مسابقه
فراخوان شرکت در مسابقۀ طراحی داخلی برای بناهای مرمت و احیا شده در ابتدای سال جاری در معمار منتشر شد. در چند سال گذشته مؤسسۀ معمارنشر، با توجه به اهمیت پروژۀ مرمت، احیا و تجهیز ساختمانهای باارزش تاریخی از طرف سازمان میراث فرهنگی، بهطور مستمر پیشرفت کار این پروژه را در دو فصلنامۀ معمار و شهر گزارش داده است.
این پروژه در سال ۱۳۷۸ با اجرای بند هـ تبصرۀ ۲۶ قانون بودجۀ کشور آغاز شده است. بر اساس آن، در دو محور — یکی شمالی-جنوبی از مرز بازرگان تا بوشهر، و دومی شرقی-غربی از سرخس یا باجگیران تا قصر شیرین — کاروانسراها، خانهها و دیگر بناهای تاریخی مناسب — که تغییرات جزئی در آنها ممنوع نباشد و به اصالت بناها لطمه نزند — برگزیده میشوند، و پس از مرمت و تجهیز برای استفاده در امر گردشگری در اختیار بخش خصوصی قرار میگیرند. در انتخاب نوع کاربری این بناها، آن گروه از نیازهای گردشگران که بتواند در یک بنای تاریخی قابل برآوردن باشد در نظر گرفته شده است.
همانطور که پیشتر اشاره شد، طی دو سال گذشته به دلیل اهمیت این پروژهها نمونههایی از بناهای در دست مرمت در معمار معرفی شدهاند. در جریان همین معرفیها بود که ایدۀ برگزاری یک مسابقۀ طراحی داخلی برای مرحلۀ پایانی کار — یعنی تجهیز این بناها — مطرح شد، با این استدلال که با توجه به ارزش و زیبایی این بناها، شاید مرمت آنها در مقایسه با دو مرحلۀ قبلی به توجه بیشتری احتیاج داشته باشد. مسابقۀ طراحی داخلی به این منظور مصوب شد.
هیئت داوران — شامل بهروز غریبپور و حمید فلاحنیا، که با رئیس هیئت داوران همرأی بودند — برگزید: طرح شمارۀ ۲، کار آقای علی یاوری، و طرح شمارۀ ۳، کار خانم حبیبه مجدآبادی، هر دو بهعنوان رتبۀ اول؛ و طرح شمارۀ ۱۴، کار گروه معماری A72، بهعنوان رتبۀ دوم.
در این جلسه تمامی داوران بر این نکتۀ بسیار مهم تأکید داشتند که طراحی برای این بناها با طراحی معماری داخلی برای بناهای عادی بسیار متفاوت و از آن بسیار دشوارتر است، زیرا: (الف) ارزشهای سیطرهیابندۀ معماری خاص این بناها و کارشدگی فضاها و سطوح داخلی، افزودن هر جزئی را به آنها بسیار دشوار میکند؛ (ب) کاربرد اشیایی که در زمانهای گذشته در داخل این ساختمانها بهکار گرفته میشده، امروز معمول نیست؛ (ج) سلیقۀ امروز معماری و طراحی داخلی نسبت به سلیقۀ گذشته سادهتر شده است. بنابراین، طرح مناسب برای این بناها، در عین طراحی عملکردی بر اساس کاربری تعریفشده، باید به پرسش کلی و عمومی هم دربارۀ نحوۀ رویکرد به طراحی داخلی این نوع بناها پاسخ داده باشد. مباحثی که در مرحلۀ نهایی برای انتخاب رتبۀ اول و دوم در میان داوران درگرفت بهشرح زیر است:
بهروز غریبپور: «من به این دلیل به طرح شمارۀ ۲ رتبۀ اول میدهم که شجاعت ایجاد یک کنتراست با معماری قدیمی را در عین سادگی طراحی نشان داده است. از شیشه استفاده کرده [برای قطعات نو]». («فکر میکنم این طرح به بنای تاریخی احترام میگذارد و در عین حال جسورانه است.»)
رتبۀ اول: گروه معماری ستاوندساز / علی یاوری
سرپرست طراحی: علی یاوری. تیم طراحی: علی یاوری، امیر یاوری.
