مراسم تقدیر از برگزیدگان مسابقه طراحی داخلی برای بناهای تاریخی مرمت و احیا شده سهشنبه ۱۱ آذر ۸۲ در سالن آمفیتئاتر سازمان میراث فرهنگی برگزار شد. در این مراسم، که با سخنرانی مهندس بهشتی، رئیس سازمان میراث فرهنگی، افتتاح شد، فیلمی از پنج بنای در دست مرمت، که برای مسابقه برگزیده شدهاند، نمایش داده شد و هفت طرح راهیافته به مرحلهٔ دوم مسابقه نیز به نمایش درآمدند.
سخنرانی مهندس بهشتی
حفاظت آثار تاریخی یکی از موضوعاتی است که در میراث فرهنگی با آن سر و کار داریم. وقتی صحبت از آثار تاریخی میشود عمدتاً ذهنها، به خصوص ذهن معماران، متوجه آثار غیرمنقول و به ویژه ابنیه تاریخی میشود. طبق تخمین سازمان میراث فرهنگی بیش از یک میلیون بنای تاریخی در کشور وجود دارد که البته عدد عجیبی نیست. همین آثار شناسایی، مستندسازی و ثبت و ضبط نشدهاند. مقصود من از آثار تاریخی، محوطههای تاریخی که حدود ۱۰هزار تا هستند، نیست بلکه بیشتر ابنیه تاریخی مدنظرم است. تعداد کمی از این آثار حداکثر هزار اثر مثل بعضی مساجد ثبت شده در فهرست آثار ملی و میراث جهانی هستند.
۹هزار بنای دیگر باید حفظ شوند و حفاظت آنها فقط با احیا ممکن است. منظور از احیا این است که جریان زندگی جدید در آنها به چشم بخورد و برای زندگی جدید و پاسخ نیازمندیهای زندگی مناسب باشند، به نحوی که ارزشهای این آثار تاریخی در آنها محفوظ باقی بماند. این مسئله را تجربهٔ جهانی هم اثبات کرده است. در طول سالهای طولانی که برای مرمت ابنیه تاریخی تلاش کردهایم به دلیل سلسله مراتبی که در فعالیتهای مربوط به مرمت ابنیه هست از یک مرتبه جلوتر نتوانستهایم برویم.
اولین مرحله در امر مرمت ابنیه تاریخی اقدامات فوری و ضروری یا اصطلاحاً مرمت اضطراری یا رفع خطر است. مثلاً اگر طاق اثری در حال شکستن است زیر آن را چوب بگذاریم یا پشت دیوارش پشتبند قرار دهیم. البته این کارها برای مدت زمان کوتاهی است و بعد از آن باید به طور جدی به وضعیت آن اثر توجه شود. مرحلهٔ دوم استحکام بخشی بناست یعنی بنا را در وضعیت موجودش مستحکم کنیم و روند تخریب و اضمحلالش را متوقف کنیم. مرحلهٔ بعدی این است که با مطالعاتی که انجام میشود بنا را به شکلی که از سابقهاش گرفته طوری بسازیم که در عین اینکه به وضعیت اصلیاش نزدیک میکنیم مشخص باشد که کار بازسازی روی آن انجام شده است. مرحلهٔ بعدی احیاست که باید در این مرحله شرایط تحقق جریان زندگی جدید طوری فراهم شود که به نیازمندیهای آن پاسخ داده شود، ضمن آنکه به ارزشهای آن اثر تاریخی هم برسند.
ولی در مرحلهٔ احیا خیلی وارد نشدهایم. به همین دلیل میتوانیم بگوییم که کشور ما از نظر دانش، تجربه و خبرگی نسبت به امر احیا کشور فقیری است. بناهای تاریخی و همچنین کاربریهای امروز تنوع بسیار زیادی دارند. پیدا کردن تناسب کاربری با بنا و اینکه با چه کیفیتی میتوان این تناسب را برقرار کرد کار بسیار پیچیدهای است. حتی پیچیدهتر از طراحی یک بنای جدید، چون باید معمایی را حل و فصل کرد که در ابعاد متفاوت آن، با محدودیتهای از پیش گرفتهای روبهرو هستیم که دست و پای ما را محکم میبندد. در عین حال، موضوع احیا مانند ساخت و ساز بنای جدید نیست که تابع منشورها و ضوابط مشخصی باشد و شما برای طراحی و اقدام در چارچوب چند آییننامه استاندارد و... آزادی عمل بسیاری داشته باشید. این مرحله منشورهای بسیار سفت و سختی دارد که البته برای آزار و اذیت یا بازیگوشی هم طراحی و تنظیم نشدهاند بلکه با یک تجربه طولانی در سطح بینالمللی تدارک دیده شدهاند.
