مقدمه
در شمارههای گذشته یکی از بخشهای مجله به بحث عناصر معماری اختصاص داشت. هدف از سلسله مقالههایی با این عنوان، بررسی سیر تحولی اجزای تشکیلدهندۀ ساختمان فارغ از بحثهای انتقادی حول تمامیت آثار معماری بود. عدهای از خوانندگان که این مقالهها را دنبال میکردند، پیشنهاد کردند بحث عناصر ساختمانی را با توجه بیشتر به مسائل اجرایی و واقعیت صنعت ساختوساز تهیه کنیم. در کشورهای پیشرفته که فعالیت ساختمانی موضوع اصلی است، مقالات پژوهشی که جنبههای اجرایی را در نظر میگیرند مورد توجه خوانندگان هستند، و مجلات تخصصی تکنولوژی معماری وظیفۀ عنوان کردن مسائل فنی را به عهده میگیرند. در ایران که فعالیت ساختمانی رواج فراوان دارد و صنعت ساختمان هنوز مکان مناسب خود را نیافته است، پرداختن به مسائل اجرایی، با توجه به مبانی نظری، جزء ضروریات است. از این رو تصمیم گرفتیم بحث عناصر معماری را با بخش ساخت و صنعت پیوند زنیم و مسائل هنری و فنی را با هم مطرح کنیم. در هر شماره یکی از عناصر معماری با توجه به یک خانوادۀ خاص از مصالح مطرح میشود. برای مثال، در این شماره فقط دربارۀ نماهای فلزی بحث میشود.
نما زیرمجموعهای از بحث کلیتر پوسته یا جدارۀ خارجی ساختمان است. در معماریهای تاریخی، نمای ابنیۀ مهم عمدتاً بهلحاظ طرح و مصالح تا حدی مستقل از قسمتهای پشتی و پرکارتر بودهاند. معماری مدرن موضوع نمای مستقل را مورد تردید قرار داد و به جای آن بحث وسیعتر زیباییشناسی سهبعدی را مطرح کرد. در هر حال، در نیمۀ اول قرن بیستم «نمای ساختمان» — هرچند ساده و بیپیرایه — مورد توجه طراحان بوده است. نماهای شیشهای میس وندرروهه و آجرکاریهای آلوار آلتو نمونههای خوبی از این دسته هستند. در دهۀ ۵۰ میلادی معماران بهنامی چون هانس شارون، آلوار آالتو، لوکوربوزیه، بورن آتسن، پیر لوئیجی نروی و ارو سارنین به اهمیت شکل پوستۀ سقف توجه کردند.
در دهههای ۶۰ و ۷۰ میلادی، رشد تولید صنعتی ساختمان و رواج دیوارهای پردهای، لزوم استاندارد کردن اجزای پوستۀ بیرونی ساختمان را بهوجود آورد. نقش ژان پرووه در مورد نماهای فلزی (دهههای ۵۰ و ۶۰ میلادی) میباید با سهم جوزف پاکستن، طراح قصر بلورین در هاید پارک لندن (۱۸۵۰ میلادی)، در مورد نماهای شیشهای مقایسه شود. پرووه که یک معمار و آهنگر ماهر بود، در طول عمر خود راهحلهای بسیار خاص و خلاقانهای را برای نماهای فلزی و دیوارهای پردهای ابداع کرد. او از ماشینآلاتی استفاده میکرد که بخشی از آنها را خود تهیه کرده بود. این ماشینآلات به او اجازه میدادند روشهای مختلف قالبگیری، خم و پرداخت ورقهای فلزی را در صنعت ساختمان تجربه کند. آتلیۀ او که بیشتر به یک کارگاه فنی شباهت داشت، محل ساختن انواع نمونههای صنعتگرانۀ پانلهای فلزی بود که بعداً در مقیاس انبوه تولید میشدند.
معماریهای هایتک دهههای ۶۰ و ۷۰ استفاده از فلز را در پوستۀ ساختمان رواج دادند. دهۀ ۸۰ و پیشرفت صنعت طراحی و تولید قطعات فلزی نما فصل جدیدی را در معماری گشود. مرکز تجاری برسی در پاریس اثر رنتسو پیانو نمونهای بهشمار میآید. در گذشته، برای احداث سطوح خمیدۀ پیچیده، نخست سازۀ زیر کار طراحی و احداث میشد، سپس ورقهای فلزی در محل اندازهگیری، بریده، خم و نصب میشدند. در این پروژه، به پیشنهاد پیتر رایس، مهندس ساختمان و مدیر شرکت آروپ، کل سطح بیرونی ساختمان براساس شبکۀ مدولار متغیری طراحی شد؛ سپس پوسته با بهکارگیری ۲۷ هزار پانل فولادی پیشساخته در ۳۴ اندازه و شکل متفاوت ایجاد گردید.
پیشرفت تکنیکهای طراحی با CAD و CAM و ماشینهای برش هدایتشده با کامپیوتر، امکان سفارش قطعات متنوع فلزی بدون نیاز به کار صنعتگرانه و با قیمت مناسب را فراهم آوردند. این روش نخست در ابنیۀ برجستۀ کشورهای اروپایی، ژاپن و آمریکا تجربه شد و سپس به سرعت رواج یافت. فرانک گری در ایجاد ساختمانهای خود — که بهلحاظ پیچیدگی با آثار مجسمهسازی فوتورلیست و کوبیست قابل مقایسه است — از این امکانات استفاده میکند. روشهای طراحی با کامپیوتر و بهکارگیری برنامههایی نظیر CATIA (که در صنعت هواپیماسازی استفاده میشوند) در ساختمان نیز امکان کنترل دقیق شکل گستردۀ دوبعدی حجمهای سهبعدی و مدلسازی قطعات فلزی را فراهم آورد. رنتسو پیانو در سال ۱۹۸۸، چند سال پس از تجربۀ «برسی»، سقف خمیدۀ فرودگاه کانسای را با استفاده از این روشها در یک شکل طراحی کرد.
سبک پستمدرنیسم در دهههای ۷۰ و ۸۰ میلادی بهکارگیری رنگهای درخشان در نمای ساختمان را تشویق کرد. پانلهای فلزی از پیش رنگشده (رنگ کورهای) آلومینیومی و فولادی امکان ایجاد ترکیبهای رنگی متنوع و متضاد را فراهم میآوردند. این تکنیک بهسرعت رواج یافت و پالت متشکل از دهها رنگ (۲۰۰–۳۰۰ تنالیتۀ مختلف رنگهای اصلی و خاکستریهای رنگی) را در اختیار معماران قرار داد. ورقهای لامینتشده با پوشش رنگی پلاستیکی، وسعت بهکارگیری رنگ و قابلیت ایجاد یکنواختی و درخشش سطوح را افزایش دادند.
