پیشگام در رویکرد اصیل به شهر تهران: کیوان خسروانی
کیوان خسروانی را اول بار در بوتیکش در اول خیابان ثریا (سمیه امروز) دیدم؛ خوشرو، خوشسخن و من اول دبیرستانی بودم و با اینکه پسر نبودم، مادرم اصرار داشت که طراحی کیوان برای پارچه و چرم در تهران تک است. پس رفتیم… بعد از آن او را در تلویزیون میدیدم، که در دوران مدرنیسم و غربگرایی مفرط ساعات متمادی به بحث و دفاع از بافت عودلاجان و لزوم حفاظت از آن میپرداخت و سعی میکرد گردانندگان برنامه را متقاعد کند که این محلات قدیمی چشم و چراغ شهر ماست و باید مرمت و حفاظت شود، به خواستهای ساکنانش رسیدگی شود، برایشان پارکینگ درست شود، فلان شود و… ولی کالبد محله متلاشی نشود، و با تر و تمیز شدن و آمدن خدمات درست به درون محلات، به سان شود… گذشتهها گذشت و بعضی از این محلات تا چند سال پیش از این هنوز گاز نداشتند…
بعد در دوران دانشجوییام کیوان خسروانی را در کافهٔ فلور در پاریس ملاقات کردم که آمده بود سری بزند و مرا دعوت کرده بود تا برایم از آگاهیهای عمیق و بازکردن چشمان به روی واقعیات در شهر بگوید. امروز ۴۰ سال پس از آن روزها باز هم به عودلاجان سر میزنیم.
— ترانه یلدا
محلهٔ عودلاجان
محلهٔ عودلاجان یکی از پنج محلهٔ تاریخی تهران است که به همراه چهار محلهٔ دیگر یعنی ارگ، بازار، سنگلج و چالهمیدان، محدودهٔ تهران صفوی و هستهٔ تاریخی شهر تهران را تشکیل میدهند.
عودلاجان که از شمال و شرق همجوار دیوار شهر دورهٔ صفوی یعنی باروی شاه طهماسبی بوده، در حال حاضر از سه بخش شرقی (امامزاده یحیی)، میانی (پامنار) و غربی (ناصرخسرو) تشکیل شده است.
شکلگیری بخشهایی از این محله به دورهٔ صفوی بازمیگردد و هنوز میتوان آثاری از شهرِ این دوره را حداقل در گذرها و الگوی شهری به جای مانده از دورههای اولیهٔ شکلگیری محله دید. ولی میتوان گفت ساختار اصلی محله به زمان رشد و توسعهٔ شهرِ درون بارو در دورهٔ قاجار و به خصوص دورهٔ ناصری بازمیگردد، به طوری که بسیاری از باغهای پیرامون محله ضمن تفکیک و تغییر کاربری به پلاکهای مسکونی، به کوچههای بنبست و یا گذرهای اصلی تبدیل شدند.
این محله بهخصوص در حوزههای غربی و میانی و به دلیل همجواری با دو محلهٔ ارگ و بازار، به یکی از محلات اعیاننشین تهران تبدیل شده، هنوز هم تعدادی از خانههای بزرگ و مجلل در محله باقی ماندهاند که عموماً نیمهمخروبه و رها شدهاند، به جز تعدادی از آنها که در چند سال اخیر سازمان میراث فرهنگی و یا شهرداری منطقهٔ ۱۲، آنها را تملک و بعضاً مرمت و بازسازی کرده.
این پروژه را در دو-سه سال اخیر مهندسان مشاور باوند با عنوان «طرح منظر شهری محلهٔ عودلاجان» تهیه کردهاند و با موضوع ساماندهی و احیای بافت تاریخی محله، شناسایی و تعیین تکلیف بناهای تاریخی محله را از اولویتهای اصلی طرح دانسته و ضمن معرفی پلاکهای ارزشمند و ثبت آنها در اسناد ضمیمهٔ طرح، به منظور مرمت، حفاظت و احیای عملکردی هر یک از آنها راهکاری ارائه دادهاند.
