معماری معاصر

مدرسه ابتدایی جدگال، چابهار

·بیست و یکمین جایزه معمار

اشتراک‌گذاری

محل اجرا: روستای سیدبار (جدگال)، ۱۰۰ کیلومتری چابهار، سیستان و بلوچستان

کارفرما: مؤسسه پویش ایران من (سازمان مردم‌نهاد)

معمار مسئول: آرش علی‌آبادی

معماران پروژه: مهسا حسینی، نازنین مجاهد

تسهیل‌گر اجتماعی: مینا کامران

سازه: ع. گیاهی

کنترل پروژه: مهران گودرزیار

اجرا: ا. نقره‌کار

زیربنا: ۴۸۰ مترمربع

سطح حیاط: ۱٬۱۰۰ مترمربع

آرش علی‌آبادی ـــ اداره داز ـــ از دیوارِ جداکننده به پوسته‌ای دعوت‌کننده

پروژه از فراخوانِ یک سازمانِ مردم‌نهاد (NGO) که در ساختِ مدرسه فعالیت می‌کرد و از درخواستِ مردم و معلمانِ روستای سیدبار (جدگال)، در صد کیلومتریِ چابهار، آغاز شد. با توجه به محدودیتِ بودجه و این‌که مدرسه با پولِ خیّرین ساخته می‌شد، از ابتدا بنای کار را صرفاً بر اساسِ ساخت و هدیه کردنِ یک مدرسه به اهالیِ روستا قرار ندادیم، بلکه بر اساسِ الگوی مشارکت، توسعه پایدار و ایجادِ زیرساختِ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شروع به کار کردیم. به این ترتیب مدرسه را با ایده‌ی تبدیل شدن به کانونِ توسعه‌ی روستا و حوزه‌ی اطرافِ آن طراحی کردیم و آن را نه‌تنها مکانی برای آموزشِ بچه‌ها، که فضایی برای آموزش و گردهماییِ همه‌ی ساکنانِ روستا در نظر گرفتیم.

مدرسه‌ی ساخته‌شده در دلِ دشت: یک حلقه‌ی سفید بر زمینِ باز، در کنارِ جاده‌ای که روستا را به بیرون متصل می‌کند.

نمای هواییِ نزدیک‌تر: حلقه‌ی پوسته‌ی متخلخل، هشت گلبرگِ کلاس را گردِ حیاطِ گردِ مرکزی نگه می‌دارد ـــ همان هندسه‌ای که برنامه به آن رسید.

نمای هواییِ بازِ مدرسه و همسایگانش: حلقه‌ی تازه در کنارِ ساختمانِ تک‌طبقه‌ی کوچکی نشسته که پیش از این به روستا خدمت می‌کرد، و به دشت گستره می‌شود.

نمای هواییِ مستقیم از بالا: هشت کلاس به‌سانِ پرتوهای خورشید خوانده می‌شوند، دیوارِ حلقه به‌سانِ لبه، و حیاطِ مرکزی به‌سانِ صفحه ـــ هندسه‌ای قوی که بر زمینِ بازی نوشته شده است.

در این راستا ابتدا با مشارکتِ تسهیل‌گرانِ اجتماعی کارهای زیرساختی در روستا انجام شد: از قبیلِ انجامِ کارهای مشارکتی و دعوتِ اهالی برای حفظِ بهداشت و نظافتِ روستا، ایجادِ سپتیکِ فاضلاب، و همچنین راه‌اندازیِ کارگاهِ سوزن‌دوزی و صفحه‌ی اینستاگرامِ «بانوک» برای معرفی و فروشِ محصولاتِ آن‌ها. به این ترتیب نه‌تنها بانوانِ روستا واردِ فعالیت‌های اجتماعی و تأثیرگذار شدند، بلکه دیده‌شدن و مؤثر بودنِ حضورِ آن‌ها لایه‌های اجتماعی و اقتصادیِ روستا را دگرگون کرد. در راستای مشارکتِ هر چه بیشتر، اهالیِ روستا در روندِ ساختِ پروژه به عنوانِ نیرویِ کار کمک کردند و با کمک‌های مالیِ هر خانواده و از طریقِ فروشِ سوزن‌دوزی در ساخت مشارکت کردند ـــ بدین ترتیب مدرسه با مشارکتی همگانی و تعلقِ خاطرِ جمعی ساخته شد.

نمای جلوییِ مدرسه در سپیده‌دم: حلقه‌ی کوتاهی از گشودگی‌ها زیرِ آسمانِ صورتی، و سه پیکر از اهالیِ روستا در برابرِ آن ـــ همان چهره‌ی عمومی که جامعه در ساختش سهم داشت.

مدرسه از سمتِ روستا: کودکانِ روستا در برابرِ گشودگی‌ها جمع شده‌اند ـــ مدرسه به مکانی بدل شده که جامعه به سویش فرا می‌خواند.

مدرسه در شب‌گاه: نورِ درون از سوراخ‌های دیوار به بیرون می‌ریزد و حلقه از دشت کنده می‌شود ـــ همان بنا، پس از غروب، فانوسی برای گردهماییِ روستا می‌شود.