در دهۀ ۹۰، علاوه بر شکل و رنگ سطوح فلزی، مسئلۀ بافت و نقش نیز توجه معماران را به خود جلب کرد. رشد تکنیکهای مختلف پرداخت فلزات مختلف و امکانات چاپ تصاویر و ایجاد نقوش برجسته روی سطوح فلزی، در این دوره زمینههای جدیدی را در طراحی ساختمان مطرح کرد. پانلهای سبزرنگ مس اکسیدهشده (به روش مصنوعی)، ورقهای تیتانیوم — که نوعی درخشش نقرهفام با سایهروشنهای لطیف و متنوع دارند — بهعلاوه انواع سطوح مجوف و تورهای فلزی، در این دوره رواج یافتند.
یکی از مسائل قدیمی کار با ورقهای فلزی، دستیابی به سطوح کاملاً یکدست و صاف بدون بهکارگیری الزامی ورقهای ضخیم و سنگین در نماست. امروزه صفحات چندلایۀ آلومینیومی با هستۀ پلاستیکی یا هستۀ آلومینیومی و روکش پلاستیکی — که از یک طرف سبک و کاملاً مسطح هستند و از طرف دیگر بهراحتی خم میشوند — بسیار استفاده میشوند. این صفحات با رنگهای یکدست و بهخصوص با نقوشی مشابه انواع گرانیت و سنگهای مصنوعی به بازار عرضه میشوند. یکی از انواع صفحات چندلایه، که از صنعت هواپیماسازی وارد ساختمان شده، پانلهای روکش آلومینیومی با هستۀ لانهزنبوری از جنس همان فلز است که به دلیل استحکام قابل توجه و صاف بودن بینقص سطوح بیرونی، مورد توجه معماران قرار گرفتهاند. ضخامت این صفحات متغیر است و از قطر چند میلیمتر تا ۳/۶ سانتیمتر به بازار عرضه میشود (ضخیمترین انواع را شرکت Hunter Douglas تولید کرده است).
فرایند تولید نماهای فلزی
فلزات از مرحلۀ تولید تا نصب روی نمای ساختمان (یا سقف) مراحل مختلفی را میگذرانند که مهمترین آنها بهقرار زیر است: ۱) تولید ورق — نخستین مرحلۀ تولید، انواع ورق با ضخامتها و ابعاد متغیر است. در نمای ساختمان بهندرت ضخامتهای کمتر از ۰/۵ میلیمتر استفاده میشود. ۲) پرداخت ورق — روشهای مختلفی دارد. سادهترین کار سوراخ کردن صفحات فلزی (پانچ کردن) برای ایجاد طرحهای مختلف و سبک کردن وزن ورقهاست. رنگ کردن، لامینت کردن، سندبلاست، آبکاری، چاپ و پرس نقوش برجسته بر صفحات فلزی، نمونههای دیگر پرداخت ورقها هستند. ۳) تولید پانل — در نمای ساختمان ورقهای فلزی کمتر بهصورت صفحۀ تخت بهکار گرفته میشوند. ورقها طبق طرحهای مختلف بریده و خم میشوند، و از این طریق قطعات استاندارد پیچیدهتری تولید میشوند که قابلیتهای گستردهتری از نظر زیباییشناسی، نصب و استحکام دارند. مسائل دخیل در ایجاد پانل: مقاومت در مقابل عوامل جوی، تنوع رنگ، طرح و نقش، مقاومت در مقابل زلزله و نیروی باد، انقباض و انبساط، سهولت حمل و نقل و نصب، ارزانی و سهولت نگهداری. به دلیل اینکه پانلهای خمشده هنگام حمل و نقل حجم زیادی را اشغال میکنند و ممکن است موقع جابهجایی صدمه بخورند، شرکتهای بزرگ بینالمللی ترجیح میدهند پانلها را پس از برش به خارج صادر کنند و عمل خم کردن قطعات را تولیدکنندگان محلی انجام دهند. ۴) مهندسی نما — در جهان امروز، گذشته از نقش سنتی معمار و سازنده، به بازیگر جدیدی با عنوان معمار-مهندس نیاز است که این نقش را ایفا کند. وظایف او عبارتاند از: مشاوره با معمار برای انتخاب نمای مناسب؛ تبدیل طرح اولیۀ معماری به طرحی هندسی و مدولار منطبق با تکنولوژی اتخاذشده و امکانات بازار؛ طراحی شبکۀ نما و شناسایی قطعات موردنیاز با توجه به محاسبات استاتیکی و دینامیکی؛ طراحی اجزا در مقیاس بزرگ (۱:۱ یا ۱:۲) و مشخص کردن همۀ مشخصات فنی و طراحی اجزای تکمیلی نما (اتصالات، سازۀ نگهدارنده، درزپوشها و …)؛ محاسبۀ هزینهها و تهیۀ جداول زمانبندی اجرایی؛ نظارت در تولید نمونههای اندازۀ واقعی؛ نظارت در تولید؛ نظارت در اجرا. هماکنون چند متخصص با شهرت بینالمللی وجود دارند که بیشتر آثار مهم جهان کار آنهاست: Anthony Hunt (انگلستان)، Mick Eekhout (هلند)، Arnault de Bussiere (فرانسه)، Robert Jan Van Santen (فرانسه). در حال حاضر، اغلب شرکتهای عرضهکنندۀ پانلهای نما خود دفاتر فنی دارند که این خدمات را انجام میدهند.
۵) سازۀ نگهدارنده — نماهای فلزی عموماً سطوحی پیوسته را تشکیل میدهند که با سازهای مستقل به سازۀ اصلی ساختمان متصل میشوند. سازۀ نما از پروفیلهای موجود فولادی یا آلومینیومی تشکیل میشود. این سازه به نوبۀ خود با اتصالات فولادی و بستهایی که از قبل به سازۀ فولادی بنا جوش خورده یا درون تیرهای بتونی جاسازی شده است، متصل میشود. در ایران شرکتهایی وجود دارند که انواع پروفیل خاص آلومینیومی را برای سفارش تا عرض ۳۰ سانتیمتر تولید میکنند. طول پروفیلها معمولاً ۶ متر است (یک شاخه). ۶) اجرا — اگرچه اجرای ساختمان به یک پیمانکار سپرده میشود، اجرای نماهای فلزی، مانند دیگر اجزای صنعتی ساختمان، به پیمانکاران جزء متخصص سپرده میشود. در ایران نیز شرکتهای متعددی در زمینۀ پوستهکاریهای فلزی فعالیت دارند که یا تولیدکنندۀ محصولی خاص هستند یا عرضهکنندۀ چند نوع محصول وارداتی یا تولید داخلی. این شرکتها عموماً از دانش فنی قابل قبولی برخوردار هستند و قادرند مسائل مختلف فنی در رابطه با محصولات خود را حل کنند. توصیه میشود پیش از تکمیل نقشههای فاز یک، نحوۀ طراحی و اجرای نماهای فلزی (و سقفهای کاذب) با آنها به دقت کنترل شود.
