گزیده‌ای از مذاکرات چند معمار صاحب‌نظر در مورد طرح کتابخانه ملی ایران

این گفت‌وگو در سال ۱۳۷۶ و طی چندین جلسه با شرکت معماران صاحب‌نام در محل مهندسین مشاور پیرراز و با موضوع تبادل نظر و دریافت نظرات این معماران در ارتباط با طرح کتابخانه ملی ایران طراحی شریعت‌زاده و همکارانش در پیرراز، انجام شده است. متن حاضر آخرین جلسه این گفت‌وگو در ۲۶ دی ماه همان سال است. معماران حاضر در این جلسات عبارت بودند از: سیدرضا هاشمی، حسین شیخ زین‌الدین، مؤمنی، تهرانی، هادی میرمیران، محمدرضا جودت، نصرت‌الله مجلسی، جزنی و نمایندگان مهندسین مشاور پیرراز یوسف شریعت‌زاده و محسن میرحیدر.

میرحیدر: تا به حال نتایج زیادی از این جلسات گرفته‌ایم. خواهشمندم این پروژه را فقط کار مهندسین مشاور پیرراز ندانید و به عنوان یک اثر معماری که از ما به جا می‌ماند مورد نقد و نظر قرار دهید. از شیخ زین‌الدین خواهش می‌کنیم نظرات خود را جمع‌بندی کنند.

شیخ زین‌الدین: با توجه به دقت این کار و مسائلی که در رابطه با وضعیت زمین و سایر مسائل مورد نظر بوده، تصور می‌کنم نگرش به این طرح از طریق جزئی‌نگری، بدون معناست و موضوع جابه‌جایی اجزایی از پروژه یا کم و کاستی در آن نیست. بحث کلی این است که این کتابخانه مثل کارخانه‌ای است که عملکردش بسیار اهمیت دارد و خیلی هم روی طرح کار شده است و روابط مشخص خودش را یافته است. در جلسه گذشته نظر اصلی راجع به کل حجم ساختمان و استقرار آن روی زمین بود و میرمیران اشاره کردند اگر سکویی باشد که ساختمان کتابخانه روی آن بنشیند، کل مجموعه و نمایی که از آن دیده می‌شود از حالت فعلی که ساختمانی با طبقات مشخص به نظر می‌آید خارج خواهد شد و از این طریق شخصیتی برای آن به وجود خواهد آمد.

بخشی از کار که به صورت مربع ساده‌ای در آمده، توجه مهندس میرمیران را جلب کرده و عقیده داشتند که اگر این مربع، پایه معماری شود و روی سکویی بنشیند مناسب‌تر از بعضی اتفاقات جزئی نماست. نکته دیگر محور ورودی بود. نظر این بود که این محور کمی منظم‌تر و هندسی‌تر شود و نوعی هندسه ریاضی داشته باشد که در معماری سنتی ما دیده می‌شود. این بخش که تقریبا روابط عمومی کتابخانه است و جمعیت از این بخش به قسمت‌های اساسی کتابخانه توزیع می‌شوند، به عنوان محور ورودی طرح تقویت شود.

میرمیران: با توجه به اینکه معمار ورزیده‌ای مثل شریعت‌زاده روی این طرح کار کرد، از نظر اصول، طرح موفقی است. بحثی که به اتفاق شیخ زین‌الدین داشتیم از این منظر بود که این ساختمان طرح شاخص دارد و یکی از معدود ساختمان‌ها خواهد بود که دوره معماری را معین می‌کند و فکر کردیم که باید کیفیت نمادین‌تری داشته باشد. شریعت‌زاده به نکته‌ای اشاره کرده که می‌تواند مبنای این نماد قرار گیرد و آن افقی بودن و تواضع ساختمان است که خصیصه معماری ایران است.

به هر صورت اگر ایده تواضع و افقی بودن و سادگی بنا بخواهد دستمایه کار طراحی قرارگیرد باید شکل مشخص‌تر و گویاتری را در کلیت خودش ارائه کند و چهارچوب معماری مجموعه را تشکیل دهد که حاوی پیام نظری و فرم فضایی مشخص و به یادماندنی باشد که در عین حال با فرم‌هایی که در تاریخ معماری دیده می‌شود هم ارتباطی برقرار کند.

