مسابقه‌های بین‌المللی معماری

در قلمرو معماری، یکی از شیوه‌های عادلانهٔ انتخاب و در همان حال تشویق نوآوری‌ها و استعدادها و دامن زدن به رقابت حرفه‌ای، برگذاری مسابقه است. شرکت در مسابقه برای عرضهٔ مهارت‌ها و گرفتن کار در هیچ حرفهٔ دیگری جز معماری و طراحی معمول نیست. این هم مایهٔ مباهات معماران و هم مایهٔ سرخوردگی آنهاست. مباهات از آن‌رو که صراحت و دمکراسی ضروری جوامع متمدن بشری در این رقابت‌ها جلوه‌گر می‌شود و سرخوردگی از آن‌رو که سرنوشت حرفه‌ای خود را با رویدادهایی پیوند می‌زنند که در دنیای پررقابت امروز احتمال پیروزی در آنها اندک است.

در این میان استحکام و انسجام نهاد مسابقه در حصول به نتیجهٔ مطلوب اهمیت بسیار دارد. اگر این نهاد به قدر کافی مستحکم و مقتدر نباشد، هم برای شرکت‌کنندگان و هم برای برگذارکنندگان سرخوردگی به بار می‌آورد. استوار کردن نهاد مسابقه در حرفهٔ معماری هم ضروری است و هم ظریف و دشوار.

برای سازماندهی هر مسابقه باید اندیشهٔ مناسب طرح مورد نظر را پروراند و صرفاً از این یا آن نمونه و الگو پیروی نکرد. به عبارت دیگر، باید قبل از انتشار آگهی مسابقه و دعوت از طراحان، کار پژوهشی مفصلی دربارهٔ پیش‌زمینه‌های طرح و برنامه‌ریزی و هدایت مسابقه صورت گیرد و اعلام مسابقه و انتخاب طرح‌ها فقط بخش پایانی کار باشد. اگر شرایط مسابقه به روشنی مدون نشود، حاصلی جز سردرگمی و ابهام برای طراحان نخواهد داشت. تدارک فکری و عملی، تعریف درست و نحوهٔ ارائهٔ مسابقه در توفیق آن بسیار موثر است. مسابقه‌ای با سازماندهی بد یا داوری ضعیف به مراتب بدتر از ارجاع کار به یک معمار براساس سلیقهٔ شخصی است.

یک مسابقه ممکن است به دلایل زیر به شکل مطلوب اجرا نشود: اول، بودجهٔ اولیهٔ ناکافی برای سازمان دادن مسابقه و در نتیجه تعیین جوایز ناچیز؛ دوم، وجود ابهام در ضوابط و مقررات و ناقص بودن مدارک و اطلاعات پیش‌زمینه‌ای که در اختیار شرکت‌کنندگان قرار می‌گیرد. این نقصان معمولاً به دلیل نداشتن مشاور حرفه‌ای آشنا به کار پیش می‌آید؛ سوم، ناوارد بودن داوران، یا مناسب نبودنشان برای موضوع خاص مسابقه؛ و چهارم، نامناسب بودن مدارک درخواستی از طراحان برای داوری یا به‌عکس، مطالبهٔ مدارک پرهزینه و مفصل که هدف از آنها گویی نه یافتن معماری شایسته که دریافت طرح تفصیلی پروژه است.

مسابقه‌های معماری بسیار متنوع‌اند: مسابقه‌های منتهی به پروژه، مسابقه‌هایی برای رسیدن به مفهوم طرح، مسابقه‌های باز و آزاد بدون تعیین شرایط حرفه‌ای برای شرکت‌کنندگان یا مسابقه‌های محدود با تعیین شرایط، مسابقه‌های دعوتی، مسابقه‌های یک مرحله‌ای و دو مرحله‌ای، و هستند مسابقاتی که ساختار آنها ترکیب‌های گوناگونی از این انواع است. برای مثال، مسابقه‌های دو مرحله‌ای که مرحلهٔ اول آنها عمومی است و در مرحلهٔ دوم از تعدادی معمار شناخته‌شده نیز برای شرکت در رقابت دعوت می‌شود، یا مسابقه‌های دومرحله‌ای که مرحلهٔ اول آنها برای رسیدن به مفهوم طرح است و مرحلهٔ دوم برای دستیابی به پروژه.