عوامل تعیینکننده در طراحی پوستههای فلزی
سه عامل اولیه در طراحی نماهای فلزی به شرح زیر است: ۱) خاصیت مکش هوا و نیروی باد؛ ۲) درجۀ انقباض و انبساط قطعات بر اثر تغییر درجۀ حرارت؛ ۳) نیروی زلزله. این عوامل به قابلیت نما در جذب نیروهای وارده مربوط میشود. این مسائل عموماً با محاسبۀ انبساط (عموماً در هر طبقه درزی حدود ۸–۱۰ میلیمتر در سازهها ایجاد میشود)، فواصل و اتصالات پانلها و اتصالات سازه به بدنه حل میشود. سطوح فلزی بهخودیخود هادی حرارت و برودتاند و بنابراین بهتنهایی نمیتوانند پوشش مناسبی برای ساختمان محسوب شوند. راهحلهای رفع این نقیصه بهطور کلی دو نوع هستند: استفاده از پانلهای ترکیبی که درون خود هستهای از جنس مواد عایق دارند؛ ایجاد نمای دوجداره که پوستۀ خارجی از جنس فلز و پوستۀ دوم از جنس بتون سبک، آجر و دیگر مصالح بنایی یا پیشساخته است.
در طراحی نمای فلزی باید بین دو نمای تهویهشده و عادی تمایز قائل شد. در نوع اول بین پوسته و بدنۀ اصلی ساختمان فاصلهای وجود دارد که در آن هوا جریان مییابد. در این نما ایجاد منافذ ورود و خروج هوا ضروری است و مقدار آن بهدقت محاسبه میشود (منافذ حدود ۱/۵۰۰). فضای خالی بین دو جدارۀ ساختمان باعث میشود رطوبت داخلی، که از خلل و فرج میکروسکوپی دیوار به بیرون نفوذ میکند، پیش از تعرق به بخار تبدیل شود. در تابستان نیز نمای تهویهشده گرمای کمتری را به داخل انتقال میدهد. فاصلۀ بین دو لایه معمولاً ۶–۶۰ سانتیمتر است. نماهای تهویهنشده نیازمند لایهای مقاوم در مقابل نفوذ رطوبت هستند، و در آبوهوای بسیار مرطوب این لایه باید در سطح بیرونی دیوار قرار گیرد.
ورقهای فلزی عموماً شبیه یک صفحۀ مقوایی در مقابل نیروهای مکانیکی، از نظر تغییر شکل و پایداری، ضعف از خود نشان میدهند. در بهکارگیری ورقهای بزرگ، تقویت پوسته اهمیت زیادی دارد. یکی از روشهای تقویت، ایجاد نوعی خم ظریف قطری در صفحات است (نظیر کانالهای کولر). روش متداولتر، خم کردن لبههای ورق است که به نصب ورق نیز کمک میکند. روش دیگر ایجاد چینهای تقویتکنندۀ ریز در طول ورق است. روش بسیار متداول امروزی، ترکیب صفحات فلزی با مصالح زیر کار تقویتی نظیر بتون و الیاف مصنوعی یا ایجاد پانلهای چندلایه است (نوع ساندویچی و نوع کامپوزیت). در نماهای فلزی، اتصالات میتوانند مخفی یا مرئی باشند. در روش مخفی پانلها (ورقهای خمشده) از طریق خار یا اتصالات زیرکار یا حداکثر پیچ به سازۀ نگهدارنده وصل میشوند. در نوع مرئی، ورقهای فلزی همچون پانلهای شیشه درون قابهای از پیش تعبیهشده قرار میگیرند. نوع دیگر اتصال مرئی، ورقکاری به سبک ساخت شیروانی است که در نما نیز بهکار میرود — درز پیچکی ایستاده، درز پیچکی تخت و درز لقمهای از انواع آن هستند.
روشهای پوشش و پرداخت سطوح فلزی
از نکات مهم دیگر در تصمیمگیری در مورد کیفیت نمای فلزی، پایداری آن در مقابل فرسودگی است. انواع فولاد (که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد) و بسیاری از فلزات دیگر دارای حفاظی طبیعی هستند (لایۀ اکسیدشده) که فلز را از فرسودگی و زنگزدگی حفظ میکند — برای مثال، میتوان به آلومینیوم، روی، مس و تیتانیوم اشاره کرد. لایۀ محافظ فلزات را میتوان بهصورت مصنوعی ایجاد کرد. آنودایز کردن آلومینیوم — که عموماً با رنگ کردن آن نیز همراه است — نمونهای از روشهای مختلف محافظت فلزات در مقابل پوسیدگی است. بهطور کلی، آنودایز کردن آلومینیوم بدین طریق است که فلز را در حوضچهای حاوی محلول اسیدی قرار میدهند و جریان الکتریسیتۀ ثابتی را از فلز و اسید عبور میدهند. اصطلاح «آنودایز» از آنجا میآید که در این فرایند همیشه فلز قطب «آند» و محلول قطب «کاتد» را تشکیل میدهد. بدین ترتیب غشای نسبتاً ضخیمی از اکسید آلومینیوم روی سطوح فلزی ایجاد میشود. در بسیاری از موارد پس از آنودایز کردن، فلزات وارد حوضچۀ دیگری حاوی محلول رنگی میشوند. رنگهای آنودایز عموماً انواع خاکستریهای رنگی (خاکستری روشن، مشکی، قهوهای تیره، برنزی تیره و …) هستند.
دو روش متداول دیگر برای ایجاد غشای محافظ بر سطح فلزات، بهکارگیری بخار فلزی و آبکاری است. در میان تکنولوژیهایی که پوششی از جنس فلز یا اکسید فلز نیست، میتوان به «لعاب» اشاره کرد. در این فرایند یک لایۀ نازک شیشهای (نظیر اکسید سیلیکون) از طریق خواباندن فلز درون محلول، اسپری کردن یا پودر زدن به سطوح، و سپس پختن ورق در حرارت ۸۰۰ درجۀ سانتیگراد، روی سطوح فلزی ایجاد میشود. ضخامت لعاب میتواند بین ۸۰ تا ۲۰۰ میکرون تغییر کند. سطوح پرداختشده به این طریق در مقابل اسیدها و بازها مقاوم هستند.
