ارگ کریمخانی از جمله آثار جاودان معماری دفاعی ایران و از عظیم‌ترین بناهایی است که طی دوره‌ی زندیه ساخته شده است. این بنا بیش از سیصد سال از عمرش می‌گذرد و با وجود آسیب‌هایی که در دوران قاجار و پهلوی دیده، زنده و پابرجاست. در طرح برنامه‌ریزی آینده، ارگ کریمخانی پیش‌بینی شده که پس از اتمام مراحل بازسازی و مرمت، این بنای ارزشمند به موزه بزرگ مردم‌شناسی تبدیل شود.

بنای ارگ با زیربنایی معادل ۴۰۰۰ مترمربع، در عرصه‌ای به وسعت ۱۲۸۰۰ مترمربع در هیئت چهارضلعی عظیمی در غرب میدان توپخانه قدیم بنا شده است. ارتفاع دیوارهای آجری این بنا ۱۲ متر است و در هر گوشه آن برجی به ارتفاع ۱۴ متر ساخته شده.

پیشینه تاریخی

کریم‌خان زند در سال ۱۱۶۳ هجری قمری بر ایران حاکم شد و با گسترش نفوذ در مناطق جنوبی کشور، در نهایت پس از سرکوب مخالفان و مدعیان حکومت، در سال ۱۱۷۹ رسماً حاکمیت تمام کشور را به‌دست گرفت و شیراز را مقر حکومت قرار داد.

کریم‌خان زند که حکمرانی متواضع و بخشنده بود، خدمت به لایه‌های فرودست جامعه و ایجاد بناهای عام‌المنفعه برای آنان را سرلوحه کار خود قرار داد. به خواست او شیراز ساخته شد که به نام میدان توپخانه معروف شد. در شمال میدان، دیوان‌خانه در شرق، بازار وکیل به همراه چندین کاروانسرا، در جنوب حمام و وکیل در جنوب غربی باغ و در غرب آن ارگ با لیدبری ساخته شد.

معماری و سازمان فضایی

ارگ کریمخانی یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین بناهای دوره زندیه به شمار می‌آید. بر فراز باروها و برج‌های چهارگانه قلعه، روزنه‌هایی برای نظارت و کنترل فضای بیرونی و محافظت از قلعه توسط تفنگچیان تعبیه شده است.

در هر یک از برج‌های مراقبتی چهار حفاظتی، اتاقکی در مرکز آنها وجود دارد که در اختیار نگهبانان بوده است. در محور ورودی اصلی بنا، دالانی سنگ‌فرش قرار دارد. حیاط مرکزی مجموعه عملاً سایه‌بانی ساخته که بصورت باغچه‌هایی در آن طرح ریزی شده با درختان نارنج، جوی آب و مسیرهای سنگی — نمایانگر طرح باغ کلاسیک ایرانی.

عناصر تزئینی

ارگ دارای عناصر تزئینی بسیار زیبایی است از جمله آجرکاری‌های ظریف بر روی برج‌ها، کاشی‌کاری‌های رنگارنگ با نقش‌مایه‌هایی از اساطیر ایرانی، پنجره‌های شیشه‌های رنگی و نقوش هندسی پیچیده. تعامل این هنرهای تزئینی اوج هنرمندی دوره زندیه را نشان می‌دهد.

برج‌های چهارگانه گوشه‌ای آجرکاری‌های ویژه‌ای با نقوش هندسی و گیاهی دارند. شیشه‌های رنگی نور منشوری را به درون اتاق‌ها می‌تابانند و تابلوهای کاشی صحنه‌هایی از شکار، مراسم درباری و روایات اسطوره‌ای برگرفته از سنت شاهنامه را به تصویر می‌کشند.