کارفرما: سازمان مجری ساختمانها و تاسیسات دولتی و عمومی وزارت مسکن و شهرسازی
برنامهریزی، طراحی و نظارت بر اجرا: مهندسان مشاور پیرراز
اجراکننده: شرکت آرمهدشت
سابقه
هفتم مرداد ۱۳۷۴، داوران مسابقه وزارت مسکن و شهرسازی برای طراحی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران طرح مهندسان مشاور پیرراز را برگزیدند (آبادی ۱۷، تابستان ۷۴). پیشتر، در ۱۳۵۶، کتابخانه ملی ایران به کمک اتحادیه بینالمللی معماران مسابقهای بینالمللی برگزار کرده بود که مشاوری از کشور آلمان رتبه اول را به دست آورد (هنر و معماری ۴۵ و ۴۶، فروردین ـ تیر ۱۳۵۷). ولی با پیروزی انقلاب اسلامی و وقوع جنگ هشت ساله، اجرای طرح با تاخیر و تجدیدنظر و تغییرات اساسی در برنامه مواجه شد که به مسابقه مجدد و انتخاب طرح کنونی انجامید.
طرح
در پاسخ به کارکردهای مورد انتظارش، کتابخانه ملی بنایی است بزرگ، یکپارچه، فشرده و در عین حال گسترده، انعطافپذیر، انطباقپذیر و دارای الزامات تاسیساتی خاص. تامین حداکثر نور طبیعی در همه سطوح ضروری است. سطح کل زیربنای آن ۹۷ هزار و سطح مفید آن حدود ۷۲ هزار مترمربع است.
طبقات شکل خارجی بنا را به زیگوراتی نهچندان منظم تبدیل کرده است. در طراحی طبقات زیرین حداکثر استفاده از شکل طبیعی زمین برای کاهش عملیات خاکی و استقرار بیواسطه پیها روی زمین شده است. سازه کتابخانه ملی شبیه ساختمانهای صنعتی است و بارزنده فضاها بین ۶۰۰ تا ۱۵۰۰ کیلوگرم بر مترمربع در نوسان است. زلزلهخیزی منطقه و نزدیکی زمین به گسل بر حساسیت سازه میافزاید. دهنههای ۸/۱۰ متری پاسخ مناسب به کارکردهای خاص معماری و تاسیساتی و مسائل سازهای بوده است. استفاده از دهنه ثابت بر محور ستونها، علاوه بر نقش سازهای، نقش معماری تعیینکنندهای داده است که حتی در سازه لخت بتنی، از هماکنون، طرح خودنمایی میکند.
کتابخانه ملی، علاوه بر مخزنی برای ۳ تا ۷ میلیون کتاب و یک کتابخانه پژوهشی، دارای یک مرکز تحقیقات اسلامشناسی و ایرانشناسی نیز هست.
شکوفایی عنصر مدیریت
پروژه کتابخانه ملی نمونه بسیار موفق مدیریت اجرایی ساختمانها و تاسیسات دولتی و عمومی وزارت مسکن و شهرسازی در نیمه اول دهه ۷۰ است. با کنار گذاشتن جسورانه روشهای فرسوده و دستوپاگیر و زیانبار گذشته و با قانع کردن تصمیمگیرندگان نظام طرحهای عمرانی کشور و قبول مسئولیت خطیر اجرای سریع چند پروژه بزرگ و حساس مملکتی به روش جدید، با ابراز اعتماد به نیروی مهندسی کشور، انتخاب شرکت آرمهدشت برای اجرای پروژه کتابخانه ملی توانست از قابلیتهای تخصصی مشاوران و پیمانکاران همان استفادهای را بکند که این موسسات برای آن ایجاد شدهاند. هر دیدارکننده از کارگاه ساختمانی کتابخانه ملی عملکرد صحیح مثلث کارفرما ـ مشاور ـ پیمانکار را به عیان میبیند.
فاصله کوتاه ۷ ماهه بین انتخاب طرح توسط داوران در مرداد ۷۴ و عقد قرارداد اجرای سازه با شرکت آرمهدشت در اسفند همان سال، به تنهایی، نشاندهنده وجود یک برنامهریزی دقیق در طی مراحل گوناگون بین طراحی مرحله یک و آغاز عملیات اجرایی است.
مناقصه: قیمت و زمان مقطوع
روش متعارف قیمتگذاری، مبتنی بر فهرست بهای پایه با تعدیلها و زمانهای پرداخت غیرقابل پیشبینی، عملاً باعث حذف «عامل زمان» از جدول عوامل مدیریت پروژه شده و کار پیمانکاری را به عملیاتی گسیخته که افق زمانی تصمیمگیری آنها بیش از چند ماه نیست، تبدیل کرده است. نه پیمانکار مدعی مشاور است، نه مشاور مدعی کارفرما، نه کارفرما مدعی سازمان برنامه و بودجه.