گالوانیزه کردن ورق آهن از طریق خواباندن آن به مدت چند دقیقه در حوضچهای محتوی روی مذاب با حرارت ۴۵۰ درجۀ سانتیگراد صورت میگیرد. ضخامت پوشش گالوانیزه در حدود یکدهم میلیمتر است. برای افزایش مقاومت سطوح در مقابل فرسودگی میتوان پس از گالوانیزه کردن آهن آن را آبکرم داد یا با غشای پلاستیکی پوشاند. سطوحی را که تازه گالوانیزه شدهاند میتوان رنگ کرد، البته ورق گالوانیزهشده پیش از رنگ شدن باید به مدت چند ماه در معرض هوا قرار گیرد. برای محافظت فلزها از انواع پوششهای غیرفلزی شامل رنگهای پوششی و فویلهای پلیاستر پرسشده نیز استفاده میشود. یکی از روشهای بسیار متداول، پوشش رنگی پودری-کورهای است. پودر رنگ از طریق ایجاد الکتریسیتۀ ساکن جذب سطح فلز میشود و سپس ورق را به ۲۰۰ درجۀ سانتیگراد حرارت میدهند. در این فرایند، پودر رنگ آب میشود و به یک لایۀ یکدست تبدیل میشود. همۀ رنگهایی را که در مقابل حرارت مقاوم هستند میتوان از این طریق بهکار برد. ضخامت پوشش رنگ میتواند از ۲۰ تا ۵۰۰ میکرون تغییر کند.
در ایران، پروفیل و ورقهای آلومینیومی رنگ پودری-کورهای موجود هستند. شرکتهای ایرانی نظیر آلوپن و دورال عموماً برای مقادیر زیاد سفارش رنگهای خاص را میپذیرند. فروشگاه ورشوچی در خیابان پامنار ورقهای گالوانیزۀ رنگشده به طریق پودری-کورهای را در چند رنگ اصلی و یکدست عرضه میکند. این ورقها قابلیت خم شدن تا ۹۰ درجه بدون صدمه خوردن به پوشش رنگی را دارند. ضخامت ورقها ۰/۶ و ۰/۷ میلیمتر است و ابعاد صفحات ۱×۲ متر است. دو طرف ورقها پس از رنگ شدن با یک فویل از جنس PVE محافظت میشوند. این فویلها در لحظۀ آخر و هنگام بهرهبرداری از روی ورق برداشته میشوند. قیمت هر ورق حدود ۱۰ هزار تا ۱۱ هزار تومان است. در ایران پروفیلهای آلومینیومی با انواع تنالیتههای رنگی تولید میشوند. شرکت دورال پروفیلهای خاصی را برای نماسازی تولید میکند. این پروفیلها — که دارای عرض ۱۰ سانتیمتر، طول ۶ متر و مقطع ناودانی هستند (پروفیل اکسترودشده) — به روش خاصی به همدیگر چفت شده و سطوح پیوستهای را بهوجود میآورند. در ایران ضخامت پوشش رنگ در انواع پروفیل و ورق آلومینیومی عموماً بین ۴۵ تا ۵۰ میکرون است؛ اگر این لایه ضخیمتر شود سطح رنگآمیزیشده ناصاف و پوستپرتقالی میشود.
پوششهای شفاف نظیر مواد جلادهنده یا شیشهای، که در کوره پخته شده باشند، پوستۀ درخشنده و مقاومی را روی فلز ایجاد میکنند و از خوردگی آن جلوگیری میکنند. این پروسه در پرداخت سطوح فلزی اتومبیل نقش مهمی را بازی میکند. در ایران، برای پرداخت سطوح فلزی و جلوگیری از اکسیده شدن آنها میتوان از انواع مواد پلیاستر بهصورت سرد استفاده کرد. یکی از روشهای متداول، برس زدن سطوح آهنی با فرز (برای ایجاد حالت خشدار و براق) و سپس اجرای پوشش جلادهنده با قلممو است. مواد پلیاستر عموماً شکننده هستند و چنانچه فلز در معرض ضربه و نیروهای مکانیکی قرار گیرد، خطر این هست که پس از مدتی غشای شفاف پوسته شود و فرو ریزد. البته در صنعت ساختمان انواع پوششهای جلادهندۀ مقاوم از جنس پلیاستر، پلیاوره، پلیوینیل و دیگر مواد از این خانواده وجود دارند که بسیار مقاوماند، خاصیت شکنندگی ندارند و حتی پس از خمکاری ورق ثابت میمانند.
از روشهای ایجاد تغییر بصری بر سطوح فلزی میتوان به انواع پرداخت اشاره کرد. یکی از سادهترین روشها برس زدن سطوح آهنی با فرز برقی و سپس پوشاندن آن با انواع مواد جلادهنده است. در این حالت فلز حالت براق به خود میگیرد و بسته به اینکه در چه جهتهایی برس زده شود، هاشوری ظریف روی آن مشاهده میشود. جلوۀ مات و زبر از طریق پرس کردن ترامها روی ورق بهدست میآید — این کار مقاومت ورق را هم افزایش میدهد. در ایران، انواع ورق فولادی با نقوش برجستۀ ریز و درشت وجود دارند. یکی از نقشهای متداول، که حالتی شبیه بافت پارچه به استیل میدهد، «گندمی» نام دارد. شرکت استنلس استیل انواع این ورقها (استیل ۳۰۴ ضدزنگ) را با ضخامت ۰/۷ تا ۱/۵ میلیمتر در ابعاد ۱/۲۵×۲/۵۰ متر و ۱/۵×۳ متر عرضه میکند. قیمت ورقها بسته به ضخامت و ابعاد آن متغیر است. حداکثر قیمت هر ورق حدود ۱۲۰ هزار تومان و حداقل آن حدود ۵۵ هزار تومان است. از دیگر انواع ورق استیل، استیل خشدار ضدزنگ است که در بازار فلزات پامنار تهران بهوفور یافت میشود.
سندبلاست کردن سطوح فلزی با استفاده از دانههای سمباده، برادۀ فولاد ضدزنگ، پودر شیشه (سیلیس) یا دانههای سرامیک نیز متداول است. در سفارش سندبلاست باید حتماً نوع و دانهبندی موادی که به فلز پاشیده میشوند مورد توجه قرار گیرد و در صورت امکان چند نمونۀ کوچک آزمایشی ساخته شوند. از این تکنیک برای تمیز کردن سطوح فلزی و برای زیبایی (ایجاد سطح مات) استفاده میشود. هزینۀ سندبلاست کردن در ایران به ازای هر مترمربع ورق حدود ۲ هزار تومان است.