در طرح معماری داخلی عمارت دیوانخانه، توجه به ارزشهای معماری و تزئینات بنا از مهمترین معیارهای طراحی بوده، و از ایجاد موانع بصری برای مشاهدۀ تزئینات و معماری ساختمان پرهیز شده است. از این رو بهرهگیری از شیشه بهعنوان مادهای شفاف و مقاوم و با قابلیت شکلگیری مدنظر قرار گرفته است (پلکسی با پوشش ضدخش نیز میتواند در برخی مبلمان — که نیاز به سبکی وزن دارند — جایگزینی مناسب برای شیشه باشد). برای درک بهتر فضای معماری ساختمان، در طرح پیشنهادی برای اکثر فضاها از مبلمان با ارتفاع کوتاه و شفاف بهره گرفته شده، و سعی بر این بوده که حداقل موانع دید را برای بازدیدکننده بهوجود آورد.
موقعیت قرارگیری کتابخانه در پلان طبقۀ همکف و روابط بصری فضاها بهدقت بررسی شده است. سه روش نورپردازی پیشنهاد شده: (۱) نورپردازی منفی — به این مفهوم که بازشوهای نما روشن و نمای خارجی بهصورت تاریک ارائه شوند. در این روش زیبایی ارسیها و تناسبات بازشوها — که بهصورت معمول در داخل فضا قابل درک است — با روشن شدن فضاهای داخل و تاریکی نمای بیرونی از فضای بیرونی قابل لمس خواهد شد، و این امکان را برای عابران فراهم خواهد کرد تا نمایی متفاوت از بنای دیوانخانه را درک کنند. (۲) نورپردازی مثبت — یا نورپردازی جدارۀ خارجی و تأکید بر ویژگیهای معماری و حجمی ساختمان. در این روش با تغییر رنگ نور میتوان به تنوع سیمای شهری و تأکید بر ویژگیهای معماری دست یافت. (۳) نورپردازی متمرکز — با نورپردازی بخشهای خاصی از ساختمان میتوان از آنها بهعنوان پسزمینه (دکور) برای اجرای مراسم بهره گرفت.
در نورپردازی داخلی ساختمان پیشنهاد شده است که از قرارگیری منابع نوری در ارتفاع پرهیز و با روشن کردن مبلمان و نیز قرارگیری منابع نوری در کف، نور موردنیاز تأمین شود. گروه طراحی بر این باور بوده است که مبلمان و هر آنچه به فضای کهن افزوده میشود، باید قابلیت برچیدن و جمعآوری را داشته باشد، چرا که امید است آیندگان [نسبت به این بنا با احترام رفتار کنند].
رتبۀ اول: حبیبه مجدآبادی
حبیبه مجدآبادی، متولد ۱۳۵۶، فارغالتحصیل کارشناسی ارشد معماری در سال ۱۳۸۰ از دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی تهران. مدلسازی کامپیوتری: نیما توحیدی. عکس: حبیبه مجدآبادی.
استفاده از هندسۀ حاکم بر بنای دیوانخانه یکی از اصول طراحی در این پروژه بوده است. هندسه و محورهای موجود در این بنا آنچنان با قدرت است که خود خطوط اصلی چیدمان را در فضاهای داخلی [دیکته میکند]. برای حفظ و احترام به این اصل، معمار از چندین آرایش مبلمان در مکعبها، و شیوههای باز یا بسته کردن پانلهای شیشهای، استفاده کرده تا فضای چندمنظوره ایجاد شود. حالتهای مختلف پلان برای فضای چندمنظوره — از جمله حالت نمایش اسلاید و حالت گالری — به نمایش درآمده، که از طریق آنها امکانات فضایی متفاوتی بهدست میآید.
