در آن هنگام که شهرک شوشتر در شمال شهر قدیمی شوشتر ساخته میشد، ایران متأثر از افکار غربی، عمیقاً به مدرنیسم بیرویه متداول گرایش داشت و تفکر انقلابی و سیاسی برای بسیاری پنهان بود. تلاش و تکاپوی گروهی از معماران در جهت یافتن راهکارهای اعتلا و ارتقای معماری قابل توجه بود.
به عبارت دیگر طراحی این شهرک واکنشی بود به جریان سرایت ارزشهای معماری غربی به دنیای سوم و ایران آن زمان، که در آن، ساختمان نماد تجارت و خودنمایی و بیتوجهی و عدم احترام به روال زندگی روزمره و فرهنگ محلهنشینی سنتی مردم بود.
این شهرک به شکل مجتمعهای مسکونی متراکم با امکانات محلی چون دکان خواروبارفروشی، مدرسه و مسجد طراحی شده بود. در واقع در طراحی این شهرک، محله سنتی ایرانی الگوی شهرسازی و خانهسازی بوده است.
شهرک شوشتر در سال ۱۹۸۶ میلادی جایزه معماری بنیاد آقاخان را دریافت کرد. طرح در نمایشگاه پمپیدو در پاریس و سپس در مکانهای دیگر به نمایش گذاشته شد. طرح شهرک در اغلب مجلات معماری جهانی نیز چاپ شد. این موفقیت مرهون تلاش جمعی مهندسان و دانشجویانی بود که در طراحی و ساخت آن نقش بهسزایی داشتند — زیرا به باور من، شهرسازی یک اقدام فردی نیست و بدون الهام از فرهنگ و بهرهگیری از همکاری جمعی نمیتواند با موفقیت قرین باشد.
آخرین موفقیت این طرح گزینش آن برای نمایشگاه جهانی خاتمه قرن — «صد سال معماری» — است و خوشبختانه برخی از همکاران توانستهاند در شرایط سخت مدارکی از طرح را برای این نمایشگاه تهیه کنند. نمایشگاه در تابستان ۱۹۹۸ در موزه توکیو افتتاح میشود و سپس در مکزیکو سیتی، موزه لودویک کلن، بیینال سائوپولو در برزیل و در سال ۲۰۰۰ میلادی در موزه هنرهای معاصر لوس آنجلس و سپس در واشنگتن و موزه گوگنهایم (ساخته فرانک لوید رایت) نیویورک به نمایش گذاشته خواهد شد.
هدف از ذکر این همه نخست گزارشی است به دوستان و همکاران سابق این طرح و معماران کنونی ایران، و سپس تقاضایی است از مقامات و دستاندرکاران معماری مملکتی و نیز انجمنها و تشکلهای حرفهای و معماری در کشور برای توجه به این امر: که اگر کوششی برای حفظ آثار کنونی معماری خود ننماییم، برای آیندگان میراثی از فرهنگ زمان به یادگار نخواهیم گذاشت.
بدون پشتیبانی، حراست و اعمال سیاستهای صحیح، آثار معماری قرن حاضر از جمله شهرک شوشتر ویران و منهدم خواهند شد. اگر به این نتیجه رسیدهایم که باید از کاخها و قصرهای سلطنتی نگاهداری و آنها را بازسازی کنیم، چرا در مورد طرحهای مردمی که برای اقشار کمدرآمد ساخته شده یا ساختمانها و طرحهای با ارزش دیگر از نگاهداری و توجه کوتاهی میکنیم؟
میتوانیم بگوییم که متأسفانه در صورت ادامه روی کنونی، بعد از اتمام نمایشگاه جهانی از شهرک شوشتر یادگاری جز خرابههای محزون باقی نخواهد ماند.
کاش معماری هم از همان توجهی برخوردار میشد که فیلمهای برنده جوایز سینمایی جهانی یا مسابقات فوتبال برخوردار میشوند. فیلمها بعد از چند سال فراموش میشوند و هیجان مسابقه فوتبال هم فرو مینشیند اما معماری میماند. تصور کنید اگر آثار معماری شهرهایی مثل فلورانس، پاریس یا اصفهان در اثر غفلت و سهلانگاری تخریب میشد چه خسران فرهنگی عظیمی برای ملتها بود.
بیایید دست به دست هم دهیم و فرهنگ معماری معاصر را حفظ کنیم.
در خاتمه از بذل توجه مجله معمار سپاسگزارم.