جلوگیری از فرسودگی فلزات
بهطور کلی سطوح فلزی نیاز به محافظت دارند. یکی از روشهای قدیمی، آغشته کردن فلز به روغن پس از تولید در کارخانه است. روش دیگر پرس کردن فویلهای پلاستیکی خودچسب روی صفحات فلزی است. اگرچه بهتر است فویلها هرچه زودتر از روی فلز برداشته شوند، عموماً ترجیح داده میشود این کار پس از تحویل ساختمان صورت گیرد. در نما میتوان از ترکیب فلزات مختلف رنگین (مس، برنز، روی، سرب، …) استفاده کرد، ولی باید دقت کرد فلزات دارای ظرفیت شیمیایی بیشتر در بالا قرار نگیرند. برای مثال، چنانچه مس بالای روی قرار گیرد و آب باران از روی سطوح بالا به پایین جاری شود، روی بهسرعت فرسوده میشود. در صورت وجود رطوبت، مواد معدنی نظیر سیمان، گچ و آهک نیز بر فلزات اثر مخربی برجای میگذارند، و در جایی که این مواد در کنار هم قرار میگیرند وجود لایۀ جداکننده ضروری است. هنگام حمل و نصب فلزات باید دقت لازم بهعمل آید تا از صدمات احتمالی (که بهسختی جبران میشوند) اجتناب کرد. چنانچه قرار است فلزات به مدت طولانی انبار شوند، باید دقت کرد رطوبت به انبار نفوذ نکند.
انواع فلزات مورد استفاده در ساختمان
فولاد
تفاوت فولاد با آهن ساختمانی در پایین بودن نسبی مواد ناخواسته نظیر کربن، فسفر و سولفور است. فولاد مرغوب در اصطلاح بازار «استیل» نامیده میشود. استیل مصرفی در نما دارای ضخامتی بین ۰/۲۵ تا ۲ میلیمتر است. ابعاد ورق در بازار ایران عموماً ۱×۲، ۱/۵×۳، ۱/۲۵×۲/۵۰ و ۱/۵×۳ متر است و ضخامتهای مختلف بین ۰/۲ تا ۶ میلیمتر موجود هستند. ورق استیل ۱×۲ متر با ضخامت یک میلیمتر حدود ۱۵ کیلوگرم وزن دارد. فولادهای آلیاژ پایین (با ناخالصی زیاد) بهسرعت اکسیده و زنگزده میشوند. لایۀ زنگزدگی مغز فلز را از خوردگی حفظ میکند. امروزه فولاد زنگزده از نظر زیباییشناسی مورد توجه قرار گرفته است و ورقهای زنگزده بهصورت مصنوعی در ساختمان مصرف میشوند (فولاد Corten). فولاد از نظر محیط زیستی قابل قبول است. آلیاژهای مختلف استیل دارای خواص متفاوتی هستند. آلیاژ ضدزنگ از طریق افزودن مقادیری از فلزاتی از قبیل کرم یا منگنز بهوجود میآید (حداقل ۱۰/۵ درصد). امروزه در جهان بیش از ۱۲۰ نوع آلیاژ ضدزنگ برای مصارف مختلف وجود دارد. در بازار ایران فولادهای ضدزنگ (کد ۳۰۴)، ضداسید (کد ۳۱۶)، نسوز (کد ۳۱۰) و ضدسایش (کد ۳۲۱) یافت میشوند. قیمت این فولادها به ترتیب کیلویی ۱۹۰۰، ۲۰۵۰، ۳۷۰۰ و ۱۸۰۰ تومان است. بنابراین، برای مثال یک مترمربع ورق فولادی ۳۰۴ — که در ساختمان فراوان مصرف میشود — با ضخامت یک میلیمتر قیمتی در حدود ۱۴۲۵۰ تومان دارد.
آلومینیوم
پس از اکسیژن و سیلیس، آلومینیوم سومین عنصر تشکیلدهندۀ پوستۀ زمین از نظر فراوانی است (۸/۱ درصد). این فلز سبک، نقرهای رنگ و شکلپذیر، بهصورت خالص در طبیعت یافت نمیشود. آلومینیوم در حرارت ۲ هزار درجه استخراج میشود و بنابراین هزینۀ تولید آن تقریباً زیاد است. آلومینیوم بهصورت خالص بیشتر مصرف میشود. در مجاورت هوا سطح بیرون آلومینیوم بهسرعت اکسیده میشود و لایهای فلز را از خوردگی حفظ میکند. این فلز در مقابل شرایط جوی نامساعد خیلی مقاوم است. خاصیت فنری این فلز موجب میشود از آن برای تولید انواع اتصالات گیرهای استفاده شود. آلومینیوم بهلحاظ محیط زیستی وارد چرخۀ طبیعی تبدیل مواد نمیشود، ولی در جایی که دوام عاملی مهمی در طراحی باشد، بسیار اقتصادی است. از پروفیلهای آلومینیومی برای ساخت در و پنجره و سازۀ نگهدارندۀ نماهای آلومینیومی فراوان استفاده میشود. در نماسازی، ورقهای کامپوزیت با روکش آلومینیومی بر ورق آلومینیومی ترجیح داده میشوند. در ایران، ورق آلومینیوم با ابعاد ۱×۲ متر و ۱/۲۵×۱/۲۵ یا بهصورت رول با عرضهای ۱ متر و ۱/۲۵ متر عرضه میشود. ضخامت ورقها ۰/۳ تا ۳ میلیمتر است. قیمت آلومینیوم عموماً کیلویی ۲۱۰۰ تومان است. وزن مخصوص آلومینیوم ۲/۷۵ گرم است.
روی
سهم روی در پوستۀ زمین ۰/۰۱۲ درصد است. این فلز در حرارت ۱۲۰ درجه قابلیت نورد شدن دارد. این فلز در بازار بهصورت آلیاژ پایین همراه با مس و تیتانیوم موجود است. به دلیل غشای نازک اکسید — که بهطور طبیعی بر سطح روی تشکیل میشود — فلز در مقابل شرایط محیطی مقاومت میکند. روی یکی از ارزانترین پوششهای حفاظتی برای فلزات دیگر محسوب میشود. این فلز در مقابل رطوبت شدید و در معرض بارانهای اسیدی در درازمدت دچار فرسودگی میشود. روی جزء فلزات سمی نیست و ضایعات آن صد در صد بازیافت میشوند. خواص مکانیکی روی در ترکیب با تیتانیوم بهمقدار قابل توجهی افزایش مییابد. ورقهای استاندارد روی ۰/۷ تا ۱/۵ میلیمتر ضخامت دارند، و عرض آنها به حداکثر یک متر میرسد. طول ورق روی در بازار بینالمللی حداکثر ۶ متر است، و پانلهای ۱×۲ متر بهطور معمول فراوان هستند. در ایران از روی برای مصارف ساختمانی استفاده نمیشود و تنها کاربری آن در صنعت چاپ برای تهیۀ کلیشه است. بزرگترین ابعاد ورق روی موجود در بازار ایران ۷۰×۵۰ و ۱۰۰×۷۰ سانتیمتر است. ضخامتهای موجود ۰/۶، ۰/۷، ۰/۸ و ۱ میلیمتر هستند. قیمت روی عموماً کیلویی ۱۳۰۰ تومان است.