مفهومِ دیوار به طورِ مرسوم در مدارس به عنوانِ حفاظ، جداکننده و حصار است. در این پروژه، به واسطه‌ی قرارگیریِ آن در دشتی وسیع، دیوارِ مدرسه را به عنوانِ یک پوسته‌ی متخلخل، دعوت‌کننده و بازیگوش طراحی کردیم. گشودگی‌های دیوار به گونه‌ای است که از پنجره‌ی کلاس‌ها دید به فرمِ دیوار و امتدادِ دید به سمتِ دشت وجود دارد؛ و گشودگی‌های با ابعادِ مختلف امکانِ ورود و حضور در مدرسه را از جهاتِ مختلف برای دانش‌آموزان فراهم می‌کند. با افزایشِ ضخامتِ دیوار در ورودی، علاوه بر ایجادِ عمق در طاق‌های ورودی و دعوت‌کنندگی در لحظه‌ی ورود، عملکردهای خدماتی مانندِ سرایداری، بوفه و انبار را در دلِ دیوار قرار دادیم.

نقشه‌ی نمای شمالی: نوارِ بلندِ دیوار به‌سانِ میدانی سیاه، گشودگی‌ها چون بیضی‌هایی از نور، و نخل‌ها در بالا ـــ همان تزِ پوسته‌ی متخلخل، در زبانِ خطی.

نقشه‌ی نمای غربیِ بلند: چهره‌ی ورودیِ مدرسه در برابرِ رج‌بندیِ عمیقِ دیوار خوانده می‌شود ـــ حفره‌های دایره‌ای با پنجره‌های کلاس‌های پشت پیوند می‌خورند.

سه آکسونومتری از دیوار: حلقه‌ی بیرونی با گشودگی‌ها، حلقه‌ی درونی با کلاس‌ها، و فاصله‌ی حیاط در میانه ـــ پوسته‌ی متخلخل به‌سانِ سه لایه‌ی روی‌هم‌نشسته خوانده می‌شود.

سه آکسونومتریِ خوانشِ دید: نشان می‌دهد چشم چگونه از حیاطِ مرکزی، از میانِ حلقه‌ی درونیِ کلاس‌ها، از گشودگی‌های دیوارِ بیرونی و سپس به دشت می‌گذرد.

آکسونومتریِ منفجرشده: بام در بالا، هشت گلبرگِ کلاس در میانه و حلقه‌ی متخلخل در پایین ـــ مدرسه به سه قطعه از هم باز شده است.

یک گشودگیِ بیضی به مقیاسِ بدن: دختری از روستا با لباسِ سرخِ سوزن‌دوزی‌شده، بر لبه‌ی دیوار نشسته است ـــ گشودگی به نیمکتی پنجره‌ای و دیوار به مبلمان بدل شده است.

درختی که در پهلویِ دیوار نشانده شده است: پوسته‌ی متخلخل به سمتِ حیاط باز می‌شود و یک درخت را قاب می‌گیرد ـــ کودکان زیرِ سایه‌اش جمع می‌شوند.

درگاهِ ورودی به شکلِ طاقِ نوک‌تیز، با درختِ کوچکی در پایش و کودکی با لباسِ رنگین در کنار: دیوارِ ضخیم‌شده به ایوان و ایوان به اتاقی بیرونی بدل شده است.

یک بیضیِ تنها که مادری و کودک را در بیرونِ دیوار قاب گرفته: گشودگی، تکه‌ای از زمینِ پیشِ مدرسه را به حیاطی کوچک بدل می‌کند.

چهار دختر که در درونِ یک بیضیِ بلند نشسته‌اند: دیوار، هنگامی که روستا را به درون راه می‌دهد، خود به جایی برای نشستنِ روستا نیز بدل می‌شود.

دو پسر که در نیمروز در امتدادِ دیوارِ منحنی می‌جهند: انحنای دیوار به زمینِ بازی بدل می‌شود و گشودگی‌ها به طاق‌هایی برای دویدن از میانشان.

پسری که از لبه‌ی یک گشودگیِ گرد آویزان است: عنصرِ معماریِ مقطع، به تابِ بازیِ کودک بدل می‌شود.

دو پسر که از درونِ گشودگی‌ها بالا و پایین می‌روند: دیوار به‌سانِ نردبانی عمودی از طاق‌ها.

پسری که از یک بیضیِ کوچک می‌جهد: دیوار با ابعاد و بازیِ بدنِ کودک تنظیم شده است.

پسری و دختری در غروب در درونِ یک بیضی نشسته‌اند: گشودگی به اتاقِ کوچکِ عمومی بر فرازِ دشتِ بیابانی بدل می‌شود.

گشودگی‌های لایه‌لایه در دیوارِ متخلخل: چشم از زمینِ سنگ‌ریزه، از میانِ یک بیضی، سپس از میانِ بیضیِ دورتر، و در پایان به دشت می‌گذرد ـــ مقطعِ معماریِ دیوار به توالی‌ای از دیدها بدل می‌شود.

