عکسها از حبیبه مجدآبادی.
درآمد
سنگ به صورت طبیعی نمادی از سختی، نفوذناپذیری و استحکام است، و همین خصوصیات آن را زیبا میسازد. در طراحی و ساخت بناهای سنگی، تنها حفظ و متجلی کردن همان زیباییهای طبیعی سنگ کافی است تا شاهکاری را پدید آورد. سنگ در معماری گذشتة ایران مبهم و کمرنگ است؛ به همین دلیل مراجع و الگوهای ما در بهرهگیری از این مصالح بسیار اندکاند. با توجه به وفور انواع سنگ در معادن ایران و نیاز به پوشش دادن نماهای بزرگ در ساختمانهای امروزی، دیگر استفاده از مصالح سنتی برای ساختمانهای بزرگ منطقی به نظر نمیرسد و نیاز به بهرهگیری از مصالحی با سطوح بزرگتر هست.
متأسفانه در معماری امروز ما استفادة بیرویه و غیرحرفهای از این عنصر زیبا، و اصولی نبودن روشهای تولید و بهرهبرداری از همان زمان جدا شدن از معدن تا مرحلة نصب و اجرا در ساختمان، بحرانی را در استفاده از سنگ در ایران موجب گشته است. تجربة اندک معماری ما در این زمینه و مکتوب نبودن روشهای تولید و اجرا، نداشتن استانداردهای لازم، و همچنین از صحنه خارج شدن استادکارهای قدیمی، به ناآگاهی ما در این زمینه دامن زده است.
استفاده از روشهای سنتی و غیرصنعتی دیگر پاسخگوی نیاز امروز نیست، و در نهایت به تولید نماهای سنگی بساز و بفروشی منجر شده است. در تهران امروز ارزش سنگ به مصالحی نمایشی برای جلب مشتری تنزل یافته است، و این در حالی است که ویژگیهای اصلی آن مانند استحکام و زیبایی و پایداری زیر سؤال میرود. پس از اعلام نتایج مسابقة بهترین آثار ساخته شده با سنگ در ایتالیا و سفر کامران افشار نادری برای شرکت در مراسم اعطای جوایز و بازدید از کارخانههای سنگ، مجلة معمار گفتگویی را با مهندس شریفی، مهندس تاجالدین و آقای غفار داورپناه ـ که صاحب تجارب موفقی در طراحی و اجرای ساختمانهای سنگی هستند ـ ترتیب داده است که در زیر میخوانید.
گفتگو با مهندس شریفی
پرسش: آقای مهندس شریفی، شما در اغلب کارهایتان از سنگ استفاده کردهاید؛ دلیل این انتخاب چه بوده است؟
پاسخ: انگیزة ما برای شروع کردن کار سنگی و انجام کار سنگی در تهران، مهندس سیحون بود. بعد از ساختن مقبرة خیام و بوعلی و کارهای دیگری که استاد بزرگمان سیحون انجام داد، همه ما شاگردان سیحون اعتقاد داشتیم که در معماری سنگ مصالح اصلی است. به ما طوری تفهیم کرده بود که اگر آجر میسازید، تماماً آجری بسازید؛ اگر بتن است، تماماً بتنی باشد؛ این نماهای ترکیبی که میچسبانند و ورق میگذارند و غیره، خلاف عقیدهاش بود.
ما در مکتب سیحون بودیم و کار سنگی را به خاطر سیحون شروع کردیم. او ما را علاقهمند کرد. شروع کار، راهاندازی کارخانة سنگ «فاپکا» در این مملکت بود. استادکاری آنجا کار میکرد به نام غفار داورپناه که در سنگ فاپکا متخصص شد. خود فاپکا اولین کارخانة سنگ کشور بود و فامیلی سنگ را به ما آموخت. غفار داورپناه را با مهندس سیحون آشنا شدیم؛ پدر غفار داورپناه سنگچینی بسیار خوب و متخصص چیدن سنگ میگونی در تهران بود (میگونی سنگ سیاهی بود که به صورت نامرتب روی هم میچیدند و در نمای ساختمانها و شومینهها استفاده میشد). در آن زمان غفار داورپناه کارخانة سنگ خارا را راه انداخته بود و ما سنگهایمان را از او میگرفتیم. پس از آن کارخانة سنگ گرانیت را راهاندازی کرد. او اولین کسی بود که در ایران گرانیت را برش میداد و فرز مخصوص این کار را داشت.