شیوهٔ انتخاب داوران نیز گوناگون است: برگذارکنندگان مسابقه به‌طور مستقیم داوران را انتخاب می‌کنند، یا این کار را به عهدهٔ مشاور حرفه‌ای می‌گذارند. در تعدادی از مسابقه‌ها نیز این وظیفه به عهدهٔ کمیته یا هیئتی مستقل متشکل از معماران حرفه‌ای و دیگر متخصصان رشته‌های وابسته گذاشته می‌شود. در ساده‌ترین شکل نیز از قوهٔ شرکت‌کنندگان برای تعیین داور نظرخواهی می‌شود.

بنابر تجربهٔ گسترده و طولانی برگذاری مسابقه‌های معماری، می‌توان گفت مسابقه‌ای موفق است که ویژگی‌های زیر را داشته باشد و مسابقه‌ای که فاقد این ویژگی‌ها باشد، به نتیجهٔ مطلوبی دست نخواهد یافت:

1. برگذارکنندهٔ مسابقه با فرایند سازماندهی و پیشبرد کار کاملاً آشنا باشد؛ وظایف دبیرخانه و یکایک مسئولان مسابقه را از پیش طرح‌ریزی کند؛ نحوهٔ انتخاب داوران را معین سازد و رئیس هیئت داوران، دبیر سازمان برگذارکننده، مشاور یا مشاوران حرفه‌ای، و کمیتهٔ فنی را پیشاپیش انتخاب و روند کلی بررسی طرح‌ها را معین کند.
2. مشاور یا مشاوران حرفه‌ای شایسته به کار گرفته شوند. مشاور حرفه‌ای را نباید با کمیتهٔ فنی یکی انگاشت؛ مشاور عموماً معماری است کارآزموده که باید دربارهٔ همهٔ مدارک و روند کار مسابقه بیندیشد و روش و راه‌حل ارائه دهد، حال آنکه کمیتهٔ فنی تنها به جنبه‌های کمی و کیفی طرح‌های ارسالی رسیدگی می‌کند. بنابراین، مشاور حرفه‌ای مغز متفکر سازمان برگذاری مسابقه است که بر تدوین مقررات، معیارها و کلیهٔ اسناد مسابقه اشراف دارد.
3. مدارک نوشتاری، ترسیمی و تصویری کامل از مکان و موقعیت پروژهٔ موردنظر و مشخصات آن در اختیار شرکت‌کنندگان در مسابقه قرار گیرد.
4. ضوابط و مقررات مسابقه کاملاً مشخص و روشن و معقول باشد و فرصت پرسش و پاسخ دربارهٔ برنامه را به شرکت‌کنندگان بدهد و حقوق برندگان و کارفرما از پیش معلوم باشد.
5. جدول زمان‌بندی قطعی اما واقع‌بینانه‌ای تهیه شود. این جدول باید حاوی این اطلاعات باشد: زمان پایان مهلت ثبت‌نام، ارسال پاسخ پرسش‌های رسیده، دریافت طرح‌ها، پایان مهلت دریافت طرح‌ها، تشکیل جلسه‌های داوری، اعلام رای داوران، اعطای جوایز و تشکیل نمایشگاهی از طرح‌های برگزیده.
6. هیئت داوران معمولاً از معماران، مورخان، پژوهشگران هنر و معماری، دیگر متخصصان حرفه‌های طراحی و نمایندگان نهادهای برگذاری یا بهره‌برداران تشکیل می‌شود. اما جدا از ترکیب داوران، آشنایی آنها به طرح و احاطه‌شان بر گرایش‌ها و جریان‌های ایده‌های طراحی نباید ناتوان باشد و تحت تأثیر نحوهٔ ارائهٔ طرح‌ها قرار نگیرند.
7. هزینهٔ عمدهٔ مسابقه را در عمل نه کارفرما که اهل حرفه می‌پردازند. این هزینه‌ها به حدی زیاد است که گاه مجموع آنها با هزینهٔ ساخت بنا برابری می‌کند. کمترین کاری که برگذارکننده می‌تواند برای جبران این هزینه‌ها انجام دهد در نظر گرفتن جوایزی درخور طرح‌های برگزیده و برپایی نمایشگاهی از آنهاست.