تیتانیوم
فلزی است با رنگ سفید نقرهای و بسیار شکلپذیر. بهلحاظ فراوانی در پوستۀ زمین ۰/۶ درصد. در حال حاضر تیتانیوم به دو صورت مختلف تولید و عرضه میشود: بهصورت خالص (بیش از ۹۹/۵ درصد خلوص با مقاومت ۲۹۰–۷۴۰ نیوتن بر مترمربع) و بهصورت آلیاژ (۸۰–۸۹ درصد خلوص) همراه با آلومینیوم، وانادیوم، قلع و کرم. مقاومت آلیاژ تیتانیوم در حدود ۱۲۰۰ نیوتن بر مترمربع است. مقاومت این فلز در آلیاژ با پالادیوم، نیکل و ملیبدنوم افزایش مییابد. تیتانیوم با مقاومت مساوی از فولاد سبکتر است، اگرچه قیمت آن به میزان قابل توجهی بیشتر از فولاد است. در گذشته از تیتانیوم در صنعت فضانوردی و هواپیماسازی استفاده میشد، ولی مدتی است در معماریهای خاص (موزۀ گوگنهایم در بیلبائو اثر فرانک گری) این فلز در پوستۀ بیرونی بهکار میرود. سایهروشنهای متنوع و رنگ نقرهای مات از ویژگیهای این فلز هستند. در بازار ایران تیتانیوم موجود است: «فلزات جواد» و بعضی از فروشندگان خیابان پامنار تهران این فلز را عرضه میکنند. قیمت تیتانیوم کیلویی ۱۹ هزار تا ۲۰ هزار تومان است. ورقهای صاف و بدون نقص این فلز در ابعاد ۱۰۰×۱۰۰ و ۸۰×۱۶۰ سانتیمتر با ضخامتهای ۲ و ۳ میلیمتر هستند. ضخامت فلز را با نورد میتوان به یک میلیمتر کاهش داد، ولی با این عمل سختی آن افزایش یافته و همواری آن کاهش مییابد. در ایران از تیتانیوم عمدتاً برای آبکاری استفاده میشود و بهعلت هزینۀ زیاد در ساختمان کاربرد ندارد.
مس
مس فلزی بسیار سنگین، نسبتاً نرم، مقاوم، شکلپذیر، و هادی خوبی برای حرارت و الکتریسیته است. این فلز حدود ۰/۰۰۷ درصد پوستۀ زمین را تشکیل میدهد. بهطور طبیعی بر سطح مس لایهای اکسیده شکل میگیرد که فلز را از پوسیدگی حفظ میکند، ولی شکل اکسیداسیون مس بسته به شرایط محیطی و حتی شکل هندسی سطح پوششیافته متغیر است. چنانچه اکسیداسیون با کربنات مس همراه باشد، فاز سبزرنگ میشود، و در شرایط دیگر انواع رنگهای تیره با مایۀ قهوهای به خود میگیرد. امروزه در صنعت ساختمان (در کشورهای پیشرفته) مس سبزرنگ بهصورت مصنوعی تولید میشود. در ایران میتوان بهصورت مصنوعی به مس جلوۀ کهنه داد (مس پتینه)؛ از این روش در نمای ساختمان کانون وکلا در حوالی میدان آرژانتین تهران اثر سیدهادی میرمیران استفاده شده است. در ایران ورقهای مس در ابعاد متغیر و ضخامتهای بین ۳ تا ۵ میلیمتر عرضه میشوند. ابعاد متعارف ورق مس ۶۶×۲۰۰ سانتیمتر است. قیمت مس حدود ۲۵۵۰ تومان بهازای هر کیلوست. یک ورق ۶۶×۲۰۰ سانتیمتر با ضخامت یک میلیمتر حدود ۱۲/۵ کیلو وزن دارد. قیمت چنین ورقی حدود مترمربعی ۲۴ هزار تومان برآورد میشود. برنج یکی از فلزات رنگی است که بهطور عمده از آلیاژ مس و روی تشکیل شده است. قیمت برنج کمی کمتر از مس و حدود ۱۰۰۰ تومان بهازای هر کیلوست. وزن مخصوص مس و برنج نزدیک به هم است. برای جلوگیری از تیره شدن سطوح مس و برنج میتوان آنها را پرداخت کرد و با مواد پلیاستر پوشش داد. هزینۀ پرداخت مترمربعی در حدود ۵ هزار تومان است.
سرب
این فلز شکلپذیر، نرم و بسیار سنگین و تا حدی سمی است. حدود ۰/۰۰۲ درصد از پوستۀ زمین را تشکیل میدهد. سرب نیز به دلیل شکلگیری یک لایۀ نازک اکسید بر سطح آن، در مقابل آب و هوا مقاومت میکند. سرب در عین حال در آب سبک با درصد بالایی از O₂ تا حدی حل میشود، و به همین دلیل است که دیگر برای ساختن لولههای آب مصرف نمیشود. از این فلز در طول تاریخ به میزان زیاد در ساختمان (پوشش سقفها، اتصالات قطعات سنگی و لولهکشی) استفاده شده است، ولی امروز دیگر فلزات جای آن را گرفتهاند. امروزه مصرف خاص سرب در اتاقهای رادیولوژی بهعنوان محافظ در مقابل اشعه است. میتوان از آن برای پوشش سقفها و نما هم استفاده کرد. در ساختمان هنوز آلیاژهای سرب برای ایجاد Flashing و آبریزها بهکار میرود، و در این حالت استفاده از سرب برای سلامتی مضر نیست. در ایران ورق سرب با عرض ۵۰ سانتیمتر و طول ۲ متر به بازار عرضه میشود. قیمت سرب حدوداً کیلویی ۵۲۰ تومان است. یک ورق ۲×۳ متر سرب با ضخامت ۲ میلیمتر حدود ۲۷ کیلو وزن و ۱۴ هزار تومان قیمت دارد.