مجلسی: در هر حال به دلیل اینکه از قدیم شاگرد شریعت‌زاده بودم مشکل بود بتوانم به راحتی صحبت کنم. یادم می‌آید مشکلی که همیشه با ایشان داشتیم این بود که ایشان حرف نمی‌زدند و فکر می‌کردم اگر سؤالی مطرح شود اگر روان‌تر صحبت کنند، فضا باز می‌شود. با توجه به تجربیات قبلی باید بگویم خیلی از گوشه‌های طرح در کارهای ایشان وجود دارد که خودشان باید توضیح دهند. در جلسه گذشته مطلب مربوط می‌شد به شکستگی‌های محدوده ساختمان که باعث می‌شود طرح حالت مونومانتال را نداشته باشد. این شکستگی‌ها چه به عمد باشند و چه تابع نگرشی که در طرح وجود دارد، به عقیده من برمی‌گردد به ماهیت ساختمان. مطالبی را که ما می‌گوییم نظرات خودمان است و همان طور که جودت اشاره کرد، در کار معماران شناخته شده می‌توان خط خاصی را دنبال کرد. در کارهای شریعت‌زاده می‌توان این خط را به اعتقاد کسانی که از قدیم ایشان را می‌شناخته‌اند شاهد بود.

این ساختمان در حقیقت یک ساختمان ملی است و به عنوان یک ساختمان خاص مطرح می‌شود و با توجه به سابقه‌ای که از ساختمان‌های مشابهش داریم، باید دارای جلال و جبروت باشد و فرم‌های هندسی ساده‌ای را طلب می‌کند که در این مورد خودشان اشاره کرده‌اند که اینها پلان‌هایی است که عملکرد طرح را می‌توان روی آن دنبال کرد و هنوز به جز اسکیس کوچک، ماکتی وجود ندارد که بتوان روی حجم آن اظهارنظر کرد و این استنباط صرفا از روی فرم‌هاست.

میرحیدر: مسئله مورد بحث داشتن سطوح نسبتا منظمی است که شکستگی‌های کمتری داشته باشد. پلان کتابخانه تقریبا مربع است، یعنی کتابخانه در فرم مربع بهتر جا می‌افتد تا در شکل‌های دیگر هندسی، بنابراین سادگی حجم وجود دارد. در جلسه گذشته راجع به این شکستگی‌ها خیلی بحث شد، از تهرانی خواهش می‌کنیم که نظر خودشان را راجع به شکستگی‌ها، فواصل، طول و عرض آنها و دید از نقاط مختلف به آنها بیان کنند.

تهرانی: سؤال من از شریعت‌زاده این بود که آیا به این فرم از طریق عملکرد رسیده‌اند؟ و یا آنکه بعد از دیدن عملکرد آن را تعریف کرده‌اند، از آن خارج شده و به طرف معماری حرکت کرده‌اند؟ معمولا معماری به همین شکل است. یعنی عملکرد مطرح است ولی معماری خارج از آن و خارج از تأسیسات و سازه و غیره قضاوت می‌شود. ممکن است یک عنصر سازه‌ای، عنصر معماری هم باشد ولی قضاوت نسبت به یک معماری بعد از دیدن تمام این مسائل مقدور خواهد شد. در این مورد در جلسه گذشته با شریعت‌زاده بحث کرده‌ایم. اما ترکیب وسیع کار مسئله‌ای است که دلهره به وجود می‌آورد. کار وقتی وسیع می‌شود برای خود ترکیبی دارد، و اگر ما این ترکیب‌ها را شدت بدهیم کار معمار را مشکل کرده‌ایم و دیگر اینکه درمورد معماری اسلامی گفتم که اگر نظر من بود، آن قسمت از کتابخانه که مربوط به اسلام است را به یک نقطه جالب تبدیل می‌کردم، حرکتی در آن ایجاد می‌کردم که نقطه‌ای کانونی و مورد توجه شود و بالاخره چنین نکاتی لازم است تا معمار به آنها متوسل شود.

در اینجا می‌خواهم نظر قطعی خودم را با کمال عذرخواهی از سرور عزیزم مهندس شریعت‌زاده بگویم، من این ساختمان را در تجزیه می‌بینم تا در ترکیب و به هیچ وجه جرئت طراحی چنین ساختمان عظیمی را ندارم و نمی‌توانم چنین حجمی را در معماری ببینم. این معماری خوب بود که به کتابخانه‌های مختلفی تقسیم می‌شد و مرکزی داشت و سایر قسمت‌ها مثل نگین این قسمت مرکزی را احاطه می‌کردند. قسمت‌های دیگر اگر حشو و زواید نباشند، به اصطلاح تکمیل‌کننده مجموعه هستند. به طور کلی چنین حجم وسیع ساختمانی در ترکیب یکپارچه را تا به حال من ندیده‌ام، البته در ایران وجود دارد. مسئله‌ای را که شریعت‌زاده بسیار هوشمندانه مطرح کرده مسجد جامع است، ولی مسجد جامع کاری با قدمت دویست-سیصدساله است و دوره‌های مختلف معماری را دیده است. در دوره‌های مختلف قسمت‌هایی به آن افزوده شده و تکاملی را در کار و دیدگاه‌های معماران مختلف آن می‌توان دید که چنین سطح وسیعی را زیر ستون‌ها ملاحظه می‌کنیم، کارهای دوره سلجوقیان، صفویان و غیره. وقتی شریعت‌زاده این مثال را آورد متوجه شدم که این مسائل را دیده و فهمیده است که چه کار می‌کند. ولی من نمی‌توانم این کار را هضم کنم. از این نظر که کل ساختمان کتابخانه زیر یک حجم می‌رود.