نمونة آن، دفتر سابق من در خیابان کاخ است. به یاد سیحون و غفار داورپناه در کف و ورودی گرانیت کار کردیم و باقی آن را با پانلهای پیشساخته ساختیم. در کارهای اخیر نیز هنوز داورپناه به ما لطف دارد، و اوست که سنگ تمیز و مرتب به ما میدهد؛ سراغ هر سنگکاری که میرویم و به مشکل برخورد میکنیم، باز داورپناه به کمک ما میآید. کارهای سنگ ساختمان امیری در نیاوران را هم داورپناه انجام داد. من هفتهای دو روز سر کار ساختمان میرفتم، ولی او هر روز سر ساختمان حاضر بود و سنگها را نگاه میکرد و به آنها عشق میورزید. آنچه کار سنگی خوب انجام دادهایم با او بوده؛ مدیونش هستم و بر سر من و تمام آرشیتکتها منت دارد. ساختمان اتاق بازرگانی ایران را هم که طراحش مهندس مرجان بود، فاپکا انجام داد. مهندس منوچهر مرجان کارهای سنگی بسیار خوبی دارد و در زمینة جزئیات اجرایی زیاد کار کردهاند. نقشة خانهای را به طور مشترک با او طراحی کردیم که ساخت آن را داورپناه انجام داد ـ این خانه تماماً از سنگ بود؛ سنگهای تراورتن ماسیو حدوداً در ابعاد ۲۰ × ۶۰ × ۴۵ سانتیمتر در دیوار کوچه کار گذاشتیم.
جایگاه سنگ در ایران امروز
پرسش: بفرمایید که اصولاً سنگ در ایران چه جایگاهی داشته و وضعیت امروز آن چگونه است؟
پاسخ: از نظر من که کار سنگ انجام دادهام، اگر سنگ را درست و بجا مصرف کنند، مصالح بسیار خوبی است. اما در اوضاع امروز ایران، که سنگ ارزان است و همه نوع سنگی نیز داریم، به نحوی که در حال حاضر از آن استفاده میشود واقعاً حیف است؛ و من شخصاً کاملاً مخالفم. امروزه در هیچ جای دنیا به این صورت از سنگ استفاده نمیکنند. در ایتالیا ممکن است به دلیل سرماية فراوان یک قطعه سنگ گرانیت بزرگ به قطر بیست سانتیمتر و به طول چهار متر را در ورودی یک بانک قرار دهند، در حالی که در ایتالیا همین سنگ را در یک بنای یادبود استفاده میکنند.
من شخصاً به کارهای سنگی که در حال حاضر در ایران انجام میشود، به خصوص برای معماری مسکونی، علاقهمند نیستم. در کارهای مسکونی مصالح سنتیمان جایگاه خودش را دارد و سنگ نمیتواند جایگزین آن شود. در تابستان که از کنار یک خانة آجری عبور میکنید دیوار آن حرارت ندارد، ولی سنگ داغ است. امروزه من دیدهام گاهی نمای ساختمانها را از آهن میسازند، که در دمای چهل درجة تابستان از شدت حرارت از آن بخار بلند میشود. به طور کلی آجر برای یک ساختمان مسکونی زیباتر و منطقیتر است. البته اگر کسی تواناییاش را داشته باشد و در داخل ساختمان و کفسازی از سنگ استفاده کند، خوب است.
در ایتالیا با وجود اینکه سنگ زیاد است، اما ارزش خود را حفظ کرده است و فقط در ساختمانهای ویژهای از سنگ استفاده میکنند و کفسازیها را گرانیت کار میکنند. اما در ایران بساز و بفروشها در ابتدای کار دیوار کوچه را گرانیت میکنند! به نظر من با این کار ارزش سنگ را در ایران از بین میبرند.
