جایگاه معماری قاجاریه در تاریخ معماری ایران، پیش از این دوره، محل تأمل و اندیشهی فراوانی است. دوره قاجار ارزش بالایی در خلاقیت فضایی نسبت به معماری ادوار پیشین مانند زندیه و صفویه نشان میدهد. الگوی پیشین معماری در این دوره به سوی گسترش فضاها تحول یافت. اگر تکامل معماری را به عنوان گسترش، شفافیت و سبکی فضاها در نظر بگیریم، معماری این دوره قطعاً گامی به جلو است.
اما از ابعاد تناسبات، اشکال و تزیینات، دوره قاجار نسبت به گذشته خود و به ویژه دوره صفوی در جایگاه پایینتری قرار دارد. فرمهای جدیدی وارد معماری شدهاند که نامنقّح و بینظماند. ابعاد نرمی خود را از دست داده و تناسبات کمتر هماهنگ و شکوهمند هستند. تزیینات معماری تنزل یافته و حتی مبتذل شده، گذشته را به شیوهای آشفته تقلید میکنند.
فضای گنبد
فضای گنبدخانه (قوماس) در مساجد ابتدای دوره اسلامی مانند مسجد جامع اصفهان با دیوارهای آجری سنگین از بقیه بنا جدا شده است. اما همواره قصد معماران رفع این مانع سنگین میان فضای گنبد و فضاهای دیگر بوده است. مثلاً در مسجد امام اصفهان متعلق به دوره صفوی، رابطه بین فضای گنبد با ایوانها و حجرههای مجاور بهبود یافته و با دو بازشو به سمت شرق و غرب بنا، این رابطه با فضای بیرونی نیز برقرار شده است.
مسجد سپهسالار بهترین نمونه این رابطه است، زیرا با انتخاب نقشه صلیبی شکل، نه تنها رابطه بین فضای گنبد و ایوان و حیاط حفظ شده، بلکه با طرح استثنایی، امکان ارتباط فضای گنبد با همه جهات را فراهم کرده است.
تزیین و تناسب
اگرچه مسجد سپهسالار نقطه عطفی در تحول مسجد و الگوهای فضایی معماری اسلامی است، اما از زاویه اشکال، اندازهها، تناسبات و امثال آن، نسبت به دورههای پیشین خود، به ویژه دوره صفوی، پسرفتی محسوب میشود. در مسجد سپهسالار فضای گنبد بسیار بزرگ است و تقریباً تمام ضلع شمالی بنا را اشغال کرده. این مسئله تناسب نامطلوبی بین گنبد و حیاط ایجاد کرده است.
همچنین تزیینات این مسجد در مقایسه با تزیینات محتشمانه مسجد شیخ لطفالله در جایگاه پایینی قرار دارد. بازگشت به بحث اصلی، معماری دوره قاجار و مسجد سپهسالار نمونههای برجسته تکامل خلاقیت و نوآوری در جدیدترین الگوی معماری ایرانی هستند. این قطعاً گامی به جلو است، اما به دلایل مختلف از جمله کاهش سلیقه معماران و کارفرمایان، کیفیت نازل و سرعت غیرمنطقی ساختوساز، و نفوذ عناصر معماری و تزیینی کشورهای دیگر به ویژه عثمانی و روسیه تزاری، تنزل تزیینات معماری این دوره رقم خورده است.