راهرویی طویل و اتاقهایی در طرفین، تصویری است که ادارههای دولتی ما بیش از پنجاه سال است که از محیط کار اداری ارائه دادهاند. مراکز خصوصی هم با اندکی تفاوت در مقیاس، غالباً چندان از این الگو تخطی نکردهاند. این تصاویر مدت مدیدی است که عموماً فضایی کسالتبار را از محیطهای کاری تداعی میکنند. امروز با وجود کامپیوتر، اینترنت و ارتباطات به شکل وسیع آن، این نوع محیطهای کاری دیگر نمیتوانند به حضور خود ادامه دهند.
برای رسیدن به فضاهای سازمانیافته و پاسخگوی نیاز کنونی باید دو مرحله را پشت سر گذاشت: ابتدا اینکه جامعه بپذیرد اصولاً نیازی برای پرداختن به فضاهای کار و طراحی آنها وجود دارد، و در مرحلهٔ دوم و مهمتر آنکه این تغییر و تحول چگونه و به دست چه کسانی باید صورت گیرد و چه افرادی صلاحیت ایدهپردازی در این مقوله را دارند.
مشکل اصلی ما در همین بخش دوم است. یعنی پذیرش ضرورت انجام کار توسط متخصص، که امروز بسیار کمرنگ است. ما همه متخصص همه چیز و هیچ چیز هستیم. در زمینهٔ طراحی دفتر کار و محیطهای کاری، حتی با الگوهای امروز به دلیل رونق گرفتن رقابت تجاری و میل به ابراز وجود و جلب نظر مشتری و سبقت از رقیبان، طراحی داخلی محلهای کار حتی به شکل نوعی چشم و همچشمی زمینهٔ ابراز وجود یافته است. اما اغلب، این قبیل طرحها قرار است میزان تمول صاحب شرکت را به رخ بکشند. دستودلبازی در استفاده از بهترین میز مدیریت، مرغوبترین مصالح و امکانات و یا تعداد نامناسبی لامپ هالوژن روی سقف، بدون در نظر گرفتن کاربری و نحوهٔ استفاده از این مبلمان، نمودهای این نگاه است.
یک دفتر کار سنتی در تهران
نکتهٔ مهم دیگر شیوهٔ استفاده از برخی وسایل بسیار با اهمیت در طراحی داخلی است. به طور مثال با ارائهٔ محصولات یک کارخانه به بازار، مثلاً نوع خاصی از دستگیرهٔ کمد، ناگهان این دستگیره شیوع مییابد و در هر نوع کابینت و کشوی میزها آن را به کار میبرند؛ یا زمانی چوب خودرنگ مد میشود و همهٔ مبلمان منزل و کار و آشپزخانه را چوب خودرنگ میکنند. مسئلهٔ دیگر این است که در خیلی از موارد انبوهی مبلمان، شامل میز و صندلی و کمد و قفسه و غیره که از پیش به عنوان اسباب و اثاثیهٔ یک دفتر کاری تعریف شدهاند، به همراه تعدادی از نشانههای مد روز از قبیل پارتیشن و هالوژن، به زور در جایی که اغلب برای کار طراحی نشده و یک آپارتمان مسکونی چندخوابه است جای داده میشوند.
این شیوهٔ کار موجب آشفتگی میشود و محیط کار را به فضایی شلوغ تبدیل میکند، و همچنین به خوبی اثبات میکند که شبیه ساختن یک آپارتمان به دفتر کار جوابگوی نیازهای محیط کار نیست. در مواردی هم که طراحی صورت گرفته، مشکل این است که طرحها اغلب فاقد ایدهٔ منبعث از روابط کاری خاص هستند؛ روابط روانشناختی محیط کار (تأثیر استفاده از رنگ، بافت و فرمهای گوناگون) مد نظر طراح قرار نمیگیرند تا در نهایت طرحی مخصوص و متعلق به همان فضا خلق شود و پاسخگوی نیازهای پرسنل و انتظارات مدیریت از راندمان کار شرکت باشد.
در این شماره بعد از نگاهی به نمونهٔ یک دفتر کار در تهران، که از تبدیل یک آپارتمان کوچک دو خوابه و با استفاده از امکانات بازار به وجود آمده، به کار برادران برولس — پاسخ خاص و طرح آزاد آن دو برای دفتر کار ویترا در پاریس — میپردازیم.
