.انقلاب صنعتي با فاصلة زماني نسبتاً زيادى پس از تولد در غرب وارد ايران شد طبق متون مندرج در كتاب ها، مهم ترين قدم در راه آشنايي ايرانيان با تمدن جديد و معارف اروپايى در دورة قاجار برداشته شد. شكست هاى پى درپى از دولت روسيه به ايرانيان فهماند كه ديگر نمي توانند در گوشه اي از دنيا با سنن باستاني و كهن خود سرپا بمانند و بايد خود را به ابزار تمدن جديد مسلح كنند. عباس ميرزا، وليعهد فتحعلى شاه، و وزير مدبر او، ميرزا بزرگ قائم مقام اول، در اين زمينه تلاش فراوان كردند. علاوه بر مسافرت پاره اي از رجال روشنفكر به خارج و آشنايي آنان با دنياي تازه، فرستادن محصلان و كارگران به خارج از كشور، ايجاد مؤسسات صنعتى، توجه به اقتباس از تمدن جديد مغرب زمين، ترجمة كتاب ها، جلب مستشاران و ... اقداماتي بود كه پس از مرگ اميركبير رو به افول نهاد و اعطاى امتيازات فراوان به دول و شركت هاي خارجى و واردات وسيع جايگزين آن ها شد.
\\n\\nصنايع در دوران قاجار صنايع اين دوره به دو دسته تقسيم مي شدند: آن هايى كه سرمايه گذاران خارجي تأسيس كردند و آن هايي كه سرمايه گذاران داخلي باني شكل گيري شان بودند. سرمايه گذاران غربي كه ابتدا براي فعاليت بازرگاني به ايران آمده بودند، از اوايل قرن چهاردهم قمري به سرمايه گذاري صنعتي در كشور متمايل شدند. در اين ميان، سرمايه گذاران روسي و عوامل تحت حمايت آنان سهم عمده اي داشتند.
\\n\\nروغن زيتون1313روسي رودبار دو تاجر يوناني تابع روسيه امتياز آن را گرفتند و ماشين آلات از انگلستان خريداري شد. محصولات به روسيه صادر مي شد. با افزايش عوارض گمرك روسيه، كارخانه از ادامة كار بازماند و تعطيل شد.
\\n\\nكبريت سازي1308روسي خلازير به تشويق امين الدوله در نزديكي ملك او تأسيس شد. به علت كمبود چوب و ناتواني در رقابت با كبريت اتريش و سوئد تعطيل شد.
\\n\\nقندسازي1313بلژيكي تهران به تشويق امين الدوله، چغندركاري در املاك او در كهريزك آغاز و كارخانه در همان جا تأسيس شد. از آنجا كه كارخانه نوپا بود، توان رقابت با قند روسيه را نداشت. روس ها كه صادركنندة عمدة قند به ايالات شمالي بودند، موقتاً قيمت قند را پايين آوردند. كمبود چغندر نيز علت ديگر تعطيل شدن كارخانه بود.
\\n\\nپنبه پاك كني1320روسي بارفروش، ساري، بهشهر، بندر گز، آمل
\\n\\nاين نوع كارخانه به طور كلي در اختيار سرمايه داران غيرايراني بود و آن ها علاوه بر سود ناشي از خريد پنبه و نيروي كار ارزان، از تقلب در وزن كردن نيز مبالغي به دست مي آوردند. در سال هاي كارخانه هاي پنبه پاك كني بيشتري تأسيس شد.1905-06/1323-24
\\n\\nچوب بري1307روسي گيلان، مازندران هزار درخت شمشاد و سرو را از جنگل هاي شمال 100 روس ها امتياز انحصاري قطع و صدور سالانه هجري قمري شركت صنايع چوب ايران و روس تشكيل شد. 1330 كشور به دست آوردند و در سال كارخانة برق و راه آهن رشت ـ پيربازار از جملة تأسيسات جانبي آن بود.
\\n\\nابريشم تابي1330روسي رشت توسط آقا محمد رشتي و با سرماية روس ها تأسيس شد و پس از مدتي به دليل ملاحظات سياسي و سوء مديريت تعطيل شد.
\\n\\nكارگاه هاي صنعتي 1316روسي خراسان اتباع روسيه در شهرهاي مختلف خراسان از جمله نيشابور چندين مؤسسة صنعتي تأسيس كردند.