ایجاد آینهای عمود بر محور اصلی جایخانه برای تأکید بر محور؛ بازی با باز و بسته کردن پانلهای شیشهای و تغییر چیدمان مکعبها، امکانات فضایی متفاوتی را در فضای چندمنظوره بهدست میدهد. انعکاس معماری زنده در بینهایت آینههای تودرتو کیفیت ویژهای میبخشد. پلانهای حالت ۱ و حالت ۲ نشان داده شدهاند. دیوار آرنههای و درنو [نامگذاری معمار]. میز تحویل امانات در راهرو، آینه در پیشانی میز (تأکید بر محور)؛ کوتاه بودن سطح قرائتخانه در کتابخانه (تواضع در برابر معماری موجود و تداعی حس مکتبخانه)؛ میز و صندلی منشی در بخش اداری؛ میز کار مدیر در بخش اداری.
ایوان: در پایان نمایش مکعبها در زمین و فضای تعبیهشده در زیر صحنه مخفی میشوند، و ایوان به حالت اولیۀ خود بازمیگردد.
رتبۀ دوم: گروه معماری A72
گروه طراحی: محمدتقی مروی، کامران دهقان، وحید افصحی · ارائۀ رایانهای: عطا محمودی، بابک پیمان جدیری · همکار طراحی: اولدوز قائلی · گرافیک: مهدیه سهابی.
آغاز
انگاره و پیشفرضهای مرمت و حفظ بناهای تاریخی بر پایۀ حفظ ساختار کالبدی و شالودۀ فضایی بنا استوار است. بر این اساس، حتی در اثر زندهسازی و احیای این بناها، که ماهیت عملکردی و فضایی نیز تغییر میکند، همچنان همان ایدهها و پیشفرضها بهکار برده میشوند.
ایده
یک کاربری جدید، در قالب ساختار یک کالبد تاریخی، نیازها و فضاهای متناسب خود را میطلبد. هر فضای جدید و ماهیت جدید به موتیفهای متفاوتی برای بیان و ادراک خود نیازمند است. طراحی داخلی خانۀ حیدرزاده — مرکز اطلاعرسانی گردشگری — باید این کیفیتهای فضایی را پدید آورد و نیازها را برآورد.
معماری
در این طرح، دیوارههای ترانسپارانت دو تا دور ساختار اصلی بنا را احاطه کرده، و به ضرورت فضایی و طراحی، فرمهای متفاوتی را از قبیل شفافیت، پیوستگی و … ساختهاند. ساختار موجود بهوسیلۀ ساختار نو کریستالیزه شده تا هر دو در ترکیبی نو، کیفیتها، مفاهیم و هویت فضای جدیدی را ارائه دهند. حاصل، نه فضایی سنتی است و نه فضایی مدرن.
بخش اداری در طبقۀ زیرزمین، بخشی برای بازدیدکنندگان، تالار رویدادها، میز اطلاعرسانی، فضاهای مطالعه و نشستن، و راهبردهای نورپردازی مناسب که از تزئینات موجود بنا بهره میبرد، از اجزای اصلی طرح هستند. راهبردهای نورپردازی شبانه برای ساختمان، حالتهای متفاوتی بین استفادۀ روزانه و شبانه ایجاد میکند. گنبدها و تزئینات مسجدوار ساختار موجود با محصورکنندههای شفاف نو تأکید میشود، در حالی که دید بازدیدکننده بدون مانع میماند. آرایش مدولار مکعبی به فضای چندمنظوره اجازه میدهد بسته به چیدمان پانلهای شیشهای و موقعیت مکعبها، عملکردهای مختلف — نمایش اسلاید، گالری، سخنرانی، مراسم — را میزبانی کند.
دیگر شرکتکنندگان و طرحهای ارائهشدۀ آنها نیز در راستای تأکید پروژه بر همگرایی دقیق با بافت تاریخی موجود معرفی و بحث میشوند.
تصاویر: موقعیت قرارگیری کتابخانه در پلان طبقۀ همکف؛ پلان حالت ۲ — نمایش اسلاید؛ پلان حالت ۱ — گالری؛ دیوار آرنههای و درنو؛ انعکاس معماری زنده در بینهایت آینههای تودرتو؛ میز تحویل امانات در راهرو، آینه در پیشانی میز (تأکید بر محور)؛ کوتاه بودن سطح قرائتخانه در کتابخانه (تواضع در برابر معماری موجود و تداعی حس مکتبخانه)؛ میز کار مدیر در بخش اداری؛ ایوان؛ پلکان دوطرفه در محور حیاط.