این ساختمان را در تجزیه می‌بینم یعنی بخش‌های مختلف باید تجزیه و از ساختمان منفک شوند و این تفکیک اگر نخواهد به صورت حجمی و مجزا باشد می‌تواند به نوعی با هم ترکیب شود تا کل کار به نظر منظم‌تر بیاید ولی من در ایران هنوز اثری را ندیده‌ام که بتوانم بر مبنای آن قضاوت کنم. حال قضاوت بقیه کار با صاحب کار است و مملکت و پولش و مشاور طرح که بسازند و نتیجه‌اش را قاعدتا ببینند. به طور کلی نکته آخر را بگویم، هر کاری سرانجامی دارد و سرانجام کار عبارت است از اینکه کار دست چه کسانی می‌افتد.

هر معمار خوب نه به صاحب کار توجه می‌کند و نه به بودجه کار و نه به شرایط اقتصادی و نه به شرایط سیاسی. او به سرانجام کار فکر می‌کند که چه کسانی از آن کار استفاده می‌کنند. آنها چه کسانی هستند و ما چه چیزی باید به آنها بدهیم، چه صحنه‌هایی از زندگی را برای آنها فراهم کنیم. اساس و جوهر فکری که در هر عصری به ما تسلی می‌دهد را به دست آورده‌ایم و این می‌شود سرانجام کار. حال باید ببینیم در این عصر که زندگی می‌کنیم و با خصوصیاتی که فکر می‌کنیم، با این بودجه و این سرمایه‌گذاری که کتابخانه را می‌سازیم به دست چه کسانی سپرده خواهد شد و به آنها باید فکر کنیم.

مجلسی: در واقع سؤال این است که ریتم منظم ستون‌ها به راحتی می‌توانست یک بدنه صاف را داشته باشد و با ترفند کاری امروزی مانند کارهای راجرز، فاستر و غیره، و از این طریق شاید به سمت سبکی و شفافیت مورد نظر آقایان حرکت کند، ولی بافت کاملا متفاوتی دارد و معلوم است که از این مسئله احتراز شده است، ضمن آنکه ریتم منظم ستون‌ها حفظ شده است. می‌خواستم از شریعت‌زاده بخواهم که در این زمینه فکرهای خودش را بیان کند. شریعت‌زاده، اگر برای کاستن از جنبه‌های مونومنتال عمدی در کار بوده چه مسئله‌ای را جست‌وجو می‌کرده‌اید که نمود عین این حجم در بیرون آن حجیم و ترساننده نباشد؟

حالا اگر این ساختمان وسعت غیرعادی دارد نباید ترساننده باشد و این مسئله‌ای است که باید با آن مواجه شد. دفعه پیش اگر مثال مسجد جامع را عنوان کردم به این دلیل نبود که این فضاهای وسیع (سالن‌های مطالعه) مانند مسجد جامع بزرگ است بلکه منظور این بود که مثل چهل ستون‌های مسجد جامع دیده می‌شود. در این فضاها انسان چهل ستون‌ها و سقف و نور را که از بالا و از کناره‌ها نفوذ می‌کند، احساس می‌کند بدون آنکه محدوده خارجی فضا را حس کند. مسئله دیگری که خیلی بحث شد، شکستگی‌هاست. همان گونه که اعتقاد دارم ساختمان باید با زمین رفاقت داشته باشد، فکر می‌کنم که با خیابان و اطراف خودش هم باید رفاقت داشته باشد. می‌خواهم هر گاه که از خیابان رد می‌شوید متوجه نشوید که اول خیابان را کشیده‌اند یا اول ساختمان را ساخته‌اند و مشخص نشود که کدام یک به خاطر دیگری است.