گشودگیِ بزرگِ تنها در نگاه به حیاط: زنی و کودکی از درون از میانِ آن دیده می‌شوند؛ دیوار، تصویرِ زندگیِ مدرسه را در درونِ قابِ خود نگه می‌دارد.

در درونِ فاصله‌ی باریک میانِ دیوارِ بیرونی و کلاس‌ها: دو پسر با توپ بازی می‌کنند و گشودگی‌های حلقه‌ی بیرونی، تکه‌های بیضیِ نور را بر سنگ‌ریزه می‌اندازند.

همان گذرگاه در شب‌گاه: چراغ‌هایی که در دلِ دیوار جاسازی شده‌اند گشودگی‌ها را بیرون می‌کشند و پیکر‌های کودکان با جامه‌های رنگین در امتدادِ انحنا حرکت می‌کنند.

زنانِ روستا که در گذرگاهِ درونی می‌گذرند: معماریِ مدرسه ـــ چنان که در شرحِ پروژه آمده ـــ به‌دستِ جامعه‌ی بزرگ‌ترِ روستا نیز به کار گرفته شده است.

توزیعِ کاربری‌ها. مدرسه‌ی روستای سیدبار با زیربنای ۴۷۰ مترمربع شاملِ چهار کلاسِ ابتدایی با ابعادِ متفاوت (و با قابلیتِ هم‌پوشانی و ادغام)، یک کتابخانه و یک سالنِ چندمنظوره (سالنِ اجتماعات، امتحانات و کارگاهِ سوزن‌دوزیِ بانوک)، و حیاط‌های فرعی و اصلی است که در نهایت با هدفِ تبدیل شدن به مرکزِ محله و آموزش و فرهنگ‌سازیِ کلِ روستا طراحی شده است. با توجه به جمعیتِ دانش‌آموز و معلم در روستا و طبقِ ضوابطِ نوسازیِ مدارس، مدرسه به چهار کلاس نیاز داشت؛ در طراحی، هر دو کلاس را در ابعادِ متفاوت به هم مرتبط کردیم. در کلاسِ بزرگ فضایی بینابینی وجود دارد که دانش‌آموزانِ کلاسِ کوچک نیز می‌توانند در آن حضور داشته باشند و هم از آموزشِ یک معلم (به دلیلِ محدودیتِ تعدادِ معلم) بهره‌مند شوند و هم با سال‌بالایی‌های خود تعامل داشته باشند.

پلانِ همکف: حلقه‌ی بیرونی از دیوارِ متخلخل، حلقه‌ی درونی از هشت پاویون ـــ کلاس‌های کوچک و بزرگ، سرویس بهداشتی، مدیریت، تأسیسات، فضای چندمنظوره، کتابخانه، بوفه، سرایداری و انبار ـــ گردِ حیاطِ گردِ مرکزی.

جزئیاتِ پلانی از دو کلاسِ زوج: کلاسِ کوچک به کلاسِ بزرگ از طریقِ یک فضای بینابینی متصل می‌شود، تا یک معلم بتواند هم‌زمان به دو پایه درس بدهد.

مقطع A-A: دیوارِ متخلخلِ بیرونی در چپ و راست، حیاطِ گردِ مرکزی در میانه و کلاس‌ها در میانِ این دو ـــ برشی افقی از میانِ حلقه.

دو دیاگرامِ کوچک از رابطه‌ی دیوار، کلاس و حیاط، در کنارِ یک رندرِ اولیه از فضای داخلی که در آن کودکان به‌سانِ سایه‌ها در حیاطِ مرکزی پیداست.

درونِ یک کلاسِ کوچک: میز و صندلی‌های کوتاهِ رنگین، قفسه‌های سفیدِ اسباب و کتاب در امتدادِ دیوارها، و پنجره‌ای بلند که یکی از بیضی‌های دیوارِ بیرونی را قاب می‌گیرد و بیابان را به درون می‌کشد.

در طراحیِ مدرسه کوشیدیم آموزش را امری دیالوگ‌محور، دوطرفه و مشارکتی ببینیم؛ بنابراین فضاهای مرسومِ مدرسه را که بسترِ این نگرش‌اند بر این اساس سامان‌دهی کردیم: دیوارِ مدرسه را از دیوارِ جداکننده به مفهومِ پوسته تغییر دادیم و به عنوانِ جداره‌ای متخلخل، بی‌مرز، دعوت‌کننده و شاد خواندیم. حیاط را برای تجمع و فرهنگِ تجمع و دیالوگ، و کلاس را به منظورِ از بین بردنِ سلسله‌مراتب و پرورشِ پرسشگری تعریف کردیم؛ تا ساده‌ترین مفهومِ مدرسه را که «با هم بودن» است، نشان دهیم. بر این باوریم که این مدرسه به فضایی برای پرورشِ فکر، خلاقیت و آزاداندیشی بدل خواهد شد.