\\n\\nسرمايه گذاري خارجي در بخش صنعت در اوايل دوران قاجار-1 جدول
\\n\\nبه طور كلي فعاليت هاي اقتصادي همسايگان شمالي و جنوبي در شرايط نيمه استعماري آن روزهاي ايران، بيشتر اهداف سياسي داشت و همچون ابزاري براي تحكيم و تثبيت موقعيت سياسي آن ها به كار گرفته مي شد. در اين ميان دامنة كوشش سرمايه داران آلمانى، بلژيكى و فرانسوى بسيار محدود و ناموفق بود. فعاليت سرمايه گذاران انگليسي به امور تجاري و بانكي محدود بود و تنها در اواخر اين دوران با سرمايه گذاري در صنعت نفت وارد فعاليت هاي صنعتي، آن هم تنها در يك رشتة خاص، شدند، حال آنكه سرمايه داران روسي در فعاليت هاي صنعتي نيز مشاركت نسبي داشتند. به خاطر مشاركت فعال تجار ايراني، سرمايه داران غربي هيچ گاه بر مبادلات خارجي كاملاً مسلط نشدند. فعاليت سرمايه داران خارجي در امور صنعتي، به جز صنعت نفت و شيلات، به گونه اي بود كه سرمايه داران ايراني توان رقابت با آن را داشتند. رقابت روسيه و انگليس مانع رشد و توسعة شبكه هاي ارتباطي لازم در كشور شد و تنها چند رشته راه در حوزه هاي نفوذ اين دو قدرت استعماري احداث شد. عدم توسعة شبكه هاي ارتباطي از موانع اساسي رشد و توسعة اقتصادي كشور بود. تأسيس و گسترش فعاليت هاي بانك شاهنشاهي ايران و بانك استقراضي
\\n\\nروس ـ كه بر بازار پول كشور تسلط كامل داشتند ـ نه تنها نفوذ استعماري همسايگان شمالي و جنوبي را در كشور تثبيت و تحكيم كرد؛ بلكه به مانعي اساسي در راه زايش بانك داري جديد از بطن بانك داري سنتي و توسعه و پيشرفت آن تبديل شد.
\\n\\nسرمايه گذاري داخلي در صنايع در اين دوران ضعف حكومت و بي كفايتي پادشاهان قاجار و وابستگي شديد به دول استعمارگر، توان تشكيل نهادهاي جديد نظير كارخانه هاي صنعتي، ايستگاه راه آهن، كشتي راني و ... را از حكومت سلب كرده بود. دولت نه تنها قدرت اجرا و مديريت چنين طرح هايي را نداشت، بلكه از پشتيباني آنچه سرمايه داران داخلي بنيان مي نهادند نيز عاجز بود و به همين دليل اين نهادها در رقابت با رقباي خارجي نابود مي شدند. انديشة ايجاد صنايع كارخانه اي در ايران، ابتدا از سوي عباس ميرزا نايب السلطنه، در جريان جنگ هاي ايران و روس مطرح شد. بنابر اطلاعات مندرج در كتاب تاريخ مؤسسات تمدني جديد در ايران، نوشتة حسين محبوبي اردكاني، تأسيس كارگاه ماهوت بافي در خوي از نخستين اقدامات او براي ترويج تمدن جديد و رفع احتياجات نظامي در ايران بود.
\\n\\nنوع كارخانه محل كارخانه تعداد تابعيت تعداد كارگران درصد كارگران نسبت به كارگران شاغل در كل كشور
\\n\\nسرمايه گذاري خارجي در بخش صنعت در اواخر دوران قاجار-2 جدول
\\n\\nنوع كارخانه سرمايه گذار سال قمري محل كارخانه توضيحات
\\n\\nريسمان ريسي ناصرالملك1275تهران از مسكو خريداري شد و بعد از چندي فعاليت معطل ماند و فروخته شد.
\\n\\nبلورسازي- 1285تهران با همكاري بلژيكي ها توليد مرغوبي داشت، ولي به دليل كمبود مواد اوليه تعطيل شد.
\\n\\nبلورسازي حاج محمدحسن امين الضرب1305تهران بعد از مدتي تعطيل شد.
\\n\\nچيني سازي حاج محمدحسن امين الضرب-تهران با دسايس روس ها تعطيل شد.
\\n\\nچيني سازي حاج عباس علي و حاجي رضا-تبريز با دسايس روس ها تعطيل شد.
\\n\\nنساجي اقمشة كتاني- - اصفهان نيروهاي نظامي ظل السلطان از پارچه هاي بافت اين كارخانه استفاده مي كردند.
\\n\\nابريشم تابي حاج محمدحسن امين الضرب ـ گيلان از بزرگ ترين كارخانه هاي آن زمان بود كه وسايلش از فرانسه خريداري شد.
\\n\\nابريشم تابي آقا محمدمحسن رشتي و همكاري مالي روس ها -رشت به دليل ملاحظات سياسي و سوء مديريت چندي پس از شروع كار تعطيل شد.
\\n\\nچراغ گاز ميرزا حسين خان قزويني )سپهسالار( 1297تهران به دليل كمبود زغال تعطيل شد. بعد از مدتي يك ايراني آن را خريد و به يك كمپاني بلژيكي فروخت، ولي بلژيكي ها نيز موفق نشدند و كارخانه تعطيل شد.
\\n\\nچراغ برق حاج حسين آقا امين الضرب1323تهران شروع به كار كرد.1325 از آلمان خريداري شد و در سال
\\n\\nچراغ برق حاج محمدباقر ميلاني )رضايوف( 1320مشهد براي تأمين روشنايي حرم امام رضا و خيابان مجاور آن از روسيه خريداري شد.
