درآمدی بر طرح
آفریقای جنوبی کشوری است با شرایطی خاص و تاریخچهای سراسر مبارزه و حماسه. کشوری است با مردمان گوناگون، نژادها، رنگها و ادیان مختلف. کشوری که در آن نه تنها بین سفیدها و سیاهها، دورگهها و آسیاییها، بلکه بین قبایل مختلف سیاهپوستان نیز همواره مرزبندیهایی وجود داشته است. همین امر در قرون معاصر وضعیت پیچیده و مشکلات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بسیاری در این کشور پدید آورده است. از اواسط دهة گذشته، با لغو تبعیض نژادی و آزادی آفریقای جنوبی از سلطة حکومت مبتنی بر آن، کوشش فراوانی در جهت برقراری عدالت اجتماعی و برابری در آن صرف شده است.
لیکن بهرغم تضادها و فرهنگهای مختلف، در این کشور دستاوردهای معماری و ساختمانسازی معاصر غربی بهوضوح دیده میشود، و تکنولوژی ساختمان از پیشرفت قابل ملاحظهای برخوردار است. گرایش بارزی که در این عرصه دیده میشود ــ برعکس آنچه در ایران شاهد آن هستیم ــ توجه خاص به شرایط اقلیمی است؛ و در این زمینه تلاشهای بسیار زیاد و موفقی برای انطباق هر چه بیشتر معماری با شرایط اقلیمی، طرح ایدههای جدید در این ارتباط، و استفاده از انواع مصالح و عناصر در فضای داخلی و در شکل خارجی ساختمان برای ایجاد بهترین شرایط محیطی صورت میگیرد.
نقطة آغاز طراحی ساختمان نمایندگی ایران در آفریقای جنوبی نیز توجه به همین گرایش (انطباقپذیری ساختمان با شرایط اقلیمی و محیطی) بود، که میتواند وجه مشترک گرایشهای معماری معاصر بدون توجه به مرزبندیهای جغرافیایی و فرهنگی تلقی شود. هدف این بود که در روند طراحی، با استفاده از این گرایش، فضاهایی جدید و حاوی ارزشهای مفهومی معماری تاریخی ایران خلق شود ــ که یکی از ویژگیهای اساسی و بارز آن همواره انطباق با شرایط اقلیمی و زیستمحیطی بوده است. ضمناً در این روند پیشرفتهای صنعت ساختمان در آفریقای جنوبی نیز کاملاً مدنظر قرار داشته است.
۱ ـ زمین و گزینههای اولیه
زمین سفارت دارای ابعاد تقریبی ۴۸ در ۶۸ متر است. ضوابط شهری پرتوریا حریمی را در اطراف آن الزامی میکند. در صورتی که کل فضاهای مورد نیاز سفارت را درون یک ساختمان ببینیم، سه گزینة A-1 الی A-3 قابل ارائه است.
در گزینة A-1، بخش عمدهای از فضای محوطه به اشغال اتومبیلها درمیآید؛ فضای محوطهسازی کاهش بسیار یافته، و دید ساختمان از قسمت ورودی و در داخل محوطه توسط اتومبیلها مسدود خواهد شد. مراجعین به بخش کنسولگری باید تمام محوطه را برای رسیدن به ساختمان طی کنند، که به لحاظ امنیتی نامطلوب است.
در گزینة A-2، محوطة پارکینگ به زیرزمین انتقال یافته است. دید به ساختمان از قسمت ورودی باز شده و فضای وسیعتری برای محوطه بهوجود خواهد آمد؛ اما عملاً امکان ایجاد فضای سبز در این بخش از محوطه بسیار محدود خواهد بود.
در گزینة A-3، دید ساختمان توسط پارکینگها مسدود نمیشود، و همچنین دسترسی مراجعین کنسولگری به ساختمان نزدیکتر شده، لیکن فضای محوطه از تقسیمبندی محدودی برخوردار خواهد شد. در گزینههای B-1 الی B-5 به منظور رعایت مسائل امنیتی و تسهیل ورود مراجعین، کنسولگری در شمال و دیگر بخشهای سفارت در جنوب قرار گرفتهاند.
۲ ـ گزینة برگزیده B-4: حیاط میانی
در دو گزینة B-4 و B-5 ساختمان کنسولگری در شمال زمین قرار گرفته که دسترسی مناسبی برای مراجعین بهوجود آورده و پارکینگ به سمت غرب انتقال یافته است. در گزینة B-4 که پارکینگ به زیرزمین منتقل میشود، فضای باز مناسبی در کل محوطه ایجاد خواهد شد. در این حالت گشایش فضایی بیشتری در کل محوطه بهوجود آمده، در ضمن آنکه مسیر عبور اتومبیل کلاً از محوطة اصلی و سبز ساختمان جدا شده است.
این الگو به الگوی ایرانی حیاط میانی نزدیک شده است. حیاط میانی از ویژگیهای اصلی معماری ایران است. حیاط میانی در بسیاری از نمونههای معماری ایرانی تبدیل به دو حیاط مجاور و یا در ادامه یکدیگر و با فاصلهای توسط مسیر سرپوشیده (کولوناد) شده است. در این الگو، ضمن آنکه هر کدام از حیاطها ویژگی خود را دارند، در ارتباط مستقیمی با یکدیگر شکل یافتهاند و وسعت فضایی بیشتری را بهوجود میآورند.