دفتر کار جدید کمپانی ویترا در پاریس
Vitra's new office in Paris — Domus 853, Nov 2002
رونان برولس و اروان، برادر بیستوپنجسالهاش، در حال حاضر یکی از مطرحترین طراحان در پاریس هستند. همکاری این دو از سال ۱۹۹۹ آغاز شد، زمانی که برادر جوانتر از دانشگاه هنر فارغالتحصیل شد و به دفتر تازهتأسیس رونان برولس پیوست. آن دو در مصاحبهای که در اکتبر سال ۲۰۰۱ انجام شد، در مورد کار خود چنین توضیح دادهاند:
«ما از آن دست هنرمندانی نیستیم که طرحی را بکشیم و به کارفرما بگوییم برو آن را بساز. ما با تمام ابزار و امکانات و افرادی که در تولید محصول نهایی سهیم هستند گفتگو و رابطه برقرار میکنیم و در طول مراحل ساخت نکات تازهای در مورد پروژه میآموزیم که تغییرات بسیاری را هم در ایدهٔ اولیه ایجاد میکنند و روی آن اثر میگذارند. خریداران طرحهای ما بسته به نوع مصرف خود میتوانند تصمیم بگیرند که چطور از آن وسیله استفاده کنند. ما پاریس را برای کار دوست داریم چون با وجود بزرگ بودن شهر میتوانیم ارتباطهای شخصی خوبی برقرار کنیم و شهر کوچک خودمان را در پاریس بسازیم.»
تجربهٔ جدید این دو برادر در دفتر کار ویترا تصورات سنتی را از چگونگی یک محیط کاری محو و کمرنگ میکند. تجربهای که با در نظر گرفتن فرهنگ، انسانشناسی و تأثیرات تکنولوژی امروز، به همه این امکان را میدهد که با روشی کاملاً متفاوت از آنچه به طور سنتی معرف دفتر کار است، با هم و در کنار هم کار کنند.
برای رسیدن به این تحول در طراحی محیطهای کار، دو طراح جوان و متعهد از طرف رولف فلباوم۱ در ویترا مأمور طراحی شدند — طراحانی که در عصر اینترنت بزرگ شدهاند و به صنعت تحمیلی مبلمان اداری بیعلاقه و بیتوجهاند.
ویترا برای مدت زمانی طولانی آنها را به عمق مسائل و مشکلات یک محیط کاری وارد کرد. برای تولید محصولی بدیع در زمینهای که موضوعاً و عملاً از نوآوری گریزان است، این تنها شیوهٔ ممکن بود.
زمان محدودی برای پروژه در نظر گرفته شد تا از طولانی کردن مدت طراحی اجتناب شود؛ ویترا روی هیچ ایدهای پافشاری نمیکرد و نتیجهٔ این تلاش گامی به جلو بود.
کمپانی ویترا در مرز جداکنندهٔ سوئیس، آلمان و فرانسه مستقر است. این موقعیت جغرافیایی خاص موجب شده زوایای دید گوناگون به وضوح در پیشرفت و توسعهٔ پروژه نقش پیدا کنند و به آن شخصیت خاصی بدهند. ایدههای نو در ابتدا با مقاومت روبرو میشوند؛ این پروسه در تولید یک طرح موجب اصطکاک میان نظرها میشود و در نهایت گزینههای مختلف را اصلاح میکند. ایدههای جدید ناگزیر از تطابق و کنار آمدن با قوانین تولید، کنترل قیمت، ارگونومی، بازاریابی و استانداردها هستند.
کمپانی ویترا از اواخر دههٔ پنجاه تعریف مجدد فضاهای کار را در نظر داشت. زمانی که اجازهٔ کار در اروپا را برای دفتر فعالیت جرج نلسون۳ گرفت، اولین اقدام را برای خلق فضایی جدید انجام داد — فضایی که در آن انتزاع به واقعیت تغییر شکل میداد. بعدها با کمک ماریو بلینی۴ موضوع خودمانی کردن فضای کار را مد نظر قرار داد. آنتونیو چیتریو۵، آلبرتو مدا۶ و جاسپر موریسون۷ همگی در جهت تحول ساختار یکپارچهٔ دفاتر کار و فضای قابل انعطاف آن همکاری کردند. نتایج این تلاش در اوایل دههٔ نود، طراحی دفتر سیتیزن۸ بود؛ جایی که در آن اتوره سوتساس۹، میشل دولوکی۱۰ و آندرا برانزی۱۱ اصلاحاتی اساسی را در دفاتر کار مطرح کردند و کارکنان را از استبداد محیط دفاتر رها ساختند.