\\n\\nآجرپزي حسين آقا امين الضرب-تهران پس از مدتي كار تعطيل شد.
\\n\\nصابون پزي ربيع زاده و شركا1328تهران صابون اعلا توليد مي كرد.
\\n\\nريسندگي مرتضي قلي خان صنيع الدوله 1312 - محصول آن بسيار اعلا بود، ولي در رقابت با توليدكنندگان خارجي كه با كاهش موقت بهاي كالا به ميدان آمدند، دوام نياورد و تعطيل شد.
\\n\\nدر مجموع مي توان گفت كه سرمايه داران و تجار ايراني در اواخر قاجار روش هاي جديد فعاليت بازرگاني همچون تأسيس شركت هاي تجاري با مشاركت جمعي را پذيرا شدند و چندين شركت معتبر به سبك فرنگي تأسيس كردند. براي سرمايه گذاري هاي صنعتي هم چندي تلاش كردند كه بسيار محدود و ناموفق بود. آن ها قابليت خود را براي گسترش فعاليت هاي بازرگاني و استفاده از فرصت هاي مناسب به خوبي نشان دادند، به رقابت با تجار فرنگي برخاستند و مانع سلطة انحصاري آنان بر بازارهاي مبادلات خارجي شدند. همچنين اقداماتي براي تأسيس بانك هاي ايراني به عمل آوردند تا با بانك هاي روسي و انگليسي رقابت و دست خارجي ها را از بازار پولي كشور كوتاه كنند، هرچند دستاورد عمده اي نداشتند. علاوه بر اين ها در حمل ونقل و ارتباطات نيز سرمايه گذاري كردند، اما در اين زمينه هم به دليل وجود موانع داخلي و خارجي موفقيت چنداني به دست نياوردند. به اين ترتيب، تجار بزرگ بخش عمده اي از سرمايه و نيروي خود را به زمين داري سرازير كردند و از مسير اصلي فعاليت هاي بازرگاني منحرف شدند.
\\n\\nصنايع ايران در دوران پهلوي اقتصاد ايران در ابتداي اين دوره، كاملاً ابتدايي و مبتني بر كشاورزي بود. قريب يك پنجم جمعيت، ساكن شهرهاي كوچك و يك چهارم آن ايلات كوچنده بودند و بقيه در دهات فقرزده زندگي مي كردند. شغل عمدة مردم كشاورزي بود و هر نقطه اي به دليل فقدان تسهيلات جاده اي تقريباً خودكفا بود. عمر مؤسسات جديد بانكي بسيار درصد از عايدات دولت كه عمدتاً از راه وصول ناقص ماليات 50 ًكوتاه بود و تقريبا به دست مي آمد، صرف نيروهاي بي فايدة نظامي مي شد. با بروز جنگ جهاني اول و تأثير آن بر ايران، اوضاع ناگوارتر شد و آن امنيت و تجارت نسبي هم از بين رفت.
\\n\\nپس از چندي، در پي اقتدار و گسترش دولت مركزي، جاده ها امن تر و راهزني كمتر شد و هزينة حمل ونقل و خطر تجارت كاهش يافت. آغاز استخراج نفت موجب رونق درآمد ارزي كشور، افزايش تقاضاي داخلي و بهبود اوضاع اقتصادي شد. مهم ترين اقدام زيربنايي حكومت در اين دوره، احداث راه آهن بود كه در سال شمسي از سوي هدايت به مجلس پيشنهاد شد. توسعة صنعتي نيز به عنوان 1305 . شمسي به صورت جدي آغاز شد1309 يكي از مهم ترين برنامه هاي دولت در سال برنامة توسعة صنعتي حكومت با توجه به شرايط اجتماعي و اقتصادي كشور، طي دو مرحله به اجرا درآمد: اول انباشت سرمايه و تدارك كادر فني و متخصص، طول كشيد، انباشت سرمايه 1310 دوم احداث صنايع. در مرحلة اول كه تا سال براي احداث صنايع، عمدتاً به دليل فقر منابع داخلي )شامل انحصارات دولتي يعني توتون، ترياك، قند، چاي و پنبه، ماليات ها، حقوق و تعرفه هاي گمركي( به كندي صورت گرفت. لازم به توضيح است كه به علت تسلط انگلستان بر منابع نفتي كشور، درآمد دولت از استخراج و صدور نفت بسيار ناچيز بود و با توجه به ساختار سياسي كشور و گرايش هاي نظامي رضاشاه در انباشت سرمايه براي ايجاد صنايع، نقش و تأثير جدي نداشت. از آنجا كه انباشت بخش عمدة سرمايه، با كنترل انحصاري بر منابع اصلي حدود 1310 درآمد حاصل مي شد، دولت سرمايه گذار اصلي بود، چنان كه در دهة درصد از كل بودجة كشور صرف ايجاد صنايع شد. هرچند احداث صنايع به 20 كمك اين هزينه ها سرعت مي گرفت، به دليل تسلط بوروكراسي، عدم آشنايي با تكنولوژي مدرن، قيمت بالاي مواد خام، خطاهاي متعدد در مكان يابي كارخانه ها، روش هاي بهره برداري از آن ها و بالا بودن نرخ حمل بار، صنايع دولتي متحمل زيان هاي هنگفتي مي شد. در سال هاي اول صنعتي شدن، سرمايه داران ايراني به دليل ضعف بنية مالي
\\n\\nدر همين دوره كارخانه هاي ديگري همچون تفنگ سازي، كاغذسازي، شكرريزي، چلواربافي، شمع ريزي، باروت كوبي و چاشني سازي، پنبه كاري تأسيس و مشغول به كار شدند كه اطلاعات چنداني از آن ها و سرانجامشان در دست نيست.