در پروژه کتابخانه ملی با تعیین قیمت مقطوع، حذف تعدیل، زمانبندی لازمالاجرا، تعهد پرداختهای بهموقع و پرداخت بهای تاخیر، پاداش تسریع و جریمه تاخیر، همه شرایط برای فعال شدن عنصر مدیریت فراهم شد و اثرات خود را به سرعت نشان داد. با بسته شدن انتهای زمانی قرارداد نفع پیمانکار با تسریع هر چه بیشتر است. کار در شب به همین دلیل مشاهده میشود. منطق مناقصه با حداکثر استفاده از زمان و استفاده از ابتکارعمل مدیریت است. فهرست بهای پایه و تعدیل برضد این منطق عمل میکند. برعکس، شرایط کار با قیمتهای پایه و تعدیل که پیمانکار تا حد ممکن از سرمایهگذاری پرهیز میکند و میکوشد تا میتواند کار را ارزانتر تمام کند، پیمانکاران را از بازیگری در فعالیت اقتصادی به نوعی حقوقبگیر بیانگیزه و منفعل تبدیل میکند.
با وجود استفاده از قیمت مقطوع، که مجوزهای آن از شورای عالی فنی سازمان برنامه و بودجه گرفته شد، نتیجه مناقصه برای دولت هم بهصرفه بود، زیرا رقم پیشنهادی شرکت برنده تنها ۳ درصد از قیمتهای فهرست بهای پایه و تعدیلهای متعلقه بالاتر بود.
تولید نقشه به موازات اجرا
در ۷ ماهی که از اعلام نتیجه مسابقه تا اجرای مناقصه و شروع عملیات فرصت بود، مهندسان مشاور پیرراز بایستی علاوه بر نقشههای معماری مرحله یک، مقادیر اقلام اصلی کارهای اجرایی مثل بتن، آهن و قالب، همچنین نقشه دقیق خاکبرداری و اجرای پیها و شالودهها را نیز تهیه کند. پیمانکار با همین اطلاعات و نقشهها میتوانست مصالح لازم را تهیه و کار را شروع کند. برای اینکه به موازات پیشرفت کار نقشههای لازم نیز تهیه و در اختیار پیمانکار گذاشته شود، مشاور در طول حدود ۶ ماه بعد از مناقصه نقشههای راهنمای تولید نقشههای کامل اجرایی (پلان دولوپمان) را با هماهنگی کامل گروههای سازه، تاسیسات برقی و مکانیکی و با دقت لازم تهیه کرد. به این ترتیب، بیآنکه اجرای کارهای اولیه سازه برای انتظار نقشههای اجرایی بسیار مفصل و وقتگیر بیفتد، نقشهها به موازات پیشرفت عملیات اجرایی، با سازماندهی و مدیریت خوب مشاور، تهیه شد.
نظارت و آزمایش
با در اختیار گرفتن امکانات مجهز آزمایشگاهی توسط مشاور، ضمن ایجاد پوشش نظارتی کامل، نظارت و آزمایش کل مصالح و عملیات، نه تنها هیچ محدودیتی برای برنامه زمانی و ساعات کار قرارداد ایجاد نشد، در هر موقع روز و شب و شرایط گرما و سرما، بلکه دستگاه نظارت کاملاً از آنها تبعیت کرد. با بارهای متغیر غیرمتعارف، کثیرالوجوهی که فضاهای داخلی را میسازند، بدون نظارتی جدی، دقیق، فراگیر و بیاستثنا در کل بتنریزی، جز به کمک آزمایشگاههای مجهز مستقر در کارگاه و گروه نظارتی مجرب و خوشسابقه (شرکتهای پیرراز ـ سانو) امکانپذیر نمیشد.
در این پروژه کل میلگردها، خواه تحویلشده از سوی دولت خواه خریداریشده از بازار آزاد توسط پیمانکار، آزمایش شد و اگر غیراستاندارد بود، اجازه مصرف داده نشد. سیمان پاسخگوی استاندارد مورد نیاز پروژه بود و سرانجام از بین آنها نخست سیمان تهران و سپس صوفیان انتخاب شدند. با وجود این، سیمان تخلیهشده مرتباً از طریق نمونهبرداری تحت آزمایش قرار میگرفت. در انتخاب شن و ماسه بررسیهای کامل و دقیقی انجام شد به طوری که مرغوبیت شن و ماسه انتخابی باعث کاهش حدود ۵۰ کیلوگرم سیمان در هر مترمکعب گردید. میلگرد مصرفی از نوع ۳ (AIII) با مقاومت بالای ۴۰۰۰ کیلوگرم بر سانتیمترمربع است. از کل محمولهها مطابق دستورالعمل آییننامه بتن ایران آزمایش به عمل آمد تا هیچ میلگرد غیراستانداردی وارد کارگاه نشود.