با این همه هرچند باور بر این است که مسابقه‌های طراحی در ارتقای معماری خوب نقش و جایگاه مهمی دارند، اما نمی‌توان در همه موارد مسابقه را جایگزین انتخاب دقیق معماران با صلاحیت کرد و معیارهای گزینشی وسیع‌تر و روش‌های گوناگون دیگر را نادیده گرفت.

در ادامهٔ این نوشته برای آشنایی بیشتر با سازماندهی مسابقه‌های بین‌المللی معماری، به معرفی سه مسابقهٔ بین‌المللی می‌پردازیم که در سال‌های اخیر برگذار شده و هرکدام معرف گونه‌ای از مسابقات معماری هستند: مسابقهٔ مرکز گردهمایی‌های نارا از نوع عمومی و دو مرحله‌ای، مسابقهٔ موزهٔ کنستانتینی از نوع عمومی و یک مرحله‌ای، و مسابقهٔ موزهٔ هنرهای اسلامی قطر از نوع دعوتی و محدود.

مرکز گردهمایی‌های شهر نارا ـ ژاپن

مسابقهٔ بین‌المللی مرکز گردهمایی‌های شهر نارا در دو مرحله انجام شد. در مرحلهٔ عمومی اول، به گفتهٔ کیشو کوروکاوا، رئیس هیئت داوران، تعداد زیادی طرح اصیل که حاصل تفکر بسیار بود ارائه شد. از میان آنها دو طرح برگزیده شد. در مرحلهٔ دوم، علاوه بر اینها، از ۵ معمار نامدار کشورهای مختلف هم دعوت شد تا طرح‌هایی را در مسابقه شرکت دهند. داوران این مسابقه کیشو کوروکاوا، کازویو شینوهارا و هیروشی هارا معماران ژاپنی، جیمز استرلینگ معمار انگلیسی، ریچارد مه‌یر معمار آمریکایی، ویتوریو لامپوگنانی از موزهٔ آلمان، ماکوتو اوهگیتا رئیس شورای فضای سبز نارا، ایزومی شیدا شهردار قبلی نارا و کیوکازو آساکاوا رئیس مجمع شهری نارا بودند.

در طرح توسعهٔ ۲۳ هکتاری مجاور ایستگاه راه‌آهن شهر نارا، یک مرکز اطلاعاتی پیشرفته، یک مجموعهٔ ترابری، یک هتل، یک فروشگاه بزرگ شهری و چند محلهٔ مسکونی ساخته می‌شود. مرکز گردهمایی‌های شهر نارا کانون اصلی این گروه‌های ساختمانی است. از ۱۰ آوریل تا ۳۱ ماه مه ۱۹۹۱، ۱۹۴۷ طرح از ژاپن و ۹۷۱ طرح از ۴۵ کشور دیگر جهان، یعنی در مجموع ۲۹۱۸ طراح، برای شرکت در مسابقه ثبت نام کردند. دوره‌ای به طرح پرسش و پاسخ ثبت‌نام‌کنندگان اختصاص یافت و در پایان مهلت تسلیم طرح‌ها ۶۴۴ طرح ـ ۴۳۱ طرح از ژاپن و ۲۱۳ طرح از ۲۲ کشور دیگر جهان ـ دریافت شد. مشاوران حرفه‌ای و داوران بلافاصله چارچوب و محتوای طرح‌ها را بررسی کردند.

اولین دور داوری در اوایل سال ۱۹۹۲ صورت گرفت که ۵ طرح برنده و ۵ طرح تقدیرشده و ۶ طرح دریافت‌کنندهٔ جایزهٔ ویژه اعلام شدند. برندگان این مرحله عبارت بودند از گوران راکو از کرواسی، یوشیتو تاکاهاشی از ژاپن، ریوجی ناکامورا از ژاپن، اسکات ماربل از آمریکا و بهرام شیردل و رابرت اس. لیوسی از آمریکا.