شما اگر در ساخت بنای جدید اشتباهی بکنید نهایتاً خسارت مالی به کارفرما میزنید. ولی اگر در اثر تاریخی اشتباه شود خسارت فقط مالی نخواهد بود چون یک سند اصیل را از دست میدهید و همهٔ نسلهای آینده خسارت خواهند دید. به همین دلایل است که ضوابط این امر بسیار سختگیرانه است.
در کشوری که ۹۹۹هزار بنای تاریخی در انتظار احیا هستند طبعاً مشکلاتی هم بر سر راه وجود دارد. یکی از این مشکلات دانش، تجربه و خبرگی در مقولهٔ احیاست. این مانع را هم داریم که در صورت تصمیم به مرمت، استاد کاران و کسانی که توانایی مرمت این آثار را داشته باشند، نداریم. در بسیاری از موارد این تصور هم هست که مرمت این آثار اقتصادی نیست و بسیار گران تمام میشود. در حالی که ارزش اقتصادی بالایی ندارند. در بسیاری از مواقع هم این تصور وجود دارد که سازمان میراث فرهنگی سازمان بسیار بسیار ارتودکسی است و بسیاری از خلاقیتها و نوآوریها را نمیپذیرد. بعضی مواقع هم تصور میشود که امکان عملی اینکه کاربری و زندگی جدید در همهٔ این بناها جریان بیابند وجود ندارد. در صورتی که تجربهٔ جهانی خلاف این تصورات را نشان میدهد. انگلیسیها به راحتی در خانههای ۲۰۰ سال پیش زندگی میکنند. شما وقتی به شهرهایی که دارای بافت تاریخی هست میروید میبینید که جریان زندگی جدید با مرمت شهری با احیای ابنیه تاریخی در بهترین کیفیت پاسخگوی نیازهای امروز است.
یکی از اقتصادیترین فعالیتها سرمایهگذاری در امر احیای بناهای تاریخی است. ما با توجه به این موانع ذهنی که پیش رو داشتیم و با بنیه و بضاعت محدودی که در اختیار سازمان میراث فرهنگی گذاشتهاند تلاش کردیم که این موانع را از سر راه برداریم. وقتی سازمان میراث فرهنگی فرصت یافت که جدی به توریسم مدیریت کشور حاضر شد در این زمینه سرمایهگذاری کند، ما هم از این وضعیت در قالب طرحی با عنوان «طرح مرمت و احیای بناهای تاریخی» استفاده کردیم.
برگزیدگان مسابقه
پنج پروژهٔ راهیافته به مرحلهٔ نهایی:
- ۱) خانهٔ ملک، یزد ـ مساحت عرصه: ۱۰۰۰۰ مترمربع، اعیان: ۲۵۰۰ مترمربع، کاربری: مرکز فرهنگی و گالری.
- ۲) پردیس ابرکوه ـ مجموعهٔ اقامتگاهی، کاربری: مرکز اطلاعرسانی گردشگری، مساحت اعیان: ۱۰۰۰ مترمربع.
- ۳) پردیس مهریز، باغ پهلوان ـ مجموعهٔ اقامتگاهی، کاربری: مهمانسرا.
- ۴) خانهٔ نوارگزی، شیراز ـ کاربری: کافه و گالری هنری.
- ۵) پروژهٔ مرمت طاق کسری ـ کاربری: مجموعهٔ پذیرایی توریستی.
هفت پروژهٔ راهیافته به مرحلهٔ دوم نیز در نمایشگاه به نمایش درآمدهاند و طراحان هر یک از پنج برگزیده، طرح خود را در جلسه تشریح کردند.
