سخنرانی آیزنمن در کنگرهٔ برلین، معماری منابع و نهضت مدرن

مرور آثار ستارگان معماری مدرن نشان می‌دهد که این معماران، علاوه بر خلق بسیاری از آثار بزرگ و ماندگار قرن بیستم، موفق شدند بر پایۀ ایده‌ها و ابتکارات درخشانی که در بستر زمینه‌ها و امکانات جدید آن دوران ارائه نمودند، به شایستگی، مسئولیت دشوار خود را در برابر جهان و مشکلات بزرگ بشری در آن سال‌ها به انجام رسانند. در نیمۀ اول قرن بیستم، دو جنگ جهانی شرایط ویژه‌ای را بر جهان حاکم کرده بود. عدۀ کشته‌شدگان در جنگ جهانی اول تنها در کشورهای آلمان، اتریش، مجارستان، روسیه، فرانسه و بریتانی به ۱۰ میلیون نفر رسیده بود که آلمان با ۱.۸ میلیون نفر رکورددار بود، و از برلین، مانند بسیاری از شهرهای دیگر، جز ویرانه‌هایی برجای نمانده بود و جمعیت زیادی آواره و بی‌خانمان شده بودند. در سال‌های بعد از جنگ، بازسازی شهرهای مخروبه، اسکان آوارگان و پاسخ به مسئلۀ کمبود مسکن در شهرهای ویران از جمله مسائل و مشکلات اساسی بود. از طرفی، مرحلۀ جدید دوران صنعتی در ابتدای قرن بیستم (پس از سپری شدن دور اول آن، یعنی درست پس از انقلاب صنعتی) به سال‌های بلوغ خود نزدیک شده بود، و به همین دلیل زمینه‌ای تازه برای ایجاد تحولی جدید در جهان مهیا بود. در این شرایط، مسئولیت سترگی که معماران و شهرسازان نهضت مدرن، همگام با مسئولان و برنامه‌ریزان وقت، بر عهده گرفتند جستجوی پاسخ‌های عملی برای مسائل بزرگی بود که جهان و بشریت در پیش‌رو داشت — و باید توجه داشت که این کار بدون استفاده از امکانات و زمینه‌هایی که دوران صنعت فراهم آورده بود به سادگی [امکان‌پذیر] نبود.

مسئلۀ دیگری هم وجود داشت (هنوز هم وجود دارد)، موضوعی که گومبریج آن را این‌طور تشریح می‌کند: «ویژگی عمدۀ قرن بیستم افزایش وحشتناک …» چه باید کرد، و بخشی از آنچه ستارگان نهضت مدرن تلاش کردند انجام دهند جستجوی پاسخی برای این «چه باید کرد» بود. دیری نگذشت که زمان و محک زندگی، از محدودیت‌ها و نارسایی‌های جدی این دوره پرده برداشت. با این‌حال، ارزش و اهمیت این جنبش مسئولانۀ حرفه‌ای و ابعاد اجتماعی، اخلاقی، انسانی و بشردوستانۀ آن — که بر پایۀ تعهد به روح زمان بنا شده بود — نباید از نظر دور داشت.

بررسی مجموعۀ آثار لوکوربوزیه — جدا از آثاری چون کلیسای رن‌شان (۱۹۵۰) و پروژۀ منحصر به فردی همچون خانۀ ساووی (۱۹۲۹) که به وضوح بیانگر دیدگاه‌های او در زیبایی‌شناسی و اندیشه‌های نظری‌اش دربارۀ معماری هستند — نشان می‌دهد که فعالیت‌های این ستارۀ نهضت مدرن هرگز به وسوسه‌های هنری و نظری صرف محدود نماند. بسیاری از پروژه‌های معماری او — مانند: مجموعه‌ای برای اسکان پناهندگان در پاریس (۱۹۲۹)، خانه‌های موروندین با استفاده از مصالح چوب و گل برای آسیب‌دیدگان جنگ (۱۹۴۰)، و مدارس پیش‌ساخته برای پناهندگان جنگ در همان سال با همکاری ژان پرووه؛ همچنین پروژه‌های شهرسازی او از جمله پروژۀ بازسازی شهر سن‌دی از طریق پیشنهاد مجموعه‌های مسکونی پرتراکم (۱۹۴۴)، طرح او برای بازسازی شهر برلین (۱۹۵۸) (این پروژه در مسابقه موفقیتی کسب نکرد)، و بسیاری از پروژه‌های مشابه — تنها بخشی از نمونه‌های آثار این معمار نامدار، در کوران دو جنگ جهانی است.