در مرحلهٔ دوم، از آراتا ایسوزاکی و تادو آندو از ژاپن، ماریو بوتا از سوئیس، هانس هولاین از اتریش و کریستین دوپورتزامپارک از فرانسه نیز دعوت شد تا طرح‌هایی را به این مسابقه ارسال دارند. برای آشنا کردن معماران با مشخصه‌های طراحی در مرحلهٔ دوم، از ۵ طراح برندهٔ مرحلهٔ اول و ۵ معمار مدعو خواسته شد در جلسه‌ای برای بحث و تبادل نظر حاضر شوند. پس از آن برنامه‌ای برای بازدید از محل اجرای پروژه ترتیب داده شد.

روند داوری در هر دو مرحله به صورت حذفی پیش رفت. رای‌گیری نهایی مرحلهٔ اول پس از ۷ دور بررسی اعلام شد که در دور آخر بحثی پرشور میان داوران درگرفت. همه طرح‌هایی که به دور آخر راه یافته بودند جوایزی دریافت کردند.

داوری مرحلهٔ دوم با موشکافی و بررسی دقیق‌تری صورت گرفت. نمایشگاه کوچکی برپا شد و شاسی‌ها و ماکت‌های هر طرح در غرفهٔ جداگانه‌ای به نمایش درآمد. ۹ داور با فرصت کافی به ارزیابی طرح‌ها پرداختند و از میان آنها ۵ طرح را انتخاب کردند. آراتا ایسوزاکی ۹ رای، تادو آندو ۷ رای، طرح‌های ماریو بوتا، هانس هولاین، شیردل و رابرت اس. لیوسی، ریوجی ناکامورا، و کریستین دوپورتزامپارک ۴ رای و سه طرح دیگر ۲ رای آوردند. پس از رای‌گیری دیگر، از میان ۵ طرحی که ۴ رای آورده بودند، طرح‌های بوتا، هولاین و پورتزامپارک انتخاب شد.

دربارهٔ این ۵ طرح در دور آخر داوری بحث پرشوری درگرفت و دربارهٔ فن‌آوری، طراحی، نمای بیرونی، روند تلفیق و قابلیت اجرای آنها گفتگو شد. آنگاه آرای سه مشاور حرفه‌ای شنیده شد و رئیس هیئت داوران با تفصیل، پیشنهادهای طرح‌ها را برای نمایندگان کارفرما توضیح داد. سپس به اتفاق آرا طرح ایسوزاکی برندهٔ اول این مسابقه شناخته شد. جالب اینکه ۵ طرح برگزیدهٔ نهایی از آن معماران مدعو مرحلهٔ دوم بود، هرچند که کوروکاوا، رئیس هیئت داوران، در پایان مسابقه گفت: «همه طرح‌های شرکت‌یافته ایده‌های اصیل داشتند. وسعت و سازماندهی مسابقه قابل ستایش بود و دو مرحله‌ای بودن آن، هم به معماران جوان و ناشناخته‌تر و هم به معماران نامدار، امکان رقابت داد.» این طرح جزئی از برنامهٔ نمایشگاه جهانی معماری شهر نارا در سال ۱۹۹۸ به شمار می‌رود.

موزهٔ کنستانتینی ـ آرژانتین

در چارچوب هفتمین دو سالانهٔ بین‌المللی معماری در بوینس آیرس آرژانتین، اتحادیهٔ بین‌المللی معماران مسابقه‌ای بین‌المللی، عمومی و یک مرحله‌ای در سال ۱۹۹۷ برای طراحی موزهٔ کنستانتینی برگذار کرد.

هدف و خواسته‌های مسابقه روشن بود: ساختمان کارکرد یک موزه را در خود جای دهد، جنبه‌های نمادین آن رعایت شود، فضاها برای نمایش مجموعه‌های گوناگون انعطاف لازم را داشته باشند، حداکثر ایمنی را تامین کند، خدمات شایسته ارائه دهد، پیوند میان ساختمان و محله تامین شود، ساخت و نگهداری آن به صرفه باشد، و همه تاسیسات مکانیکی و ایمنی از مرکزی هوشمند کنترل شود.