\\n\\nبراي فعاليت صنعتي و ترس از مصادرة اموال، در عرصة ايجاد صنايع مدرن چندان فعال نبودند، اما در پي فعاليت هاي دولت و اطمينان آن ها نسبت به سياست هاي صنعتي كردن كشور، بخش خصوصي به سرمايه گذاري در صنايع مدرن تمايل نشان داد و فعال شد. شتاب بيشتري گرفت. دولت با بالا بردن 1310 توسعة صنعتي ايران در دهة تعرفه ها، ايجاد انحصارات حكومتي، حمايت مالي كارخانه هاي جديد از طريق وزارت صنايع و اعطاي وام هاي كم بهرة فراوان از سوي بانك ملي به كارخانه داران، سرمايه گذاري هاي صنعتي را تشويق مي كرد. تأثير اين فعاليت ها چنان بود كه در كارخانة جديد در تهران و شهرستان ها با 63 ،1317 تا1311 فاصلة سال هاي هزار كارگر مشغول به كار شدند.30 حدود به بعد، دولت علاوه بر تسهيلات مالي، قوانيني به تصويب مجلس 1311 از سال شوراي ملي رسانيد، از جمله مجوز وارد كردن ماشين آلات بدون پروانة گمركي و ايجاد ساير تسهيلات گمركي و قانون عدم پرداخت ماليات كارگاه ها و كارخانه هاي جديدالتأسيس تا پنج سال. تصويب اين قوانين موجب رشد و گسترش فعاليت هاي 346 به1320 صنعتي در كشور شد، چنان كه شمار كارخانه هاي مدرن در سال رسيد. بخش عمدة كارخانه هاي صنعتي ايران )به جز صنايع مربوط به كشاورزي مانند چاي، برنج و پنبه پاك كني كه در كنار كشتزارها تأسيس شده بودند( پس از اتصال مناطق مختلف كشور به تهران به وسيلة راه هاي شوسه، در پايتخت متمركز و اين شهر به مركز صنايع ايران مبدل شد و به عبارتي سياست تمركز امور اقتصادي با منطبق شد.1310 سياست تمركز امور سياسي در دهة اين تمركزگرايي در مورد پاره اي از صنايع مانند نساجي در شهرهاي ديگر هم صورت گرفت. گرچه در شهرهاي شاهي، بهشهر، چالوس، تهران، مشهد، شيراز و يزد كارخانه ها و كارگاه هاي نساجي جديدي داير شد، اصفهان بزرگ ترين مركز
\\n\\nهزار 11 كارخانة نساجي بزرگ احداث شد كه9 نساجي كشور شد. در اين شهر كارگر در آن ها مشغول به كار بودند. ، در كنار كارخانه ها و كارگاه هاي جديد، كارگاه هاي 1310 در سال هاي دهة كوچك قبلي، به ويژه كارگاه هاي كفاشي، قالي بافي، خياطي و ... تحت تأثير برنامة كارگر فعاليت 30 نوسازي كشور گسترش يافتند، چنان كه در هر كدام بيش از مي كردند. يكي از مشكلاتي كه در اين دوره بر سر راه توسعه و گسترش صنايع جديد در ايران وجود داشت، فقدان كارگر متخصص بود. به دليل عقب ماندگي جامعة ايران و اشتغال به زراعت تا آن زمان، نخستين نسل كارگران صنعتي ايران از مناطق روستايي به شهرها آمدند و بنابراين اكثريت مطلق با كارگر سادة بى تخصص بود. اين نقص موجب شد نظام آموزشي كشور برحسب نيازها و اولويت ها مراكز آموزشي تخصصي، هنرستان ها و آموزشگاه هاي فني تأسيس كند. ، با ايجاد ده ها كارخانة مواد غذايي، 1310 همزمان با ايجاد صنايع شهري در دهة صنايع كشاورزي نيز در روستاها پايه گذاري شد. مهم ترين اين كارخانه ها كه تأسيس آن ها محيط آرام روستاها را دگرگون كرد، در كار توليد قند و شكر بودند. با وقوع حادثة سوم شهريور، فعاليت هاي صنعتي هم مانند هر فعاليت ديگري متوقف شد و مدتي به همان وضع ماند و پس از تأسيس سازمان برنامه و وزارت صنايع و معادن در دوران پهلوي دوم مجدداً پي گرفته شد. افزايش قيمت نفت در دهه هاي بعدي به اين توسعه شتاب بخشيد.
