بانک شاهی یزد
پیش از آنکه نخستین بانک به طور رسمی در ایران افتتاح شود، تجارتخانههای بسیار معتبری که مانند بانکهای بسیار کارآمد عمل میکردند در شهرهای بزرگ ایران پا گرفته بودند، از جمله در یزد، معتبرترین آنها بنگاههای تجاری جمشیدیان و جهانیان متعلق به اربابان زرتشتی بودند. این تجارتخانهها تا آن زمان توانسته بودند حداکثر اطمینان مردم را به سبب درستی و امانتداری خود کسب نمایند.
پس از این تجارتخانهها، اولین بانکی که در ایران شروع به کار کرد «بانک شرق جدید» بود، که مرکز آن در لندن و شعبه اصلی آن در هند بود و در سال ۱۲۶۷ شمسی شعبات دیگری از آن، بدون هیچگونه امتیاز خاصی در تهران و شش شهر دیگر تأسیس شدند. پس از یکی دو سال، دولت همه مؤسسات این بانک را خرید و محل آن در تهران به «بانک شاهنشاهی ایران» واگذار شد. در واقع بانک شاهنشاهی ایران در سال ۱۲۶۸ خورشیدی / ۱۸۸۹ میلادی با حمایت تام درآموند ولف، وزیر مختار بریتانیا، براساس قرارداد میان امینالسلطان صدراعظم وقت ناصرالدین شاه و بارون جولیوس دو رویتر تأسیس شد.
یکی از شعبات بانکهای شاهی در یزد حدود ۱۲۰ سال پیش تأسیس شد. جان فردریک تول انگلیسی مدیر آن بود و پس از بسته شدن بانک، مالکیت آن در اختیار کلانتری ناحیه ۲ یزد قرار گرفت و سپس در دوره بعد آقای خدمتگزار، یکی از تجار معروف یزد، آن را خرید و به انبار لوازم خانگی تبدیل کرد، و سرانجام به مالکیت سازمان مسکن و شهرسازی استان یزد درآمد.
بانک شاهی در مجموعه باارزش میدان خان و در بخش جنوبی رواق غربی میدان قرار گرفته است. در ادامه سقفهای رواق غربی میدان خان، سقف دایرهای شکل بدون پوششی باعث ایجاد مکث در ورودی بانک میشود. تزئینات زیبای سردر ورودی بانک، ساخته شده از آجر و گچ و سنگ را در مسیر بدون تزئین رواق میتوان تأکید بر ورودی بانک دانست.
این بنا شامل زیرزمین، همکف و طبقه اول است. پس از ورودی اصلی، در شمال و جنوب راهروی ورودی، دو اتاق دیده میشود. اتاق شمالی محل نگهبانی است و اتاق جنوبی به بخش داخلی بنا راه دارد. ورودی به سمت غرب به حیاطی با الگوی هشت و نیمهشت منتهی میشود، در مقابل اتاقی با تقسیم پنجتایی و درهای زیبای چوبی و پنجرههای رنگی، که به نظر میرسد اتاق رئیس بانک بوده و از بقیه قسمتها بزرگتر است.
در ضلع شمالی و جنوبی نیز، اتاقهایی با تقسیم سهتایی و در و پنجرههای چوبی قرار گرفته، که برای ارائه خدمات به مشتریان بانک و مرکز اسناد و مدارک بانک استفاده میشدهاند. در زیرزمین جبهه شمالی حیاط، خزانه، هفت پله و در آهنی با چفت و بست بسیار محکم دارد. اتاقهای جبهه جنوبی، مهمانخانه بانک بودهاند. در داخل اتاقها تزئیناتی دیده نمیشود. شاید هم بعدها از بین رفته باشد. بیشتر اتاقها پوشش طاق و کجاوه و برخی ترکین دارند. مصالح بنا، از آجر با ملاط گچ و خاک و پوشش بام از کاهگل است.
این بنا را سازمان مسکن و شهرسازی استان یزد، بین سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۷۶ مرمت کرد و قرار است به عنوان موزه مفاخر و مشاهیر یزد مورد استفاده قرار گیرد.