در این طرح، همهٔ پلاکهای ارزشمند محلهٔ عودلاجان شناسایی و در قالب «بناهای ثبت شده و یا نیازمند ثبت»، «بناهای ارزشمند نیازمند حفاظت و نگهداری» و «بناهای دارای عناصر یا فضای ارزشمند»، دستهبندی و برای حفاظت از آنها، پیشنهادات متفاوتی ارائه شده که از مرمت صِرف بنا تا تخریب و نوسازی ضمن حفظ عناصر ارزشمند ساختمان، و یا مستندسازی بنای ارزشمند موجود و تخریب و نوسازی آن بر اساس الگوهای پیشنهادی مشاور توصیه شده است.
همینطور برای تشویق مالکان به حفظ بنای موجود نیز توصیههای متفاوتی همچون ارائهٔ وام و امکانات کارشناسی رایگان برای مرمت و بازسازی بنای موجود، معافیتهای مالیاتی و تغییر کاربری ملک به کارکردهای انتفاعی که مزاحمتی برای ماندگاری ساختمان نداشته باشد، ارائه شده است.
در ادامه، سه خانهٔ تاریخی و ارزشمند محله، با ویژگیهای متفاوت الگویی و کالبدی و متعلق به دورههای مختلف شکلگیری بافت تاریخی محلهٔ عودلاجان را معرفی میکنیم.
خانهٔ معروف به «سرای کاظمی»
این خانه سابقاً جزو محلهٔ چالهمیدان بوده و در حال حاضر و در مرزبندی جدید محلات، به دلیل خیابانکشیهای دورهٔ معاصر، در محدودهٔ امامزاده یحیی به عنوان بخشی از حوزهٔ شرقی محلهٔ عودلاجان قرار گرفته. با عبور از خیابان ۱۵ خرداد به شرق، قبل از رسیدن به پل روگذر خیابان ری، به امتداد گذر تاریخی امامزاده یحیی میرسیم که با عبور از داخل آن، قبل از رسیدن به امامزاده وارد گذر ابوالقاسم شیرازی میشویم و در ابتدای گذر دیوارهای نردهای شکل هست که نسبت به معبر به میزان زیادی عقبنشینی کرده و در پشت آن چشماندازی از سرای کاظمی دیده میشود.
مالک اولیهٔ ساختمان میرزا سید کاظم، پسر سید میرزا هدایتالله تفرشی، بوده که در اوایل پادشاهی محمد علیشاه قاجار (۱۲۶۶ هجری قمری) وارد خدمات دولتی شده. بنابراین ساخت این بنا را میتوان به اواسط قرن ۱۳ قمری یعنی حدود ۲۰۰ سال قبل نسبت داد. این بنا در سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. همینطور شهرداری منطقهٔ ۱۲ پس از تملک بنا در اواسط دههٔ ۸۰ شمسی، بنا را مرمت و مقاومسازی کرد و در حال حاضر دفتر معاونت تاریخی منطقهٔ ۱۲ در آن مستقر شده است.
آنچه در حال حاضر از این بنا باقی مانده، مجموعهای دو حیاطی، یکی در شمال و حیاطی بزرگتر در جنوب، مربوط به بیرونی ساختمان است که از طریق یک هشتی به کوچهٔ جنوبی ملک راه داشته و ورودی اصلی به ساختمان بوده. حیاط شمالی مشرف به اندرونی ساختمان بوده. سرای دو طبقهٔ کاظمی روی یک طبقه زیرزمین ساخته شده. در طبقهٔ همکف یک تالار با سقف بلند در میانهٔ بنا با دو گوشواره در طرفین قرار گرفته که دو راهرو در دو سمت گوشوارهها ارتباط میان عناصر و اجزای واقع در دو حیاط شمالی و جنوبی را برقرار میکنند.
زیرزمین ساختمان که تقریباً تمامی سطح زیربنا را شامل میشود، تکرار فضاهای همکف در زیر ساختمان بوده که از طریق درگاهی و بازشوهایی به هم راه داشتهاند. این بخش از نظر سقف و دیوارههای آجری با طاقهای کَلیل، نوع آجرکاری و نقشهای متنوع آن از سایر قسمتهای ساختمان متمایز است.
سقف بنا پوشش شیروانی با خرپاهای چوبی داشته که از زیر با تیر چوبی پوششی صاف دارد. سطح نمای خارجی ساختمان نیز ترکیبی از ستونهای آجری و دیوارههای با اندود گچ است که در محل رخبام آن از موتیفهای گچبری گل درشت به شکل تزئینی استفاده شده. این تزئینات در فضای داخلی اتاقها و در بخشهایی مانند گلویی تالار و در محل بخاریهای دیواری به شکل گچبری دیده میشوند.