\\n\\n* منابع اين بخش بسيار مفصل و متعددند و به دليل محدوديت، در وب سايت مجلة معمار و نيز در دفتر مجله در دسترس علاقمندان قرار مي گيرد.
\\n\\nكارخانة چرم خسروي، تبريزLeather factory, Tabriz كارخانة چاي پاك كني گلستان، لاهيجان
\\n\\nكارگران، مديران، كارشناسان خارجي و سهام داران كارخانة فلاطوري رشت
\\n\\nاين مطلب بخشي از طرح بازشناسي ميراث معماري صنعتي معاصر استان اصفهان
\\n\\nاست كه با همكاري ادارة كل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان
\\n\\nاصفهان كه همواره از مراكز مهم توليد صنعتي ايران و همچنين دادوستد كالاهاي دست ساز صدها كارگر كارگاه هاي كوچك و سنتي به شمار مي رفت، در روند تدريجي توسعة صنايع كارخانه در خلال سال هاي حكومت پهلوي اول به يكي از كانون هاي مهم صنايع نساجي مبدل شد. در اين دوران بخش خصوصي با برخورداري از پشتيباني كارخانة نساجي را در شهرهاي بزرگ كشور بنيان نهاد كه بيشترين تعداد 29 ،دولت آن ها در اصفهان ساخته شد، چنان كه اين شهر »منچستر ايران« نام گرفت. انديشة تأسيس كارخانة وطن با همت و سرماية آقاي عطاءالملك دهش و حاج در اراضي مجاور پل 1304 و افتتاح آن در سال1300 محمدحسين كازروني در سال چوبي ـ در محل عمارت هفت دست و آينه خانه كه ظل السلطان ويرانش كرده بود ـ مبدأ پيدايش صنايع ماشيني در اصفهان بود. در واقع پس از تأسيس اولين كارخانة ايران، كارخانة ريسمان ريسي و چلواربافي در تهران، توسط مرتضي قلي خان صنيع الدوله و سپس تأسيس كارخانة 1273 و مشاركت حاج محمدتقي شاهرودي در سال ، راه اندازي كارخانة 1289 ريسمان ريسي در تبريز توسط حاج رحيم قزويني در سال كارخانة 10 وطن گام مهمي در راه ارتقاي صنعت مملكت به شمار مي آمد. احداث جديدپشم باف، نخ تاب )دخانيات فعلي(، رحيم زاده، نور، وطن، زاينده رود، ريسباف، شهرضاي جديد، صنايع پشم و بافناز كه اغلب آن ها را معماران اروپايي، خصوصاً آلماني، طراحي كردند، چهرة تازه اي به اصفهان بخشيد و آن را به سرعت به شهري صنعتي تبديل كرد. )كارخانه هايي كه در اين بخش معرفي شده اند، همه زيرنظر شونمان، مهندس آلماني، ساخته شده اند( البته نهادهاي صنعتي اصفهان آن روزگار به اين تعداد كارخانة صنعتي 40 محدود نبود و جز مراكز و كارگاه هاي كوچك صنعتي، در حدود مهم ديگر در اين شهر فعال بودند.
\\n\\nكارخانة ريسباف معتمدي، شونمان كارخانة ريسباف، در جنوب شرقي سي وسه پل و در محل باغ هاي اعتمادالدوله و
\\n\\nحاتم بيگ، از مهم ترين و زيباترين نمونه هاي معماري صنعتي شهر اصفهان است. هزار مترمربع و با سرماية 69 در زميني به مساحت1311 اين كارخانه كه در سال هزار تومان تأسيس شد، هنوز پابرجاست و ويراني زيادي در 314 اوليه اي معادل آن به چشم نمى خورد. اين بنا به دست تواناي معمار معتمدي، زيرنظر شونمان،
\\n\\nورودي-1 نگهباني-2 فضاهاي خدماتي-3 فضاي اداري-4 سالن توليد-5 موتورخانة برق-6 سالن تكميل-7 انبار و ساير بناها-8 سالن رنگرزي-9 انبار نخ-10
\\n\\n.مهندس آلماني و تحت تأثير مستقيم آثار پيتر بهرنس ساخته شد در يكي از اسناد برجاي مانده از اين شركت سهامي، از حاج سيدجواد كسايي، حيدرعلي امامي، حسن سلطاني، اعزاز نيك پي، حاج عبدالعلي فيض و حاج سيد ابراهيم كسائيان، به عنوان مؤسسان كارخانه نام برده شده است. در منابع ديگر علاوه بر آن ها اسامي حاج محمدكاظم مثقالي، علي الماسي، محمود قريشي، حاج محمدحسن شكراني، عبدالباقي دائي جواد و رضا كسايي هم به چشم مي خورد. ، اين كارخانه پس از دو دهه فعاليت دچار بحران شد و در همان 1334 در سال مديريت كارخانه به حاج ميرزا عبدا... مقدم واگذار و قطعات آسيب ديدة ماشين آلات از نو ساخته و مجدداً نصب و به كار انداخته شد. با اين همه كارخانه از ورشكستگي نجات نيافت و ادارة تصفية امور ورشكستگي اصفهان كارخانة ريسباف چندبار تعطيل شد 1344 را تعطيل و آن را به مزايده گذاشت. پس از آن تا سال كارخانة ريسباف پس از مدت ها 1344 و