انواع مصالح فلزی
ورقهای گالوانیزۀ چینخورده — به دلیل شکل هندسی خاص دارای مقاومت بیشتری هستند، عموماً در پوشش شیروانیها استفاده میشود. یکی از سادهترین اشکال موجود در بازار طرح ذوزنقهای است. عرض مفید این ورقها عموماً ۸۰ سانتیمتر است. مقاطع دیگر کرکرهای (سینوسی) یا ورق مواج است که طرحی مشابه ورقهای فایبرگلاس (ایرانیت) را داراست. دیگر طرحهای موجود در بازار، پروفیلهای شادولاین B۸۵ و B هستند که از ترکیب ذوزنقه در ابعاد متغیر تشکیل میشوند. عموماً از طرح ذوزنقهای برای مناطق بارانی و از سینوسی برای آبوهوایی نظیر تهران استفاده میشود. شادولاینها به دلیل برخورداری از سطوح صاف وسیعتر مقاومت کمتری دارند. ورقهای سینوسی و شادولاین موجود در بازار حدود ۹۰ سانتیمتر عرض مفید دارند.
ورقهای سوراخدار (پانچشده) — تنوع این مصالح بسیار زیاد است. شکل و اندازۀ سوراخها و فواصل آنها با هم متفاوت است. قطر سوراخها از ۱ تا ۵۰ میلیمتر تغییر میکند. یکی از قواعد تهیۀ ورقهای پانچشده این است که قطر سوراخ از ضخامت ورق کمتر نباشد. از این مصالح برای ایجاد حالت تور از نظر بصری استفاده میشود. پوششهایی از این نوع از بیرون پوستهای بسته به نظر میرسند ولی از داخل شفاف به نظر میرسند. ورقهای پانچشده صافی خوبی در مقابل نور خورشید محسوب میشوند. سوراخها میتوانند طرحهای مختلفی داشته باشند. در ایران بهطور معمول طرحهای دایره، مربع و گشنیزی موجود هستند. نوع دایرهای ورق پانچشده بهلحاظ ابعاد تنوع بیشتری دارد و سوراخها میتوانند ۲ تا ۲۰ میلیمتر قطر داشته باشند. در ایران ورقهای پانچشده با ابعاد ۲×۱ متر و ضخامت ۱ میلیمتر، حدود ۸۰۰۰ تومان قیمت دارد. قیمت ورقهای ۲ میلیمتری بسته به مقدار سوراخ و ضخامت ورق متغیر است: ۲۰ هزار تا ۶۰ هزار تومان، و ورقهای ۳ میلیمتری از ۳۰ هزار تا ۶۵ هزار تومان است. از این ورقها بهخصوص در معماری و دکوراسیون داخلی استفاده میشود.
ورقهای مشبک — این ورقها از چاک زدن ورق معمولی آهنی یا استیل و سپس کشیدن ورق به میزان ۲ تا ۲ برابر طول طبیعی آن به وجود میآید. در این روش شبکههای فلزی تولیدی با موتیفهای هندسی مختلف، بهگونهای تولید میشوند که ذرهای فلز بهصورت ضایعات دور ریخته نشود. ورقهای مشبک سبک، فنری و متنوع هستند. این روش را میتوان در مورد دیگر فلزات موجود نظیر مس، برنز، استیل، روی، برنج، آهن و فولاد اعمال کرد. کارخانۀ ایرانمس یکی از تولیدکنندگان عمدۀ این نوع محصولات در سطح کشور است. قیمت این مصالح بین حداقل ۵۵۰ تومان (هرکیلو) و ۱۵۰۰ تومان متغیر است. از انواع مقاوم و ضخیم شبکههای فلزی میتوان برای ایجاد نماهای نیمهشفاف استفاده کرد.
بافتنی فلزی — این مصالح از بافت مفتولهای فلزی با مقطع گرد یا تخت با نقشهای مختلف ایجاد میشود. مصالح استفادهشده فولاد، تیتانیوم، استیل، مس و برنج هستند. حداکثر عرض بافتنیها در خارج ۸ متر و در ایران حدود ۱۲۰ سانتیمتر است. قیمت بافتنی فولادی کیلویی ۴۵۰ تومان است. بافتنی چشمه ۴ (مفتول ۴ میلیمتر قطر و فواصل ۴۰ میلیمتری) حدود ۸ کیلو در مترمربع است. چشمه ۵ (مفتول ۵ میلیمتر قطر، فواصل ۵۰ میلیمتری) ۱۲/۵ کیلو وزن دارد. فروشگاه ۳۱۶ در پامنار بافتنی استیل با مفتول ۱/۸ میلیمتری را با عرض ۱۲۰ سانتیمتر عرضه میکند؛ قیمت این بافتنی استیل مترمربعی ۶۵ هزار تومان است. توریهای فلزی بهصورت طبیعی، آنودایزشده، رنگشده یا اسیدشورشده ارائه میشوند. در سالهای اخیر به این مصالح توجه زیادی شده است و معماران معروف نیز از آن استفاده کردهاند. از تور فلزی بهعنوان بادشکن و حفاظت نیز استفاده میشود. نگهداری و نصب بافتنی بسیار آسان است؛ فقط محل اتصال آن به بدنۀ بنا به جزئیات خاصی نیاز دارد.