یازده داور مسابقه عبارت بودند از سارا تاپلسون دوگرین‌برگ، رئیس اتحادیهٔ بین‌المللی معماران، ماریو بوتا از سوئیس، کنت فرامتن از امریکا، سر نورمن فاستر از انگلستان، جوزف کلایهوس از آلمان، اریک می‌رالس از اسپانیا، ترانس رایلی از امریکا، سزار پلی و برناردو دوجونه و خوزه ایگناتسیو میگوئنز از آرژانتین و ادواردو کنستانتینی کارفرمای طرح.

در برنامهٔ مسابقه نام کارفرما، سازمان برگذارکننده، مسئولیت‌های رئیس کمیتهٔ برگذاری، هدف، شرایط شرکت و تقویم مسابقه، و معیارهای عمومی کار داوران و مشاوران حرفه‌ای معین شده بود. جوایز اول تا سوم از پیش اعلام شده بود، با این قید که اگر قرارداد اجرا تا ۲۴ ماه از زمان انتشار نتایج با برنده منعقد نگردد، برای جبران خسارت باید معادل جایزه به او پرداخت شود.

ضوابط این مسابقه کاملاً با مقررات سازمان یونسکو برای برپایی مسابقه‌ها، از جمله در مورد بیمه کردن طرح‌ها، حقوق کارفرما و صاحب طرح، و نحوهٔ آگهی نتایج و برگذاری نمایشگاه انطباق داشت. در این مسابقه نقش مشاوران حرفه‌ای و کمیتهٔ فنی بسیار مهم بود. مشاور تخصصی تهیهٔ برنامه و مقررات مسابقه، پیشبرد کار از لحاظ رعایت برنامهٔ زمانی، مکاتبه و ایجاد ارتباط با شرکت‌کنندگان، تضمین رعایت ضوابط تعیین‌شده، نظارت بر کار کمیتهٔ فنی، ارتباط با داوران و ایفای نقش دبیری هیئت داوران را به عهده داشت. کمیتهٔ فنی نیز ماموریت داشت مطابقت طرح‌ها را با شرایط و برنامهٔ مسابقه بررسی کند. این کمیته اختیار نداشت طرحی را کنار بگذارد و فقط موظف بود نظر خود را به اطلاع داوران برساند.

موزهٔ هنرهای اسلامی ـ قطر

دولت قطر برای جای دادن مجموعه آثار هنرهای اسلامی خاندان آل ثانی، طراحی موزه‌ای را به ادارهٔ طرح‌های ویژهٔ قطر محول کرد. این اداره نیز بنیاد فرهنگی آقاخان را به‌عنوان هماهنگ‌کننده برگزید. بنیاد نیز کمیتهٔ برگذاری متشکل از افراد زیر را تشکیل داد: شیخ سعود بن محمد بن علی آل ثانی، مجدی بوستامی، نیرعلی دادا، لوئیس مونروئل، دومینیکو نگری و سوها اوزکان.

ریکاردو لگورتا از مکزیک، فومی‌هیکو ماکی از ژاپن، لوئیس مونروئل از اسپانیا، دومینیکو نگری از ایتالیا و علی شعیبی از عربستان سعودی هیئت داوران را تشکیل می‌دادند. سوها اوزکان مدیر ارشد بنیاد آقاخان نقش مشاور حرفه‌ای را نیز برعهده داشت.

بنیاد فرهنگی آقاخان که در زمینهٔ شناسایی و گسترش هنرهای اسلامی و معماری در کشورهای مسلمان و ترویج مرمت و بازسازی آثار و شهرهای تاریخی سابقه و تخصص دارد و حمایت‌ها و تلاش‌های آموزشی آن در جهان شناخته شده است، برای تهیهٔ برنامهٔ مسابقه با کارفرما وارد مذاکره شد و ملاقات‌هایی با مدرسان هنرهای اسلامی، نگهدارندگان مجموعه‌های موزه‌ای و ادارهٔ طرح‌های ویژهٔ قطر برای درک بهتر هدف‌های کار ترتیب داد. در گام بعدی، گزارشی حاوی مقاصد طراحی موزه، ملاحظات معماری آن، واحدهای کارکردی، الزامات فنی، معیارهای ارائهٔ طرح، محاسبات هزینه و بودجه، شرایط و مقررات و مدارک طرح‌ها تهیه شد.