از جمله عناصر تزئینی ساختمان ارسیهای زیبای سهدری طرفین تالار میانی است. این ارسیهای بینظیر که دارای آلتچینیهای مفصل و پرنقشونگار هستند، با انواع شیشههای رنگی در سطوح خارجی تزئین شده و آن را به بنایی مجلل و باشکوه تبدیل کردهاند.
مرمت این بنا که توسط معاونت فنی عمرانی شهرداری منطقهٔ ۱۲ در سال ۱۳۸۹ به اتمام رسیده، از اجرای متوسطی برخوردار است، ولی توانسته تا حد زیادی از تخریب و نابودی ساختمان جلوگیری کند و در حال حاضر که معاونت بافت تاریخی منطقهٔ ۱۲ در این بنا مستقر است، در ساعتهای کاری امکان بازدید از بخشهای مختلف بنا و عکسبرداری وجود دارد.
خانهٔ مهربان
این بنا که در سال ۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی ثبت شده، در گذر میرزا محمود وزیر (گذر شهید جاویدی)، روبهروی خانهٔ تاریخی قوامالدوله واقع و از بناهای ارزشمند دورهٔ پهلوی اول در محلهٔ عودلاجان (امامزاده یحیی) است.
ساختمان موجود با زیربنای ۵۳۰ مترمربع در زمینی با کشیدگی شمالی-جنوبی با عرصهٔ حدود ۹۰۰ مترمربع ساخته شده. استقرار بنا در میانهٔ زمین، آن را به دو حیاط شمالی و جنوبی تقسیم کرده که حیاط شمالی به فضای بیرونی و حیاط جنوبی به فضای اندرونی ساختمان راه دارد.
ساختمان فرمی U شکل دارد که حیاط جنوبی را دربرگرفته. این بنا دو ورودی اصلی داشته که یکی از طریق مهتابی حیاط شمالی به فضای بیرونی و دیگری از طریق یک فضای واسط به حیاط و اتاقهای واقع در این بخش راه داشته است. در ساختمان اصلی واقع در میانهٔ مجموعه، یک اتاق بزرگ به عنوان «شاهنشین» مهمترین فضای خانه را تشکیل داده که از هر دو طرف به یکی از دو حیاط مجموعه مشرف است. این اتاق در طرفین خود دو اتاق دیگر دارد که هر یک، از سویی به حیاط بیرونی (شمالی) و از طرف دیگر به دو بال شرقی و غربی که بدنههای حیاط اندرونی را تشکیل دادهاند و به سایر فضاهای خانه اختصاص دارند، مرتبط میشود.
طبق نقشهٔ ساختمان ابتدا در بدنهٔ شمالی زمین تعدادی اتاق بوده که در دورههای بعد تنها یکی از آنها باقی مانده و مابقی تخریب شده و با ساخت یک در بزرگ در کنج ساختمان، محل این اتاقها به محل پارک اتومبیل تبدیل شده. ولی فضای زیر آن (زیرزمین) در حال حاضر به سرویسهای بهداشتی و فضاهای خدماتی اختصاص یافته است.
از نکات مهم در معماری این ساختمان وجود یک مهتابی سرتاسری در جبههٔ شمالی ساختمان اصلی، رو به حیاط شمالی است که به عنوان یک فضای واسط، ارتباط میان اتاقهای این بخش از بنا را با حیاط بیرونی برقرار میکند. از پلکان زیر مهتابی نیز میتوان به زیرزمین اصلی ساختمان، و از آن به حیاط جنوبی دسترسی یافت.
درهای چوبی متعدد، نور اتاقهای رو به حیاط شمالی را تأمین میکند. تنها اتاق شاهنشین از حیاط جنوبی نیز نور میگیرد. این اتاق تزئینات زیادی از جمله گچبری، گرهچینی و جزئیات چوبی روی سقف و درها دارد. پوشش دیوارهای خارجی اندود گچ است و سایر تزئینات ساختمان در دورههای متأخر از بین رفته.