۳ ـ تأثیر شرایط اقلیمی بر شکل ساختمان
با در نظر گرفتن سه هدف اصلی ــ امکان تهویة طبیعی فضاهای داخلی، کنترل تابش آفتاب در مواقع گرم و امکان ورود آفتاب در مواقع خنک، و استفاده از مصالح ساختمانی سبک ــ و با توجه به مطلوبیت جبهههای شمالی و جنوبی ساختمان برای نورگیری و نامطلوب بودن نورهای شرق و غرب، در صورتی که ساختمان بهصورت مکعب مستطیلی کشیده در جهت شرقی ـ غربی در نظر گرفته شود، از شرایط نورگیری بهتری برخوردار خواهد بود.
کشیدگی ساختمان باعث خواهد شد که باد مطلوب نیز بهتر به درون ساختمان نفوذ کند. همچنین این کشیدگی به لحاظ عملکردی شرایط مطلوبتری را برای تقسیمات فضایی داخل ساختمان به وجود خواهد آورد. در صورتی که فرض کنیم این مکعب مستطیل کشیده دارای یک کریدور میانی و دو قسمت فضاهای کاری باشد، برای ایجاد شرایط مطلوبتر از نظر تهویه، نورگیری، گشایش فضایی و ایجاد حریم در میانة بخشهای کاری مختلف، استفاده از یک فضای خالی ــ که میتواند حیاط میانی سرپوشیدهای باشد ــ کمک مؤثری در جهت پیشبرد موارد فوق است.
از سوی دیگر الگوی حیاط میانی سرپوشیده معرف انواعی از فضاهای ایرانی است که در آنها ساختمان از هستهای مرکزی (Core) و شفاف برخوردار میشود، و فضای آرام و مطلوب داخل آن نمودی از روح ساختمان است.
۴ ـ سازمان فضایی
موقعیت ورود پیاده به داخل ساختمان اصلی، که سرسرای اصلی ورودی را در میان دو بخش از حیاط سرپوشیده بهوجود میآورد، ساختمان را به دو بخش غیرمساوی تقسیم میکند. در بخش شرقی، که بخش عمدهای از ساختمان اصلی در آن قرار میگیرد و در مجاورت محوطة باز زمین است، مجموعة فضاهای اداری و داخلی قرار خواهد گرفت. در بخش غربی، که بخش کوتاهتر و در مجاورت دسترسی سواره است، بخشهای خدماتی سفارت قرار میگیرند. فصل مشترک دسترسی سواره و پیاده در مجاورت سرسرای ورودی اصلی، امکان دسترسی جداگانه برای مراسم و جشنها و شخصیتهای خیلی مهم را فراهم مینماید.
در طبقة همکف و در قسمت شرقی ساختمان، بخشهایی از فضاهای سفارت قرار دارند که ارتباط بیشتری را با خارج برقرار مینمایند و در دو محدودة نیمهکنترلشده (سطح ۲) قرار گرفتهاند. این دو بخش، بخشهای فرهنگی و اداری هستند، که از طریق یک راهرو در مجاورت یک حیاط میانی ــ که سایهای از مکعب مستطیل کشیدة اولیة ساختمان را منعکس مینماید ــ ارتباطات لازم فرعی را بهوجود میآورند. کتابخانه، که عنصری عمومیتر و فضایی ویژه است، در مجاورت حیاط سرپوشیدة میانی قرار گرفته و در ضمن آنکه دید مستقیم راهروهای فرعی را به یکدیگر تعدیل مینماید، به لحاظ کالبدی متأثر از شفافیت هستة مرکزی ساختمان گردیده و خود بخشی از فضای شفاف میانی خواهد شد.
۵ ـ خصوصیات محور اصلی پیاده
محور اصلی ورودی پیاده، که مسیری مستقیم و هدایتشده و قابل کنترل را از درب ورودی سایت محوطه تا ساختمان اصلی تشکیل میدهد، در داخل ساختمان نیز امتداد یافته و هال اصلی ورودی را بهوجود میآورد. کلیة ارتباطات عمودی در مجاورت همین محور اصلی قرار گرفتهاند، که امکانات هدایت و راهنمایی مراجعین را سهلتر نموده و امکانات کنترل را افزایش میدهد.
محور اصلی پیاده، که ستون فقرات ساختمان سفارت را تشکیل میدهد، در مجاورت بلافصل حیاط مرکزی و حیاط سرپوشیدة میانی قرار گرفته و بدین لحاظ ویژگیها و تنوع بسیاری را برای مراجعین و کارکنان بهوجود میآورد. در طول این محور، از طریق ایجاد پانلهایی، امکان ارائة تصاویری که معرف فرهنگ ایران باشد وجود دارد. این شاهرگ اصلی، که از یکسو با اتصال حیاطهای میانی و هستههای مرکزی و شفاف ساختمان سفارت بهنوعی معرف ویژگیهای معماری ایرانی است، از سوی دیگر خود عاملی میشود که بهصورت نمایشگاهی سرپوشیده فرهنگ ایرانی را معرفی نماید.
اعتبار طرح
کارفرما: وزارت امور خارجه، ادارة کل ساختمان و پشتیبانی. مدیرکل: مهندس نیککار اصفهانی. سفیر جمهوری اسلامی ایران در آفریقای جنوبی: جاوید قرباناوغلی. مشاور: مهندسان مشاور مهرازان. طراح: بهروز پاکدامن. همکار ارشد گروه طراحی: نیما موهبتی. گروه طراحی: راشین نفیسی، فرهاد فریمانپور. ترسیمهای سهبعدی: آرش افشار احمدی. ماکت: علی آزادی. مطالعات برنامهریزی: میترا زندی. مطالعات سازه: رسول میرقادری. مطالعات تأسیسات مکانیکی و برقی: محمد خیری. تدوین گزارشها: رکسانا سرکاری.