بهترین مسجد موجود در تهران و شاید یکی از بهترین ابنیه تاریخ معماری ایران، مسجدمدرسه سپهسالار است که چکیدهای از هزاران سال معماری ایران است و همچون هر اثر هنری مهم، با هر چه بیشتر دیدن آن میتوان زوایای جدیدتر از عمق و غنای معماری در آن یافت.
بهترین مسجد موجود در تهران و شاید یکی از بهترین ابنیه تاریخ معماری ایران، مسجدمدرسه سپهسالار است که چکیدهای از هزاران سال معماری ایران است و همچون هر اثر هنری مهم، با هر چه بیشتر دیدن آن میتوان زوایای جدیدتر از عمق و غنای معماری در آن یافت.
میرزا حسین خان سپهسالار در سال ۱۲۹۶ هجری قمری در زمینی که زمانی قطعهای از باغ شاهزاده بود و آن را از دربار خریده بود، ساخت مسجدمدرسه را آغاز کرد. اگرچه هنرمندان متعددی در طراحی و اجرا مشارکت داشتند، اما خود وی بر پروژه نظارت داشت و استاد حسین قمی، معمار، همکار اصلی او بود. از سال ۱۲۹۷ به دلیل عزل سپهسالار از مقامش، بنای ساختمان متوقف شد ولی در همان سال با روی کار آمدن مجدد او ادامه یافت. وی وقفنامه مسجد را نیز در دو شکل تنظیم کرد: وقفنامه مفصل (۷۹ صفحه) و وقفنامه مختصر.
بنای مسجدمدرسه
مسجد مدرسه سپهسالار در جنوب شرقی میدان بهارستان تهران، در جنوب کاخ مجلس شورای ملی قرار دارد. دو مناره بلند بیش از ۴۰ متر ارتفاع دارند و گنبد به ارتفاع نزدیک ۳۵ متر میرسد. سردر ورودی با هماره ۲۵ متری و کتیبههای خوشنویسی و کاشیکاری رنگارنگ آراسته شده است.
نظم فضایی حیاط از حجرههای پیرامونی شکل گرفته: نه تنها چهار ایوان استاندارد، بلکه مجموعهای از اتاقها و حجرهها در طبقه بالا که محل اقامت طلاب بودهاند. حیاط ۱۴ حجره بههمپیوسته دارد. فضای تدریس (مدرّس) در جهت شمالی-جنوبی با پوشش گنبدی و تزیینات گچی ساخته شده است.
مدرسه سپهسالار از شاهکارهای کمشناخته معماری سنتی ایران است. کیفیت بینظیر بنا — از کتیبههای خوشنویسی استاد غلامرضا نقشبسته در سراسر حیاط و مسجد، تا کاشیکاریهای اساتید حسین قمی مهدی و محمدصادق کاشانی، و سنگتراشی و منبتکاری اساتید ابراهیم و اسفندیار — تمرکز بیسابقهای از استعداد هنری دوره متأخر قاجار را نمایان میسازد.
نظم فضایی
مسجد (نمازخانه) در سمت جنوب با پلان مربع و پوشش گنبدی قرار دارد. حجرههای تدریس در دو طبقه پیرامون حیاط با پلان هشتضلعی و تزیینات گچی سقف آراسته شدهاند. تنها بخش کوچکی در زلزله سال ۱۳۴۷ آسیب دید؛ بقیه طاقها کاملاً سالم ماندهاند.
مدرسه سازهای فشرده و هشتضلعی بر محورهای اصلی است. در وسط حیاط حوض هشتضلعی به عمق حدود ۲ متر و ۳۰ سانتیمتر با فواره مرکزی قرار دارد. باغچههایی با درختان انار در اطراف آن سایه ایجاد میکنند.
جزئیات معماری و تزیینات
فضاهای این بنا از راهروها تا پلکانهای چهارگوشه، ذوق و سلیقهای نادر در میان بناهای مذهبی قاجاری را نشان میدهند. کاشیکاریها و گچبریها ظرافتی در اجرا دارند که با بهترین نمونههای دوره صفویه برابری میکند. مقرنسهای ورودی ایوان اصلی از پیچیدهترین نمونههای تهران است.
پنجرههای رنگی گنبد نمازخانه نور رنگین را به درون فضا هدایت میکنند و فضایی تأملبرانگیز خلق مینمایند. کتیبههای خوشنویسی مربوط به آیات قرآن و احادیث است.
تاریخچه مرمت
در سال ۱۳۷۸ مرمت جامع مسجد آغاز شد. در سال ۱۳۸۲ سازمان میراث فرهنگی با تیم پژوهشی کار را بر عهده گرفت. وضعیت تمام عناصر موجود از پی تا اجزای سازه بررسی و طرحهای مرمت بر اساس میزان آسیب تهیه شد.
از کارهای انجامشده: تقویت سازهای سقفهای طاقی با FRP، استفاده از ورق طلا در حجرهها، مرمت کتیبههای خوشنویسی و گچبری تزیینی، نصب تأسیسات مکانیکی جدید، و مرمت کاشی با تطبیق دقیق رنگ و مصالح و نقش با اصل — همگی با توجه دقیق به اصالت بنا.