این بنا که سابقاً عملکرد مسکونی داشته، متعلق به آقای حسین مهربانمنش بوده که در حال حاضر و پس از مرمت ساختمان مرکزی و حیاط شمالی به رستوران مولانا تبدیل شده است. ولی بخش جنوبی فعلاً رها شده و به عنوان انبار از آن استفاده میشود و متأسفانه از وضعیت کالبدی مناسبی برخوردار نیست.
خانهٔ نصیرالدوله (آصفی)
این مجموعه در محدودهٔ عودلاجان شرقی (امامزاده یحیی) و در کوچهٔ شهید مدرس واقع شده، خانهٔ مدرس در غرب این خانه قرار دارد. بانی این مجموعه میرزا عبدالوهاب خان است که در دورهٔ ناصرالدین شاه نایب وزارت امور خارجه بوده و بعدها وزیر تجارت شده. ناصرالدین شاه ابتدا به او لقب نصیرالدوله و بعد آصفالدوله داده است.
ساخت این بنا با توجه به کتیبهٔ چوبی مجموعه به سال ۱۲۷۲ هجری قمری بازمیگردد و در زمینی به وسعت ۲۴۰۰ مترمربع ساخته شده است. مجموعهٔ نصیرالدوله یکی از کاملترین واحدهای مسکونی است که از دورهٔ قاجار به جای مانده و در سال ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. متأسفانه این مجموعه در حال حاضر رو به ویرانی است و به جز بخشهای محدودی از آن که مدتی قبل به همت سازمان میراث فرهنگی مرمت شده، سایر قسمتهای آن یا کاملاً تخریب شده و یا در معرض تخریب قرار دارد.
مجموعهٔ مسکونی نصیرالدوله از چندین بخش تشکیل شده: اندرونی، بیرونی، کالسکهخانه، سرایداری، فضای خدماتی و حمام، و دارای دو ورودی است، یکی از کوچهٔ هداوند در شمال مجموعه که از طریق یک راهرو و فضای هشتی به بخش اندرونی دسترسی دارد و دیگری از طریق کوچهٔ مدرس در جنوب خانه که دری است بزرگ که به فضای کالسکهخانه و از آن طریق به حیاط بیرونی مجموعه راه مییابد. حمام، سرایداری و بخشی از فضاهای خدماتی در این محدوده از مجموعه قرار دارند که یک هشتی کوچک، این فضاها را از هم جدا میکند. فضاهای شاهنشین و حوزههای مرتبط به آن در حد فاصل دو بخش اندرونی و بیرونی واقع شدهاند و دو بادگیر طرفین، جلوهای خاص به معماری این بخش از ساختمان بخشیده است.
در عمارت نصیرالدوله جزئیات ساختمانی بینظیری به کار رفته، از جمله ارسیهای زیبای سهلنگه در نمای جنوبی شاهنشین، سرستونهای گچبری شده در ایوان ستوندار جنوبی عمارت و نیز طاقچههای گچبری شده و قاببندیهای موجود در فضاهای داخلی و اتاقها. در کالسکهخانه و حمام و بخشهایی از زیرزمین، تزئینات آجری با آجرچینی منحصربهفرد در ترکیب با در و پنجرههای چوبی و تزئینات روی آنها جلوهٔ خاصی به آن داده است.
این قسمت از مجموعه جزو معدود بخشهایی است که در سالهای اخیر سازمان میراث فرهنگی آن را مرمت کرده و قطعاً تداوم آن میتواند یکی از کاملترین و مجهزترین نمونههای به جای مانده از بناهای مسکونی دورهٔ قاجار را از نابودی حتمی نجات بخشد.
* سهراب سروشیانی سال ۱۳۶۹ از دانشکدهٔ معماری هنرهای زیبای دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد. عضو مؤسس گروه «معماری دوران تحول» است که در سال ۱۳۶۲ تأسیس شده و تاکنون سه کتاب دربارهٔ معماری دورهٔ معاصر ایران منتشر کرده. از سال ۱۳۷۱ در مهندسان مشاور باوند مشغول به کار بوده و در حال حاضر مسئول مطالعات کالبدی طرح منظر شهری محلهٔ عودلاجان است.
* نگار منصوری متولد ۱۳۶۱، کارشناس ارشد مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی از دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، از سال ۸۷ تا به امروز در مشاور باوند مشغول به کار است.