سنگ در حلب و در دیگر کشورها
اما در خیلی از کشورها، مثلاً در سوریه تقریباً سنگ مصالح اصلی است. شهر ۵ میلیون نفری حلب شهر تاریخی زیبایی است که یکپارچه از سنگ است؛ چه در آثار معماری قدیمی و چه در معماری امروزی، سنگ در آنجا مصالحی است که خیلی راحت استفاده میشود و در اختیار همه قرار دارد. به طور کلی معماری آنها معماری سنگی است. ولی در ایران معماری سنگی وجود ندارد. البته تعدادی بناهای دولتی و ساختمانهای معین از سنگ ساخته شدهاند. در حال حاضر هم که میفرمایید سنگ در داخل و نما زیاد بهکار میرود، هنوز تکلیف آن چندان روشن نیست که مشخص باشد چگونه باید استفاده شود.
گرفتاری در این جا مسئلة قیمت است. بسازوبفروش از قیمت سرامیک و تراورتن مقایسه میکند و بعد نتیجه میگیرد که خریدار سنگ را بیشتر میپسندد، و با تراورتن میسازد. بنابراین سنگ فقط مصالح گرانقیمتی برای نمایش دادن ساختمان است، و ظاهراً مهارت سنگکاری نیز در ایران وجود ندارد.
کاهش استادکار ماهر
پاسخ: متأسفانه همینطور است؛ گرفتاری ما نیز در حال حاضر همین است. تعداد استادکار خوب و سنگکار ماهر روز به روز کمتر میشود. ما اجباراً به سنگکارهای متوسط متوسل میشویم که آنها نیز بد کار میکنند. یکی از بهترین نصابهایی که میشناختم آقای عباس شقاقی بود؛ ایشان این کار را به دلیل اینکه سود کمی داشت رها کرد. کارش بینظیر بود ولی در حال حاضر کار نمیکند، و کسی نیست که بتواند مانند او کار انجام دهد. در حال حاضر بساز و بفروشها سنگ کار میکنند و در هر صورت فروش میرود؛ گرانیت را اگر موج هم داشته باشد باز میخرند، دیگر آن وسواسها و ریزهکاریها از بین رفته است. با وجود اینکه تعداد کارهای سنگی زیاد میشود، ولی کیفیت آنها پایین میآید. به نظر من داستان سنگ در حال کمرنگ شدن است.
پانلهای پیشساخته برای ساختمانهای بلند
پرسش: در حال حاضر که ساختمانهای بلند با سطوح نمای گسترده رواج پیدا میکنند، به نظر میرسد سنگ مصالح مناسبی برای نما باشد. نظر شما در این مورد چیست؟
پاسخ: اجرای سنگ روی ساختمانهای بلند به صورت معمولی امکانپذیر نیست و صلاح نیست، باید تمهیداتی به کار رود. در سنگاپور کارخانهای است که پانلهای گرانیت را از ایتالیا وارد میکند ـ یا هر سنگ دیگری را که شما به عنوان آرشیتکت انتخاب میکنید (به عنوان مثال سنگ تراورتن قرمز آذرشهر را) ـ و سنگها را در پانلهای پیشساخته کار میگذارد و بعد این پانلها را روی ساختمانهای بلند نصب میکنند. نمای اغلب ساختمانهای بلند سنگاپور که ساخت سنگ هستند با این روش تولید میشوند، و از بالا تا پایین با سنگ بدون ترک پوشیده شدهاند. با استفاده از این پانلها دیگر گرفتاریهای مربوط به نصب سنگ با استفاده از روش معمول رفع میشود. این روش برای ساختمانهای بلند بسیار کاربردی است، و آن را در حال حاضر در تهران به آزمایش گذاشتهایم.
کارهای سنگی دوران پهلوی
کارهای سنگی دوران پهلوی اول ساختمانهای خوبی هستند و سنگهای خوبی دارند. داورپناه معتقد است که بهترین سنگ ایران تراورتن است، و نمونة خوب کار با سنگ تراورتن، بانک ملی دولتی ایران است که هنوز یکی از تمیزترین ساختمانهای سنگی سفید تهران به شمار میرود. وزارت دادگستری هم که آلمانها ساختند سنگهای قشنگی دارد، و یا وزارت امور خارجه که ساختمانی آجری است و در فضای داخلی و محوطة آن سنگکاری زیادی انجام شده است.