پس از این مراحل، آگهی مسابقه در مطبوعات بین‌المللی به چاپ رسید و از معماران علاقه‌مند خواسته شد توانایی‌های فنی و تخصصی خود را در طراحی موزه به دبیرخانه ارسال کنند. خطاب آگهی به معماران بود و نه شرکت‌های معماری. ۸۴ معمار به این فراخوان پاسخ دادند. پس از بررسی، ۸ معمار که استعداد و توانایی طراحی موزه را داشتند، به شرکت در مسابقه دعوت شدند: راسم بدران از اردن، اوریول بوهیگاس از اسپانیا، چارلز کوریا از هند، آراتا ایسوزاکی از ژاپن، زاها حدید از عراق، هانس هولاین از اتریش، ریچارد راجرز از انگلستان و جیمز واینز از آمریکا.

با توجه به اینکه خواستهٔ کارفرما و کمیتهٔ برگذاری به طیف وسیعی از گرایش‌ها و افکار معمارانه بود، در مدارک مسابقه بر ارزش‌های فرهنگی، محیطی و تاریخی برآمده از متن پروژه و توان معمارانه برای بیان آنها تاکید شده بود. برای برانگیختن ذهن و خلاقیت معماران در این مسابقه، به جای دورهٔ پرسش و پاسخ، برنامه‌ای برای بازدید از شهر دوحه و حضور در یک سمپوزیوم نیم‌روزه برای گفتگو میان معماران، کارفرما و بهره‌برداران موزه و دیگر علاقه‌مندان ترتیب داده شد که بحث‌های آزاد و مفید آن یکی از جنبه‌های خاص و ابداعی مسابقه قلمداد می‌شود.

پس از وصول طرح‌ها، داوران طی سه روز گردهمایی در دوحه در تابستان سال ۱۹۹۷ هر پروژه را به دقت بازبینی کردند و ضعف‌ها و قوت‌ها و همخوانی آنها را با خواسته‌های مسابقه سنجیدند. هر ۵ داور، طرح چارلز کوریا را به‌عنوان طرح برنده برگزیدند و طرح راسم بدران با ۳ رای موافق و ۲ رای مخالف به‌عنوان طرح دوم برگزیده شد. هر دو طرح به کارفرما ارائه گردید و طرح دوم به صورت مشروط مورد پسند قرار گرفت. سپس ادارهٔ طرح‌های ویژهٔ قطر با بدران وارد مذاکره شد و توصیه‌های مندرج در گزارش داوران را با او درمیان گذاشت. طرح بازنگری‌شدهٔ بدران بار دیگر به کارفرما ارائه شد و مورد قبول قرار گرفت. انتظار می‌رود این موزه تا سال ۲۰۰۰ تکمیل و افتتاح شود.

بیانیهٔ داوران این مسابقه انتشار عمومی یافت. آنان دلایل خود را برای انتخاب طرح چارلز کوریا بدین شرح برشمرده بودند: بهره‌مند بودن از زبان معماری معاصر در عین منعکس کردن فرهنگ منطقه؛ وجود کیفیتی نمادین در نمای اصلی که به ساختمان هویت قوی می‌بخشد؛ پاسخ دادن کامل آن به برنامهٔ مسابقه؛ طراحی فضاهای موزه به گونه‌ای که یافتن اشیاء مهم را برای بازدیدکنندگان تسهیل می‌کند؛ مفصل‌بندی مطلوب و صریح ساختمان؛ استفادهٔ مطلوب از فضاهای درونی و بیرونی؛ و حیاط مرکزی، که ضمن تاثیرپذیری از فرهنگ معماری قطر آن را در منظر شهری شاخص خواهد کرد. در بیانیهٔ داوران دربارهٔ طرح بدران آمده بود که این طرح ریشه در فرهنگ و میراث معماری اسلامی دارد، و منظری شهری به‌وجود می‌آورد که تاریخ شهر را به زبان معماری بازگفته است. توصیه‌های داوران به بدران برای تکمیل کارش به مسائل ایمنی، سطح زیربنا و هزینه‌های طرح مربوط بود.