پانلهای چندلایه (کامپوزیت) — این پانلها از هستۀ پلاستیکی و پوشش فلزی سبک در دو طرف تشکیل میشوند. ابعاد موجود در بازار ایران: عرض ۹۶/۵ سانتیمتر تا ۱۵۷/۵ سانتیمتر و طول حداکثر ۷/۲۰ متر. قطر پانل در ایران ۳، ۴ و ۶ میلیمتر است، ولی در خارج ضخامتهای ۸ و ۱۰ میلیمتر نیز موجود است. اگرچه این مصالح کموبیش گرانقیمت هستند، به دلیل پایداری زیاد، وزن کم، تنوع بسیار زیاد رنگ، و قابلیت آسانی و دقت اجرا و عدم نیاز به سازۀ نگهدارندۀ سنگین، مصالح خوبی برای نما محسوب میشوند. در ایران هزینۀ تمامشدۀ نما از این نوع، مترمربعی حدود ۷۰ هزار تا ۱۰۰ هزار تومان برآورد میشود. یکی از عرضهکنندگان مهم این پانل در ایران در سیستمهای نما، نظیر دورال، این پانلها را آماده و نصب میکنند. دو نوع پانل رایج در ایران آلپولیک و آلکلد هستند، و هر دو را میتسوبیشی کمیکال عرضه میکند. خم کردن لبۀ این پانلها برای نصب از طریق شیار زدن (با دستگاه مخصوص) در خط تا خوردن ورق و سپس فشار مختصر لبهها صورت میگیرد، و از این جهت پانلها دچار تغییر شکل ناشی از انرژی رهاشده در خم پرسی نمیشوند. این پانلها بهلحاظ استحکام با ورق آلومینیوم برابرند، ولی وزن آنها بین ۱۵ درصد تا ۴۰ درصد کمتر از آلومینیوم است. الکلد از دو ورق آلومینیوم به قطر ۰/۵ میلیمتر، که یک هستۀ معدنی ضداحتراق در میان دارند، تشکیل یافته است. آلپولیک از دو ورق آلومینیومی با همان ضخامت، که یک هستۀ ترموپلاستیک را دربر گرفتهاند، ترکیب یافته است. اره کردن، قیچی کردن، شیار زدن و سوراخ کردن پانلها بهآسانی صورت میگیرد. روکش نهایی این پانلها انواع رنگهای سالید و متالیک و طرح گرانیت (قرمز، صورتی، سفید و سیاه) و سنگ مرمر سفید است. میزان عایق بودن این پانلها در مقابل صدا در حدود ۲۵ دسیبل است. ورقهای Alucobond — که در ایران نیز وجود دارند — انواع پانلهای آلومینیومی با هستۀ لانهزنبوری از همان جنس را شامل میشوند. این پانلهای خودنگهدار و سخت، که ضخامتی بین ۶ تا ۲۵ میلیمتر دارند، جلوۀ فلزی و سطحی کاملاً صاف و یکدست دارند، و برای نماسازی به رنگ نقرهای و مات بسیار مناسب هستند.
پانلهای ساندویچی — این پانلها — که عموماً در ساخت سولههای صنعتی بهکار میروند — از دو ورق فلزی و یک هستۀ از جنس پلیاورتان مقاوم در مقابل گرما و سرما تشکیل میشوند. پانلهای ساندویچی خودنگهدار و مقاوم هستند و بهعنوان دیوار خارجی و پوشش سقف استفاده میشوند. ضخامت ناشی از تزریق فوم و چینخوردگی سطح ورقهای روکش، مقاومت این پانلها را افزایش میدهد. پانلهای ساندویچی در ابعاد، رنگها و مقاطع متنوع به بازار عرضه میشوند. پانلها بهگونهای ساخته شدهاند که بهراحتی نصب و به هم چفت میشوند. یک پانل با قطر ۸۰ میلیمتر میتواند دیواری را به ارتفاع ۶ متر بدون نیاز به تقویت بهوجود آورد. نوع سقفی این پانلها میتواند دهانهای در حدود ۴ تا ۶ متر را بپوشاند. وزن این پانلها بسیار کم و در حدود ۱۱ تا ۱۸ کیلوگرم بر مترمربع است. بخش فلزی پانلهای ساندویچی میتواند از آلیاژ آلومینیوم، فولاد گالوانیزه، مس یا آلیاژهای دیگر تشکیل شود، و هستۀ عایق میتواند از پشم سنگ، فوم پلیاورتان، فوم پلیاستیرن و موادی از این قبیل ساخته شود. از این مصالح حتی برای ساخت بناهای شاخص فرهنگی نظیر مرکز هنرهای بصری Sainsbury اثر نورمن فاستر استفاده شده است. شرکت ماموت یکی از تولیدکنندگان مهم پانلهای ساندویچی در ایران است. ضخامت پانلهای ماموت بین ۴۰ تا ۲۰۰ میلیمتر متغیر است. عرض پانلها بهصورت استاندارد ۱/۰۸، ۱/۱۵ و ۱/۱۳ است. نمای ورق پوششی در نوع سقفی بهصورت شادولاین و ذوزنقهای، و در نوع دیواری بهصورت صاف است. پوشش پانل میتواند از ورق گالوانیزۀ ساده یا رنگی، آلومینیوم ساده یا رنگی، یا مواد دیگری باشد. قیمت یک مترمربع پانلهای ماموت برای قطرهای ۴، ۶ و ۸ سانتیمتر بهترتیب ۱۶۵۰۰، ۱۸۵۰۰ و ۲۱ هزار تومان است. اجرت نصب پانل سقفی مترمربعی ۲ هزار تومان و دیوارها ۳ هزار تومان است.
پانوشتها: ۱- Curtain Walls؛ ۲- Jean Prouvé؛ ۳- Bercy؛ ۴- Computer-Aided Design؛ ۵- Computer-Aided Manufacturing؛ ۶- Ventilated؛ ۷- Cladding؛ ۸- Vapour metallizing process؛ ۹- Plating؛ ۱۰- Polyester؛ ۱۱- Stucco؛ ۱۲- Chemical valency؛ ۱۳- Molybdenum؛ ۱۴- Low-alloy؛ ۱۵- Vanadium؛ ۱۶- Palladium؛ ۱۷- Alpolic؛ ۱۸- Al-Clad؛ ۱۹- Thermoplastic. منابع: Massimiliano Molinari، Elementi di Facciata, Materiali Edili، نوامبر ۱۹۹۸؛ Stefan Schäfer، Metal facade finishings، Detail، ۲۰۰۳ (۱، ۲)؛ Philip Jodidio، Architecture Now II، Taschen، ۲۰۰۲؛ Philip Jodidio، Architecture Now، Taschen، ۲۰۰۱؛ Philip Jodidio، New Forms، Taschen، ۱۹۹۵. تصاویر: بالا — نمای مس اکسیدشده در بنای سفارتهای کشورهای اسکاندیناوی در برلین؛ پایین — استفاده از ورق مواج فولادی در نمای خانهای در Borgamont Station Artist Loft اثر Pugh Scarpa؛ سمت راست — پوشش از جنس ورق روی، مرکز شرکت Vitra در بازِل اثر فرانک گری؛ Bascule Bridge and Bridgemaster's House اثر UN Studio با استفاده از ورقهای پانچشدۀ فولادی؛ ورق استیل سندبلاستشده در موزۀ Linner در سوئیس اثر Gigon/Guyer؛ نمای تیتانیوم در موزهای اثر Busmann + Haberer در شهر کلن؛ Experience Music Project اثر فرانک گری — استفاده از استیل INOX در معماری داخلی ساختمان؛ ویلای Tyler اثر Rick Joy در آریزونا — نمای آهن زنگخورده؛ سقف سربی در خانهای اثر Wesley Wei در فیلادلفیا؛ تور سیمی در معماری داخلی Lume Media Center هلسینکی اثر Heikkinen + Komonen.