سایر معماران هم در این دوران بی‌کار نماندند. ابداع جالب معماران آلمانی برای پاسخگویی به کمبود مسکن در سال‌های بین دو جنگ، با ایجاد بلوک‌های آپارتمانی پرتراکم در قالب حجم‌های افقی و تک‌بلوک‌های ساختمانی که به‌صورت ردیفی در سایت جانمایی می‌شدند، موسوم به الگوی Zeilenbau (پروژۀ دامرشتوک، کار والتر گروپیوس در سال ۱۹۲۹، را می‌توان نمونه‌ای از همین الگو به شمار آورد) از جمله فعالیت‌های معماران در این دوره است.

از سوی دیگر، جمعیت رو به افزایش افراد نیازمند به مسکن در جهان، که در آن سال‌ها توجه بخش عمدۀ قشرهای مرتبط با مسئله را به خود معطوف کرده بود، با گذشت زمان، روزبه‌روز شکل جدی‌تری به خود می‌گرفت. در این شرایط، یافتن راه‌حلی عملی برای مسئله رفته‌رفته به دغدغه‌ای عمومی برای معماران و شهرسازان تبدیل می‌شد. نقش لوکوربوزیه در این زمینه هم بی‌نظیر و چشمگیر بود. مدولر، که اولین چاپ آن در سال ۱۹۴۸ منتشر شد، تلاش لوکوربوزیه برای کشف یک سلسله ابعاد، به منظور استاندارد کردن ساختمان برای تولید صنعتی و انبوه بود. استاندارد کردن و پیش‌ساختگی ساختمان و اجزای آن، موضوعی بود که او از سال‌ها پیش دنبال می‌کرد. پروژه‌هایی از قبیل خانه‌های دومینو (۱۹۱۴) (تجربه‌ای برای استاندارد کردن اسکلت ساختمان)، خانه‌های سیتروهان (۱۹۲۰–۱۹۳۲) (تجربۀ استاندارد کردن سیستماتیک اسکلت و سایر اجزای ساختمان)، دهکدۀ پساک (۱۹۲۵) با پیر ژانره (تجربۀ تولید صنعتی مسکن ارزان‌قیمت به‌صورت یک مجموعه)، خانه‌های لوشر (۱۹۲۹) (تجربۀ …).

معماران این دوره با انگیزه‌هایی نسبتاً متفاوت در این مورد، تجربیاتی را به معرض آزمون گذاشتند. پروژه‌هایی که لوکوربوزیه در نقاط مختلف جهان طراحی کرد، به‌خصوص کارهایی که در آفریقا و هند انجام داد، توجه ویژۀ او را نسبت به مسئلۀ آب‌وهوا و تابش آفتاب در شکل دادن به معماری ساختمان به‌خوبی نشان می‌دهد. در این زمینه می‌توان به پروژه‌های زیر اشاره کرد: خانۀ کارتاژ در تونس (۱۹۲۸) (در این ساختمان مسئلۀ اصلی ایجاد سایه بر پیکرۀ بنا از طریق سایه‌بان‌های خارجی و همچنین ایجاد کوران طبیعی در فضای یک‌پارچۀ داخل ساختمان بود)؛ ساختمان وزارت آموزش و پرورش برزیل در ریودوژانیرو (۱۹۳۶) (که اسکار نیمه‌یر و همکارانش طراحی کردند و لوکوربوزیه به‌عنوان مشاور طراحی با او همکاری می‌کرد) — در این پروژه سایه‌بان‌های خارجی، به‌عنوان آفتاب‌شکن، شکل خاصی را به پوستۀ خارجی ساختمان بخشیده بود؛ ساختمان بلندمرتبه در الجزیره (۱۹۳۸) (طرح این ساختمان در ادامۀ بررسی‌های لوکوربوزیه از سال ۱۹۳۰ شکل گرفت و از اولین تجربه‌های او در استفاده از آفتاب‌شکن در پوستۀ خارجی ساختمان محسوب می‌شد)؛ مجتمع مسکونی مارسی (۱۹۴۶) (در این پروژه نیز لوکوربوزیه کوشید از طریق ایجاد آفتاب‌شکن‌هایی با شکل ویژۀ طراحی‌شده، روی بدنۀ ساختمان سایه‌اندازی کند — البته باید اشاره کرد که این سایه‌بان‌ها در جبهه‌های شرق و غرب ساختمان عملکرد مناسبی از خود نشان ندادند)؛ انجمن ریسندگان در احمدآباد (۱۹۵۴) (استفاده از سایه‌اندازی، همچنین استفاده از تأثیر بادهای محلی، از جمله مسائل مورد توجه در طراحی این ساختمان بود)؛ خانۀ آنی سارابهای احمدآباد (۱۹۵۵) (استفادۀ مناسب از کوران طبیعی در فضای داخلی و نیز سایه‌اندازی به شکل ویژه روی ساختمان از مسائل این پروژه بود)؛ خانۀ شودان در احمدآباد (۱۹۵۶) (در این ساختمان هم سایه‌اندازی مسئله‌ای بود که فرم زیبای ساختمان به پیروی از آن شکل گرفته بود)؛ و سرانجام ساختمان مجلس شاندیگار (۱۹۶۱) (در این ساختمان به‌یادماندنی، ایوان ورودی ساختمان در جبهۀ جنوب شرقی، با فرمی جذاب، در واقع سایه‌بانی عظیم را به‌وجود آورده بود).