دوباره به كار افتاد. سرانجام در آبان ماه تعطيلي، توسط هيئت حمايت از صنايع افتتاح شد و به خاطر بدهي به بانك ملي ، پس از فراز و نشيب هاي بسيار، 80 ايران به تملك آن درآمد تا اينكه در دهة به كلي تعطيل شد. اين كارخانه از غرب به محور اصلي چهارباغ بالا، از شمال به محور فرعي يحيي خان، از جنوب به محور فرعي هفت دست و از شرق به محله اي مسكوني محدود شده. بخش عمدة ضلع غربي به ورودي و فضاهاي اداري و اضلاع ديگر تماماً به انبارها تخصيص يافته اند، به گونه اي كه فضاهاي كارگاهي را از محيط پيراموني خود مجزا كرده اند. كارخانه در اضلاع شمالي و جنوبي نمايي ساده و بلند دارد كه گاه چندين پنجرة بي پيرايه زينت گر آن است. در اين محدوده، سالن هاي توليد در ضلع غربي، سالن هاي تكميل در ضلع شمالي غربي و سالن رنگرزي در ضلع جنوب شرقي مستقر شده اند. بناي كارگاه ها براي ايجاد فضايي يكدست و
\\n\\nيكپارچه ـ همانند ساير نهادهاي صنعتي همعصرش ـ مستطيل هايي كشيده اند كه به واسطة طرح مدولار و قابل گسترش خود، امكان هرگونه تغيير در ساختار فضايي، براي تطبيق با نيازها و سازماندهي و آرايش دستگاه ها و ماشين آلات را دارد. البته در برخي از آن ها، بخش هايي به حجم اصلي متصل و يا از آن حذف شده اند. بدين ترتيب گونه اي ساختار سه سطحي شكل گرفته كه اين فضاهاي يك طبقه را دوطبقه جلوه مي دهد. نماي طولي، چه سطح پاييني و چه سطح فوقاني ـ يعني جدارة نورگير برجستة مياني ـ داراي فرمي مدولار با ريتمي از پنجره هاي يكسان مربع يا مستطيل شكل است كه با جرزهايي فرارفته از سطح نما و شكافي در بخش مياني تقسيم بندي شده اند. البته گاهي بخش هاي متصل به اين اضلاع به عنوان ورودي مجموعه و يا فضايي ديگر، تداوم اين ريتم را برهم مي زند. نماي عرضي بناها نيز، به گونه اي متقارن با ساختار سه سطحي يا پنج سطحي اند كه در حالت اول، غالباً دو در در سطح مياني و در حالت دوم يك در ورودي در بخش مياني دارند. برج تصفيه كننده در ضلع شمالي و دودكش كارخانه در ضلع شرقي از ديگر بناهاي تشكيل دهندة اين مجموعة صنعتي اند كه با بلنداي خود، درعين آنكه نقش نمادين دارند، ساختاري شهري يافته اند و به عبارت ديگر، استعاره اي جديد از مناره هاي كهن شده اند.
\\n\\nتزئينات بنا اين مجموعه از زيباترين كارخانه هاي اصفهان است و تزئينات آن در هر بخش، متناسب با كاربري و سازه، متفاوت است. به عنوان مثال، در انبارها، با سازة طاق و چشمه اي، نما كا هگلي است و جرزها و هره هاي بسيار ظريف آجري با پنجره هاي قوسي شكل در قسمت فوقاني دارد. در قسمت اداري هم كه طراحي ساختار و
\\n\\nآرايش فضايي آن سنتي است، پنجره هايي مزين به نقوش چوبي و شيشه هاي رنگين به كار رفته. در ساير فضاها، يعني فضاهاي كارگاهي، تصفيه خانه، دودكش و ... نيز تمامي تزئينات آجري است و از مهارت معمار در آرايش فضاهاي ساخته شده از مصالح جديد، با مصالح سنتي حكايت دارند. جرزهاي آجري دوسطحي با شكاف مياني، جرزهاي مدور آجري در لبه هاي متقاطع، سطوح مربع شكل آجري فرورفته، طرح هاي برجستة بيضوي و مدور، سطوح و رگه هاي آجري ظريف در فاصلة بين پنجره ها و شكست هايي پلكاني شكل در لبة برخي از نماها، قوس هاي آجري فوقاني پنجره ها و طرح هاي چندضلعي لبة فوقاني برج تصفيه خانه از زمرة تزئينات اين بناست. به اين ها بايد كاربرد پنجره با نقوش ظريف چوبي در شكل هاي متفاوت مربع يا مستطيل كشيده، كاشي كاري هاي لاجوردي در قسمت فوقاني ورودي هاي فضاهاي كارگاهي، ازاره هاي سنگي ـ كه طرح هاي متنوع اسليمي و هندسي دارند ـ و آهن كاري هاي بسيار زيباي در ورودي را هم افزود. در اين كارخانه حتي لبة انتهايي آزاد ناوداني هاي تعبيه شده در جرزهاي آجري دوسطحي نيز بدون تزئين نمانده و با نقوش منحني زينت يافته است. گفتني است ضلع غربي، يعني مجاور محور چهارباغ بالا، يك ورودي اصلي با ساختار چوبي و دو جرز آجري رفيع در جوار آن، و يك ورودي فرعي با در آهني بسيار نفيس دارد.
