم، به این فکر نمیکنیم که ساختمانهای آنها عملکرد درستی داشتهاند یا نه. ما واقعاً اهمیتی نمیدهیم به اینکه کلیسای چهار چشمۀ رم درست کار میکرده است یا نه… هیچ کس نمیداند که سن پیتر، همانطور که برامانته پیشبینی میکرده کار کرده یا نه، و اینکه کلیسا از کار او راضی بوده و به مسائل زیستمحیطی پاسخ مناسب داده باشد… کاری که معماران برای مردم انجام میدهند چیزی است به جز فکر کردن به عملکرد صرف، که ما میدانیم باید انجام دهیم. چیزی بیش از حل مسئلۀ سرپناه و ساخت یک مکان… ما همین کارها را انجام میدهیم، ولی کار دیگری هم میکنیم، و آنچه کاری را به یک اثر بزرگ و تاریخی تبدیل میکند همان «چیز دیگر» است.» سپس آیزنمن با طرح این سؤال — که آن را دشوارترین مسئلۀ دنیا برای معماران میخواند: «چه چیزی کار را به یک اثر معماری تبدیل میکند؟» — وارد بخش سوم سخنرانیاش شد و در این بخش موضوعات مهمی را مطرح کرد که در زمان دیگری میتوان به آن پرداخت.
در این مقاله، هدف بررسی دومین بخش صحبت آیزنمن است که به اختصار به آن اشاره شد. برای روشن شدن موضوعاتی که در این نوشته دنبال خواهم کرد لازم است ابتدا مطالب و عبارات مورد نظر آیزنمن را بر حسب اهمیتی که برای خود او در این بحث داشتهاند (و در مواردی که تشخیص آن مشکل است با استفاده از قراین) اولویتبندی کنم:
- خلق اثر معماری از طریق ایدههای معمارانه بهعنوان مشکلترین مسئلۀ دنیا برای معماران؛
- تاریخسازی از طریق خلق آثار بزرگ و ماندگار معماری؛
و سپس بهعنوان موضوعات کماهمیتتر:
- ساخت سرپناه؛
- عملکرد درست بنا؛
- تکنولوژی و مهندسی بنا؛
- پاسخ به مسائل زیستمحیطی در بنا.
بازگردیم به موضوع اصلی کنگره، یعنی «معماری منابع». جامعۀ بشری در آغاز هزارۀ سوم با دو مسئلۀ عمده و مخاطرات انسانی ناشی از آن (در حال و آینده) روبهروست: افزایش جمعیت جهان و محدودیت امکانات و منابع، و روند رو به تخریب زیستکره و منابع آن. البته سهم مناطق مختلف جهان در ایجاد این نوع مشکلات یکسان نیست، و از سوی دیگر میزان تأثیر تبعات این دو پدیده نیز بر بخشهای متفاوت جهان مساوی نیست؛ ظرفیت هر منطقه نیز در رویارویی با این مسائل یکسان نخواهد بود.
در پدیدۀ افزایش جمعیت، سهم اصلی از آنِ کشورهای بهاصطلاح در حال توسعه است، در حالی که کشورهای توسعهیافتۀ صنعتی عاملان اصلی تخریب زیستکرهاند. از یکسو، بخش وسیعی از جهان و بهطور عمده کشورهای در حال توسعه بهطور جدی با مشکل تهیۀ سرپناه (در بسیاری از موارد، به ابتداییترین معنای کلمه) و اسکان جمعیت رو به افزایش نیازمند مسکن روبهرو هستند، و از سوی دیگر کل جهان، با محوریت کشورهای توسعهیافتۀ صنعتی، با موضوع تخریب محیط زیست و تبعات آن مواجه است.
در چنین شرایطی، میتوان جبر هولناکی را که بر جهان سایه گسترده نادیده گرفت؟ میتوان معماری را، مانند بسیاری از پدیدهها، به مثابۀ کالایی تجملی به گوشۀ امن ایدههای معمارانه راند و آن را مجرد از همه چیز، در صندوقچۀ پرافتخار آثار بزرگ تاریخساز به نام خلقکنندگانش ثبت کرد و برای آیندگان (اگر آیندهای وجود داشته باشد) نگاه داشت و ساعتهای متمادی به مجادله دربارۀ زیباییشناسی اثر و دیدگاههای نظری نهفته در آن پرداخت و نسبت به سایر اتفاقات سلب مسئولیت کرد؟ همانطور که اشاره شد، آیزنمن بهطور ویژه از ایدههای معمارانه بهعنوان بزرگترین منبع برای خلق آثار ماندگار معماری یاد میکند، و گمان نمیکنم کسی که جدی سر و کاری با معماری دارد با این موضوع مخالف باشد. فقط در این میان، جای چند سؤال باقی میماند: آیا میتوان فرض کرد که ایدههای معماری، منفک از مسائل جدی و حیاتی زمان، تنها در حوزۀ زیباییشناسی یا دیدگاههای نظری معماران یا جریانات معماری، محدود شوند؟ آیا معماری عصر ما نمیتواند از وظیفهای در برابر جهان و بشریت سخن به میان آورد؟ آیا مسئولیتی دشوارتر معماران را به گسترش ایدههایشان، در محدودهای وسیعتر از زیباییشناسی و بحثهای نظری — که معلوم نیست تا چه زمان قادر به حفظ اعتبار خود باشند — فرا نمیخواند؟
اینها نکاتی هستند که میکوشم با بررسی بخشی از دستاوردهای نهضت معماری مدرن مطرح کنم.