آقای مجلسی محدوده استقرار ساختمان را نامنظم طرح کرده و می‌گوید ساختمان را نظم ببخشم که یعنی ساختمان با زمین و خیابان‌ها قهر کند. این شکستگی‌ها که می‌بینید برای عابری که به ساختمان نزدیک می‌شود و دور ساختمان حرکت می‌کند، این اثر را دارد که ساختمان یا در چشم‌انداز دید او قرار می‌گیرد و یا در مخروط دید او. ابعاد ساختمان حدود ۲۰۰×۲۰۰ متر است. شکستگی‌هایی که در نقشه و در موقع دیدن نقشه به چشم می‌آید، آنهایی نیست که عابر از فاصله نزدیک ساختمان می‌بیند. در جلسه گذشته برای تهرانی توضیح می‌دادم که گذشته از شکل نامنظم زمین خیابان‌های اطراف هم شیب غیرعادی دارند و اختلاف سطح آنها بیش از بیست متر است. اگر عابر در ارتفاعی به ساختمان نگاه کند که بام قسمت‌هایی در معرض دید او قرار خواهد گرفت، در اینجا آن قسمت‌ها را از معرض دید او عقب کشانده‌ام و زمانی آن قسمت‌ها را در معرض دید قرار داده‌ام که ارتفاع دید او پایین‌تر از بام قرار می‌گیرد و در چنین موقعیتی، آن قسمت از ساختمان شروع به خودنمایی می‌کند. چنین توجهاتی در طرح وجود دارد که شاید شما به آن بگویید معماری ارگانیک یا اندام‌واره یا چیز دیگر.

در هر صورت از لحاظ ایده کلی از آن معماران شکل‌دهنده نیستم که بگویم به ساختمان باید چنین شکلی دهم، مانند حجم‌های افلاطونی یا هر شکلی دیگر. برعکس سعی می‌کنم شکل‌یابنده باشم. یعنی ببینم این ساختمان و یا این موضوع چه شکل و چه اندامی را برای خودش می‌خواهد، که یا خودش پیدا می‌کند یا من سعی می‌کنم برایش پیدا کنم.

شیخ زین‌الدین: من هم این طرح را موفق می‌بینم ولی سعی دارم شریعت‌زاده را فریب دهم و آن نظریه را هم اضافه کنم، یعنی ورای کتابخانه ترجیح دیگری که می‌توان معتبر و یا به قول میرمیران به یادماندنی باشد به آن اضافه کنم. برای من اهمیتی ندارد که طرح مونومنتال باشد. دلم می‌خواهد منضبط باشد، نه مونومنتال، مثل حیاط مسجد جامع یا حیاط یک مسجد، بلکه عنصر مهمی داشته باشد که این محورها دور آن رشد کند. آنچه می‌گویم تحمیل است به این کار و نمی‌گویم که شریعت‌زاده این کار را بکند بلکه آمال خودم را می‌گویم و دوست دارم این معماری سوای عملکرد و آنکه در نهایت چه شکلی به دست خواهد آورد، الگویی از خود باقی بگذارد، این الگو به قدری ساده و کلی است که نمی‌شود گفت به این طرح تحمیل می‌شود، در معماری ۱۴۰۰ ساله ایران می‌بینیم که الگوی خاصی حاضر است، مثل حیاط مرکزی یا انضباط چهارایوانی که در کاروان‌سرا و مسجد و غیره همواره وجود دارد، سعی کرده‌ام این موضوع را به شریعت‌زاده تحمیل کنم و از ایشان خواهش کنم و بگویم که این نکته ارزنده‌ای است وگرنه حرف میرمیران درست است که این کار با این سیستم، کارپخته و محکمی است.

شریعت‌زاده: این مسئله را توضیح بدهم که این ساختمان از درون مونومنتال است، از بیرون شاید خیلی نه، یعنی این سقف‌های بلند و ورود نور از ارتفاع بالا همانند کاخ آپاداناست. ولی از بیرون چنین نیست و شاید این ترس من بوده که نمی‌خواستم هیبت پیدا کند. ساختمان مونومنتالی است که از بیرون این مونومنتالیته شکسته و تا حدودی نرم شده است.

تهرانی: شما فکر می‌کنید که با این وضعیت ساختمان هیبت پیدا نمی‌کند؟

شریعت‌زاده: بله آن هیبت ناخوشایند را پیدا نمی‌کند، مثلا در بعضی از قسمت‌ها که دارای سه طبقه ارتفاع است، با نیم طبقه‌ها و با نور خط‌الرأس و نور از پیشانی‌ها که بسیار به قول شما مونومنتال هستند در بیرون بیان نشده‌اند. به دلیل آنکه کناره ساختمان را دفترها و یا فضاهای کوچک مطالعه به خود اختصاص داده، هرچه مونومنتالیته اتفاق می‌افتد در قلب ساختمان است، از این مونومنتالیته هم گریز هست، اگر دوست نداشتید می‌توانید به فضاهای کوتاه کنار پنجره‌ها پناه ببرید، همانند ترکیب تالارهای مرتفع با شاه‌نشین‌ها.

مجلسی: این مسئله شکل‌یابندگی و یا شکل‌دهندگی که به آن اشاره می‌کنید، ممکن است در جایی به هم برسند؟

شریعت‌زاده: بله مسلم است. این دو اتفاق از هم جدا نمی‌توانند باشند و در هر حال هر دو حضور دارند ولی ممکن است وزن یکی از آنها بیشتر باشد.