\\n\\nمشخصات سازه اي بنا در اين مجموعه، همانند ساير كارخانه هاي اين دوران، مصالح مدرني چون فولاد، تيرآهن و سيمان با پوششي از مصالح سنتي نظير آجر به كار رفته اند. البته براي ساخت انبارها در محدودة پيراموني كارخانه، همان طور كه پلان آن ها نشان مي دهد، از ستون هاي متعدد و اجرا به شيوة طاق و چشمه استفاده شده است. اما در كارگاه ها كه به فضاهاي وسيع نياز بوده، از مصالح جديد نظير تيرآهن بهره گرفته شده. فضاهاي داخلي كارگاهي و نماي جداره هاي بيروني نشان مي دهند كه ساختار سازه اي و نماي پيراموني تابع يكديگرند، يعني جرزهاي دوسطحي با شكاف مياني در نماهاي طولي، كه از سطح نما فراتر رفته و با قرارگيري در فواصل معين نماي كارگاه ها را بخش بندي كرده اند، همان ستون هاي تعبيه شده در جداره هاست كه به واسطة نظم مدولار خود، ريتم هماهنگ نما را ساخته است. تعداد اين ستون ها به تبعيت از اندازة دهانه، كاهش يا افزايش يافته اند و در بخش مياني مرتفع شده اند. نورگيرهاي تعبيه شده در فواصل بين ستون ها نورگيري و تهوية مناسب را ممكن كرده اند. تيرآهن هاي عرضي جاي گرفته در مربع حاصله از هر چهار ستون، كه به صورت طاق ضربي و مقعر شكل گرفته اند، حالتي موج دار به سقف كارگاه ها بخشيده اند.
\\n\\nكارخانة زاينده رود پيتر بهرنس اين كارخانه، در كنار كارخانة وطن و در جنوب پل فردوسي امروزي، در سال با نام شركت سهامي ريسندگي و بافندگي زاينده رود اصفهان به ثبت 1314 رسيد. محمد كازروني، محمدجعفر كازروني، حاجي زين العابدين امين، سيد عبدالرحيم محموديه و حاج محمدكريم سمسار اعضاي اولين هيئت مديرة آن بودند. كارخانة زاينده رود را بهرنس، معمار آلماني، طراحي كرده. اين بناي نفيس كاملاً تخريب شد تا مجموعه اي مسكوني ـ تجاري به جاي آن 1375 در سال ساخته شود.
\\n\\nاين كارخانه كه در شمال زاينده رود و پل تاريخي جوئي در خيابان كمال ، در قالب شركت سهامي نخ تاب در اصفهان 1314 اسماعيل قرار دارد، در سال به ثبت رسيد. در كتاب ويلم فلور مالكان اين بنا )اكثراً يهودي( اسحاق سامسون، الياهودرليان، قاسم راستي، عزيزا... ماغن و عزيز ا... شكيب معرفي شده اند. خوشبختانه بناي اين كارخانه از ويراني مصون مانده و در حال حاضر به توليد دخانيات اشتغال دارد.
\\n\\nپلان مجموعه براساس وضعيت قبلي كارخانه )پيش از تخريب( ترسيم شده، بنابراين فضاهاي جديد در آن ديده نمي شوند.
\\n\\nورودي-1 فضاي اداري-2 فضاي كارگاهي-3 موتورخانه-4 زورخانه-5 فضاي انبار-6
\\n\\n48 هجري شمسي در زميني با مساحت بالغ بر1314 اين كارخانه در سال هزار مترمربع در محل باغ زرشك عليا، در جنوب سي وسه پل تأسيس شد. شمسي به رغم همة تلاش هاي 70 بناي زيباي كارخانه در نيمة دوم دهة علاقمندان به حفظ بناهاي تاريخي اصفهان تخريب شد. در حال حاضر از اين بناي بزرگ و ارزشمند تنها كوشك مركزي و قسمت هايي از سردر ورودي باقي مانده كه پس از مرمت و استقرار دبيرخانة شوراي شهر در آن از تخريب جان به در برد.