البته در این زمینه می‌توان به مواردی از ناکامی‌های لوکوربوزیه نیز اشاره کرد که پروژۀ مجتمع اسکان پناهندگان در پاریس (۱۹۲۹) از آن دسته است. در این ساختمان، پوستۀ خارجی در قالب یک سطح بزرگ شیشه‌ای بدون بازشو پیش‌بینی شده بود و لوکوربوزیه برای سرمایش و گرمایش فضای داخل آن استفاده از سیستم‌های مکانیکی را پیش‌بینی کرده بود. از آنجا که این امر هرگز محقق نشد، بعدها برای حل مسئله، به ناچار پوستۀ خارجی ساختمان تعویض و به پوستۀ جدید سایه‌بان‌هایی در نما اضافه شد.

معماران دیگر هم در این زمینه نقش جالب توجهی داشتند. در آن سال‌ها والتر گروپیوس با بهره‌گیری از اصول الگوی آپارتمان‌های مسکونی ردیفی معروف به Zeilenbau در آلمان — که قبلاً به آن اشاره شد — در مجموعه‌هایی که طراحی کرد به کشیدگی بلوک‌ها در جهت شرق و غرب، همچنین رابطۀ بین ارتفاع و فاصلۀ بین دو بلوک ساختمانی به‌منظور جذب مطلوب تابش آفتاب توجه کرد. میس وندرروهه، در غرفۀ آلمان در نمایشگاه بارسلونا (۱۹۲۹) — که هدف آن ارائۀ نمونه‌ای از خانۀ ایده‌آل بود — کنسول سقف را به‌گونه‌ای طراحی کرد که برروی تراس و سطح وسیع شیشه‌ای ساختمان ایجاد سایه کند. همچنین در خانۀ کافمن، کار برجستۀ فرانک لوید رایت، کنسول‌های بزرگ بتونی به شکلی طراحی شدند که قادر به سایه‌اندازی روی تراس‌ها و سطوح شیشه‌ای ساختمان بودند، و سرمایش فضای داخلی از طریق نفوذ هوای خنک به‌واسطۀ بالا آمدن از سطح آبشار به‌طور طبیعی تأمین می‌شد — که البته این موضوع مشکلاتی را در زمستان برای ساختمان ایجاد می‌کرد. اثر برجستۀ لویی کان، یعنی ساختمان مجلس داکا در بنگلادش (۱۹۶۲)، نمونه‌ای بی‌نظیر از طراحی زیست‌اقلیمی بود. کان در این پروژه موفق شد با ایجاد ساختمانی بسته و تمرکز آن به سمت درون، ضمن تأمین نور طبیعی در فضای داخل ساختمان به شکلی ویژه و کنترل‌شده، محیطی مطبوع و خنک را — در شرایط آب‌وهوایی بسیار گرم داکا — ایجاد کند.