ویترا متقاعد شده بود که زمان تغییر دفاتر کار از تودهای مبلمان اداری به یک فضای خود سازمانیافته فرا رسیده است؛ شیوهای که در آن میبایست حرکتهای پیشبینینشده و پویایی برخوردهای عادی و روابط غیررسمی سازماندهی شوند. محیط جدید کار میبایست قالب یک شبکهٔ ارتباطی باشد، جایی که در آن هر آنچه بر سر راه قرار گیرد (مثلاً دیوار) مانعی به شمار میرود، جایی که در آن در عین حال ویژگیهای شخصی و حریم خصوصی افراد اهمیت خاصی دارد.
با استفاده از منطق شبکه و ارتباطات کاری افراد، از سلسله مراتب صرف نظر میشود. بدین ترتیب پستهای مهم دیگر در مرکزیت سازماندهی فضا قرار نمیگیرند، و ارتباط میان کارکنان هم فعالیتی خاص تلقی نمیشود که فقط در فضایی مشخص یا سالن کنفرانس میتواند تحقق یابد.
ایدهٔ برادران برولس کل فضای کار را به یک سالن بزرگ ملاقات تغییر میدهد و در عین حال این امکان را ایجاد میکند که افراد مستقل کار کنند و خود را جدا سازند. قدرت تطابق سریع محیط کار یکی از خصوصیات مهم این فضا (و از معدود خصوصیاتی است که در دفاتر سنتی وجود ندارد، چرا که در دفتر سنتی فضای متعلق به هر فرد از قبل تعیین شده و سیستم کاری کاملاً بسته است). بنابراین، در این مفهوم جدید به نیاز مداوم انعطافپذیری پاسخ داده میشود. به اعتقاد این طراحان، فضا باید بدون نیاز به متخصص قابلیت تغییر شکل داشته باشد؛ یعنی هر فرد خود بتواند محدودهٔ شخصی کارش را به آسانی سازماندهی کند.
در دفاتر معمول که به شیوهٔ سنتی سازماندهی فضایی میشوند، تصور استخدام افرادی بیش از میزهای کاری غیرممکن است، چرا که فضای متعلق به هر فرد از قبل تعیین شده و سیستم کاری بسته است.
برادران برولس پیچیدگی ایدههایشان را از طریق تغییر مفاهیم پذیرفتهشدهٔ قدیمی در محصول نهایی خود بیان کردند. آنها خود را از مبلمان کار، اتاق کنفرانس و میز کامپیوتر و غیره رها ساختند و به نوعی از مبلمان و فضا مانند کانتر بار، فضای نشیمن، کابین تلفن و باغ روی آوردند. این درهمآمیختن دستهبندی فضاها به طراح امکان داده است مبلمان و معماری خود را برای رسیدن به یک سازماندهی فضایی و برنامهای که در آن امکان رشد و تغییر و تحول پیشبینی شده است به کار گیرد و نظر خود را به زبان اشیاء بیان کند. آنها با کار خود نظرها را از واقعیت سنتی فضای کار (ثابت، اختصاصی و شخصی) به یک سازماندهی شبکهای معطوف کردهاند که در آن یک میز کار بزرگ مفهومی تازه مییابد. این میز میتواند در جلسات بزرگ مورد استفاده باشد و بلافاصله بعد از آن به فضاهای کار مشخص برای افراد تغییر شکل یابد.
برادران برولس خود در این زمینه میگویند: «این مفهوم جدید مانند کلاژ عناصر مختلف، امکان ساخت طرحهای گوناگون را بسته به نیازهای شخصی افراد به ما میدهد. اگرچه شبکهٔ ارتباطات مفهوم بنیادی این اندیشهٔ جدید است، احترام به محدودههای خصوصی، تمرکز و آرامش نیز مورد توجه خاص بوده است.»
پانوشت
۱ Rolf Felbaum ۲ Erwan Bouroullec ۳ George Nelson ۴ Mario Bellini ۵ Antonio Citterio ۶ Alberto Meda ۷ Jasper Morrison ۸ Citizen Office ۹ Ettore Sottsass ۱۰ Michele de Lucchi ۱۱ Andrea Branzi
منابع
۱. Domus 853, November 2002 (Working at the bar). ۲. The Bouroullec Brothers, interview, October 2001 — findarticles.com.
اصلاحیه
در شمارهٔ گذشته، در متن معرفی کافیشاپ بلوبتل، نام خانم رائفین فرقانی که طراحی این پروژه کار ایشان نیز هست، از قلم افتاده است.