\\n\\nهجري1314 اين كارخانه، در شمال زاينده رود و پل تاريخي خواجو، در سال شمسي به صورت شركت سهامي تأسيس شد. بنابر نوشتة جابري انصاري، آقايان تجار روغني مؤسسان اين كارخانه بوده اند. اين بنا كه پس از مرمت در اختيار سازمان صدا و سيما قرار گرفت، به واسطة فضاهاي باز پيراموني و بدنه هاي نيمه شفاف گرداگردش جلوه اي عالي و تمام عيار دارد.
\\n\\nورودي-1 نگهباني-2 فضاي اداري-3 انبار-4 سالن ريسندگي-5 موتورخانة برق و برج-6 تصفيه خانه (1) سالن بافندگي-7 (2) سالن بافندگي-8 (3) سالن بافندگي-9 منابع آب-10
\\n\\nاين كارخانه در شهرستان شهرضا از توابع استان هزار مترمربع 48 اصفهان و در زميني به مساحت ساخته شد.1315 در سال بنابر اسناد موجود در آرشيو مركز اسناد ملي، حاج محمد حسن بهبهاني، حاج آقا مصلائي، ميرزا آقا ميربد، عليرضا كيان، محمداسماعيل مشكي و حاج محمدحسين حريري مؤسسان اصلي اين كارخانه بوده اند. با وجود آسيب هايي كه طي دوران فعاليت و پس از آن به اين بنا وارد شده، هنوز پابرجا و در حال حاضر در تملك شهرداري و به گلخانه و بازارچة فروش اين سازمان تبديل شده است.
\\n\\nورودي-1 نگهباني-2 فروشگاه-3 فضاي انبار-4 سالن كارگاهي-5 موتورخانة برق و برج تهويه-6 فضاي اداري-7
\\n\\nاين كارخانه ـ آخرين بناي صنعتي محور چهارباغ بالاـ در زميني به مساحت هجري شمسي تأسيس شد. در 1329 هزار مترمربع، در سال70 تقريبي حال حاضر بنا در تملك بنياد خيرية همدانيان است و قرار است در آينده اي نزديك، پس از تخريب، واحدهاي مسكوني، تجاري و اداري در زمين آن ساخته شود.
\\n\\nهجري1302 اين بنا، سومين كارخانة ايران و اولين كارخانة اصفهان، در سال شمسي توسط عطاءالملك دهش )در قالب شركت سهامي( تأسيس شد و در هجري شمسي به بهره برداري رسيد. اين كارخانه شايد نخستين 1304 سال بنايي باشد كه كاربرد مصالح جديد، همچون تيرآهن، در آن آزموده شد. از تاريخ دقيق تخريب اين بنا اطلاعي در دست نيست، اما وجود اين و عدم وجودش در تصوير 1348 و1335 كارخانه در تصاوير هوايي سال هاي شمسي حكايت دارد. پس 50 ، از تخريب آن در دهة1360 هوايي سال از تخريب كارخانة وطن، محوطة آن با يك تقسيم بندي منظم به فضاهاي مسكوني اختصاص يافت.
\\n\\nورودي-1 فضاي اداري-2 سالن تكميل-3 سالن رنگرزي-4 انبار-5 بويلرخانه و تأسيسات-6 سالن ريسندگي پشم-7 سالن ريسندگي پنبه-8
\\n\\nاين كارخانه كه در خيابان شاهپور اصفهان و در باغي معروف به باغ درب سنگ با عنوان شركت نسبي حاجي عبدالرسول روغني به 1312 قرار داشته، در سال ثبت رسيد. پس از انتقال فعاليت آن به خارج از محدودة شهر، بناي كارخانه متروكه و كاملاً تخريب شد. تنها يكي از برج هاي تصفيه خانه 1385 سرانجام در اوايل سال و قسمتي از فضاي اداري آن از تخريب جان به در برده اند.
\\n\\nبه ثبت رسيد. حاج سيد مصطفي بنكدار، حاج1314 اين كارخانه در سال محمدحسين نيلفروشان، حاج حسن علي همداني، حاج محمدعلي صاحبان و محمدجواد نيلفروشان از جمله مؤسسان آن بودند. به رغم تمامي تدابير و تلاش هايي كه براي جلوگيري از تخريب بناهاي قديمي و ارزشمند اين كارخانه صورت پذيرفت و همچنين برخلاف تعهدات و مصوبات قانوني مربوطه در اصفهان، عمليات تخريب ساختمان هاي باقيماندة مجدداً آغاز شد. كارخانة شهرضاي جديد پس از 1380 آبان ماه27 آن در تخريب كامل، جاي خود را به بلوك هاي مسكوني بلندمرتبه اي داده است.
\\n\\nدر نزديكي هستة مركزي1313 اولين كارخانة نساجي مدرن كاشان در سال مترمربع 57175 هزار مترمربع و با80 شهر و در زميني به وسعت بيش از زيربنا بنيان نهاده شده است. حسن تفضلي از مؤسسان اصلي آن بود. در پي انتقال فعاليت صنعتي از نهاد قديمي به كارخانه هايي در اراضي پيراموني شهر، مجموعة بناهاي قديمي به خاطر ارزش ملك آن تخريب شد.
\n