بازگردیم به سخنرانی پیتر آیزنمن در کنگرۀ جهانی. یکی از موضوعاتی که از قسمت دوم سخنرانی آیزنمن [برمی‌آید این است] که معماران امروز جهان ترجیح داده‌اند فعالیت‌های خود را بر جنبه‌های روزافزون مسائل در غرب [متمرکز کنند]، یا — به گفتۀ آیزنمن — بیشتر متوجه تاریخ‌سازی، خلق آثار منحصربه‌فرد و ماندگار معماری و نظریه‌پردازی در این حیطه باشند. به‌رغم سپری شدن دو سال از حادثۀ ۱۱ سپتامبر، هنوز در مجلات مهم معماری جهان نمونه‌هایی از پیشنهادات ارائه‌شدۀ معماران مشهور (بالغ بر ۵۰۰ پیشنهاد) برای یافتن جایگزین مناسب برای برج‌های تجارت جهانی و دیدگاه‌های نظری نهفته در این پیشنهادات مطرح می‌شود. همچنین به خبرهایی از جدیت مسئولان امر در پی‌گیری قضیه و نیز بحث و جدل‌های طولانی متولیان امر و صاحب‌نظران در خصوص این پروژه‌ها برمی‌خوریم؛ در حالی که شاید حتی به یک مورد از پروژه‌های جدی همین معماران صاحب‌نام برنخورده باشیم — مثلاً در خصوص ارائۀ یک راه‌حل اساسی برای مسئلۀ مسکن در منطقه‌ای مشکل‌دار از جهان. ظاهراً امروز، جهانی شدن معماری و دیدگاه‌های نظری جهان‌شمول معماران، تنها به واسطۀ پروژه‌های رسمی [خود را نشان می‌دهد].

پرسش‌های زمانۀ ما را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد: در حوزۀ معماری، چه کسانی عهده‌دار حل مسائل مهم و حیاتی جهانی و بشری در زمان ما هستند؟ خلق آثار معماری و تاریخ‌سازی چه سهمی از فعالیت‌های معمارانۀ معماران جهان را می‌تواند به خود اختصاص دهد؟ معماران زمانۀ ما، با به‌کارگیری ایده و ابتکارات خود، در قبال چه موضوعاتی از مسائل جهان امروز، باید قادر به قبول مسئولیت باشند؟ و سرانجام، حوزۀ ایده‌های معمارانه — فراتر از زیبایی‌شناسی و جدال‌های نظری — به چه موضوعات دیگری می‌تواند تعمیم یابد؟

پانوشت‌ها: ۱- Resource Architecture. پرسش مطرح شده این بود: «یا فکر نمی‌کنید ستاره‌های [معماری] جزء منابع‌اند؟» برای آگاهی از متن سخنرانی پیتر آیزنمن، رجوع کنید به مجلۀ معمار، شمارۀ ۱۹، زمستان ۱۳۸۱، ص ۱۰–۱۸؛ ۲- ارنست گومبریج، تاریخ‌نگار هنر انگلیسی؛ ۳- چنانکه لوکوربوزیه گفته است: «زندگی است که همیشه حق دارد و معمار است که همیشه اشتباه می‌کند.» به هر ترتیب، سرنوشت این جنبش جهانی را در گام‌های میانی حرکت خود متوقف کرد؛ ۴- به نظر می‌رسد مناسب‌تر باشد آرمان‌ها و اهداف این جریان جدا از سرنوشتی که به آن دچار شد ارزشیابی شود؛ ۵- معادل انگلیسی عبارت Zeilenbau، row building است؛ ۶- از نهادینه شدن رویکرد جهانی جلوگیری از روند تخریب محیط زیست بیش از چند دهه نمی‌گذرد؛ روندی که از موجدین اصلی آن می‌توان به دوران صنعتی شدن اشاره کرد. اینک همان صنعتی شدنی که در اوایل قرن بیستم منجی بشر به حساب می‌آمد، با تغییر چهره به دشمنی خطرناک تبدیل شده است. صنعتی شدن و توسعۀ تکنولوژی، جبری است که به قول هایدگر نسبت به آن متعهد شده‌ایم و ما را از آن گریزی نیست؛ تنها راهی که باقی مانده است، مهار تبعات منفی این جریان خواهد بود؛ ۷- در آن زمان در هندوستان استفاده از تأسیسات سرمایشی چندان متداول نبود، و از این رو مسئلۀ آب‌وهوا، در اقلیم گرم و سوزان هند، خود را به‌عنوان یک اولویت به طراحی تحمیل می‌کرد. تصاویر: کلیسای رن‌شان، لوکوربوزیه، ۱۹۵۰؛ ویلا ساووای، لوکوربوزیه، ۱۹۲۹؛ مجتمع مسکونی مارسی، لوکوربوزیه، ۱۹۴۶؛ ساختمان بلندمرتبه در الجزایر، لوکوربوزیه، ۱۹۳۸؛ مجلس داکا، لویی کان، ۱۹۶۲؛ ساختمان مجلس در شاندیگار، لوکوربوزیه، ۱۹۶۱.