ابعاد قرارداد
قرارداد با شرکت آرمهدشت در اسفند ۱۳۷۴ بسته شد. مدت قرارداد ۳۰ ماه بود، شامل خاکبرداری، اجرای شالوده و کانالهای تاسیساتی آدمرو، اجرای طبقات، آببندی پشت دیوارهای حائل و محل مخازن و فضاهای حساس، اجرای ستونها، سقفها و کل سازه بتنی. حجم این پروژه حدود ۹۹۵۰۰ تن میلگرد و حدود ۲۷۰۰۰۰ مترمکعب بتن مصرف میشود. تا شهریور ۷۷ پیمانکار توانسته است ۹۰ درصد کارها را به اتمام برساند.
کارهای اصلی
زهکشی. برای جلوگیری از نفوذ آب پرحجم زیرزمینی به خاک زیر پیها، سه حلقه زهکش در زیر سه تراز بخشهای مختلف ساختمان، با کولهای بتنی، و دریچههای بازدید در هر ۵ متر اجرا گردید که طول کل آنها با زهکش خروجی جمعاً ۱۲۰۰ متر است.
آمادهسازی زیر پیها. برای جلوگیری از نفوذ آب از داخل ساختمان به خاک زیر پی، به جای بتن مگر، ۱۲ سانتیمتر آسفالت بیندر استفاده شد.
شالودهها. ۲۴۵۰۰ متر رادیه بتنی به ضخامت ۷۰ سانتیمتر و با ستونهای ۲۷۰ در ۲۷۰ و ارتفاع ۵۰ سانتیمتر.
ستونها. ۱۹۴۳ ستون هشتوجهی به قطر ۸۰ و ارتفاع ۲۷۵ سانتیمتر با قالبهای فلزی.
سرستونها. شکل قارچی یا چتری سرستونها علاوه بر افزایش مقاومت در مقابل برش، پانچ و لنگر منفی و کاهش تغییر شکل تیرها در وسط دهانه و نهایتاً کاهش ارتفاع طبقه، به آرایش فضاهای متعدد ستوندار کمک کرده و پرسپکتیوهای شبستانمانندی متقارن ایجاد کردهاند. اما به دلیل بریده شدن سقفها توسط زوایای ۵ درجه، ۶۴ نوع سرستون غیرتیپ و غیرمتقارن به وجود آمد که برای ساخت آنها فقط از شش مدول قالب فلزی با نصب صفحات فلزی در محلهای مختلف به صورتهای مختلف استفاده شد.
سقف وافل اسلب. برای کاهش بار مرده سقف و نتیجتاً کاهش ارتفاع طبقه و استفاده از شکل سازه سقف در آرایش فضاهای مدولار داخلی از وافل اسلبهای کامل مربع ۱۰۰ در ۱۰۰ سانتیمتر و نیمه، ضخامت ۵۵ سانتیمتر، با قالبهای فایبرگلاس برای نوع مربع و مستطیل، و فلزی برای انواع نامنظم استفاده شده است. وزن قالب فایبرگلاس بسیار کم (کامل ۳۰ و نیمه ۲۵ کیلوگرم) و بازکردن آن بسیار آسان و سریع است. داربستهای فلزی مدولار ۱۳۵ در ۱۳۵ سانتیمتری با ارتفاع یک متر و کمتر، به کمک سرجکهای قابل تنظیم و تیرهای فلزی نصب روی سرجکها، قالبهای سقف را نگه میدارند. کف تیرهای اصلی و زوایای بین بال سرستونها با تخته هفتلا قالببندی شده و بازکردن سریع قالبها با جکگذاری زیر آنها انجام میشود.
سقفهای خاص. سقف فضاهای خاص مانند پلهها، راهروها، ورودی و سالن آمفیتاتر از تیر و دال با قالبهای تخته هفتلا و داربست مدولار اجرا شده است.
بتنریزی. مقاومت مشخصه بتن ۲۵۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع در نمونه استوانهای و ۳۰۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع در نمونه مکعبی بوده است. با لحاظ کردن ضرایب ایمنی و ضرورت تسریع در عملیات و بازکردن سریع قالبها، عیار سیمان مصرفی ۴۰۰ کیلوگرم در مترمکعب تعیین شد. در هوای گرم بیش از ۳۸ درجه با ریختن یخ در مخازن آب ساخت بتن و بستن چند لایه چتایی روی دیگهای مخلوطکن و خیس کردن آنها الزامات آییننامه که دمای بتن را حداکثر ۳۰ درجه محدود میکند، رعایت شد. در دمای کمتر از صفر نیز با گرم کردن آب در مخازن آب ساخت بتن، بتن با دمای بیش از ۵ درجه تهیه و با پوشیدن لحافهای برزنتی دارای لایههای درونی پشم شیشه از بتن ریخته شده محافظت شد.