در همدان در مورد آرامگاه بوعلی، کار سیحون که میپرسیدیم، میگفتند سرپرست کارهای سنگی آنجا یک استادکار چک بوده است. ایرانیها بیشتر سنگتراش بودهاند ـ منظور این است که استادکاری که بتواند در آن حد کارهای سنگی انجام دهد نداشتیم. حتی سنگهای مقبرة نادر هم به زیبایی سنگهای آرامگاه بوعلی نیستند. به طور کلی پروژة بوعلی قشنگتر از پروژة نادر است؛ خود مهندس سیحون هم این کار را جزء کارهای خوب خود میداند.
گفتگو با مهندس تاجالدین
پرسش: آقای مهندس تاجالدین، شما در طراحی ساختمان مرکزی نهاد ریاست جمهوری و پروژههای بزرگ دیگری از سنگ استفاده کردهاید. سنگ در طرحهای شما چه نقشی دارد؟
پاسخ: در طراحی ساختمانهای دولتی و یادبودهای ملی، سنگ مصالحی است که تداوم تاریخی، استحکام و وقار را همزمان منتقل میکند. اما کاربرد سنگ نیازمند مطالعة دقیق رفتار آن در مقابل اقلیم، شرایط زلزله، و فرایند اجرا است. متأسفانه در بسیاری از پروژههای فعلی، انتخاب سنگ بدون توجه به این عوامل صورت میگیرد و نتیجة آن نماهایی است که سالهای بعد آسیب میبینند یا چهرة طبیعیشان مخدوش میشود.
گفتگو با غفار داورپناه ـ استادکار سنگ
پاسخ: از نظر من بهترین سنگ ایران تراورتن است؛ سنگی که هم در فضای بسته و هم در نما بهخوبی پاسخ میدهد، و در طول سالها رنگ و بافت آن بهتر میشود. کارگاه ما در تهران، که فاپکا و سپس کارخانة سنگ خارا و گرانیت از آن آغاز شد، نخستین جایی بود که برش گرانیت در ایران رواج یافت. ما در آن سالها از طریق همکاری با مهندس سیحون و معماران شاگرد او ـ مهندس شریفی، مهندس مرجان، مهندس تاجالدین ـ به نسلی از کارهای سنگی دست یافتیم که از نظر دقت اجرا و پرداخت سطح، قابل مقایسه با کارهای ساختمان مرکزی نهاد ریاست جمهوری، اتاق بازرگانی، ساختمان امیری در نیاوران، و آرامگاه بوعلی است. متأسفانه نسل امروز سنگکار جوان، فرصت تربیت تخصصی پیدا نمیکند، و این مهارت در حال از دست رفتن است.
سؤالات پایانی
پرسش: در حال حاضر چه راهکاری برای بازگرداندن جایگاه واقعی سنگ در معماری ایران توصیه میکنید؟
پاسخ: ابتدا، استانداردسازی روشهای استخراج، برش، حمل و نصب سنگ و مدون کردن این روشها در دستورالعملهای فنی. دوم، احیای آموزش حرفهای نصاب و سنگتراش از طریق هنرستانها و دورههای آزاد. سوم، تشویق معماران به طراحی برای ساخت با سنگ، نه چسباندن سنگ روی ساختمانی که برای مصالح دیگری طراحی شده است. چهارم، ایجاد مراکز تخصصی که خدمات مهندسی همراه با مصالح را به دفاتر معماری ارائه دهند ـ همانگونه که شرکت کمپولونگی در ایتالیا انجام میدهد. تنها در این صورت است که میتوان سنگ ایران را، که از نظر کیفیت در زمرة بهترینهای دنیاست، در معماری امروز به جایگاه شایستة آن بازگرداند.
مجلة معمار از سه کارشناس برای شرکت در این گفتگو سپاسگزار است.
