درخت‌گونه‌شناسی آثار معماری فرشید موسوی و آلخاندرو زاپوپولو

دفتر معماری «اف او ای» (foreign office architects) را فرشید موسوی و آلخاندرو زائرو پولو در سال ۱۹۹۲ تأسیس کردند. این دفتر موفق شد در طی ده سال گذشته با نظریات و آثار خویش، چون اسکله بین‌المللی دریایی یوکوهاما در ژاپن (نک معمار ۱۷)، توجه متخصصان را در سطح بین‌المللی به خود جلب کند. کارهای بالقوه‌ای برای ایران نیز در بهار ۲۰۰۳ در نمایشگاه نوبیلس در موزه هنرهای کاربردی وین ارائه شد و تمامی آثار این دو معمار کنار یکدیگر قرار گرفتند تا آنان را مورد توجه قرار دهند.

استراتژی هنرمندانه معماری اف‌اوای در سطوح مختلف آشکار می‌شود. در رویکردشان به طراحی، همواره دو سطح قابل شناسایی‌اند: یکی چارچوب مفهومی که ایده‌هایشان را شکل می‌دهد، و دیگری تجلی فیزیکی آن ایده‌ها در فرم ساخته‌شده. دو معمار پروژه‌هایشان را از طریق این درخت تکامل توصیف می‌کنند. نتیجه نظامی از طبقه‌بندی است که دغدغه‌های نظری را به نتایج عملی مرتبط می‌سازد، و هر شاخه درخت بعد متفاوتی از پژوهش معماری را نمایندگی می‌کند.

درخت گونه‌شناسی

مفهوم عمده آخر درخت آن است که سطح، در تمام پیچیدگی‌اش، موضوع اصلی کاوش معماری می‌شود. آنان در تقسیم‌بندی فعلی خود بین هفت عضو، که خود دارای گونه‌های متفاوت‌اند، تمایز قائل شده‌اند. اعضایی چون: عملکرد، رویه‌ها، جهت، ناهمواری، تداوم، محدودیت و هندسه، که ذیلاً به تشریح هریک می‌پردازیم.

«عملکرد» اولین تقسیم‌بندی درخت را تشکیل می‌دهد. در اینجا پروژه‌ها به دو دسته تقسیم شده‌اند: آنهایی با رویکرد «تک‌سطحی» و آنهایی با «چندسطحی». هتل بلومون در گرونینگن نمونه‌ای از نوع تک‌سطحی است که در آن یک سطح پیوسته تاشو کل پوسته ساختمان را ایجاد می‌کند. در مقابل، پروژه‌هایی مانند پایانه دریایی یوکوهاما با سطوح متعدد درهم‌تنیده کار می‌کنند که توالی‌های فضایی پیچیده ایجاد می‌کنند.

تقسیم‌بندی دوم درخت «سطوح و تداوم» است. از یک منظر، پروژه‌ها در این شاخه بر اساس درجه و شیوه تداوم سطوح طبقه‌بندی می‌شوند. برخی تداوم را از طریق یکسانی مصالح و برخی از طریق تبدیل هندسی ایجاد می‌کنند. پایانه یوکوهاما نمونه بارز دسته دوم است: سطوح آن به‌طور پیوسته از سطح زمین تا بام جریان می‌یابند و ساختاری یکپارچه شبیه چشم‌انداز ایجاد می‌کنند که مرز میان ساختمان و فضای شهری را محو می‌سازد.

پروژه مجموعه سینما آزادی در تهران مجموعه‌ای از سطوح حلقه‌ای است که مجموعه تفریحی به‌هم‌پیوسته‌ای را شکل می‌دهد. از زاویه‌ای خاص، مجموعه به صورت حلقه‌های درهم‌تنیده دیده می‌شود. از نگاه درخت گونه‌شناسی، این پروژه نشان می‌دهد چگونه عوامل محیطی — اقلیم، توپوگرافی، فرهنگ — بر تکامل «گونه‌های» معماری تأثیر می‌گذارند. حلقه‌ها فضاهای سایه‌دار بیرونی متناسب با اقلیم تهران ایجاد می‌کنند و تنوع فضایی لازم برای یک مجموعه سینمایی را فراهم می‌آورند.

«برج باندل» (مرکز تجارت جهانی) شاخه دیگری از تکامل را نمایندگی می‌کند. چند لایه از این پروژه سطوح پیوسته با اتصالات غیرتخت به کار می‌برند و به فناوری‌های ساخت و مونتاژ گسترش می‌یابند. در اینجا رابطه میان سطح، سازه و روش ساخت به یک سیستم یکپارچه واحد تبدیل می‌شود.

مسئله محدودیت‌ها — محیطی، مقرراتی، فرهنگی — نقش محوری در روش‌شناسی اف‌اوای ایفا می‌کند. به جای آنکه محدودیت‌ها را موانع ببینند، معماران آنها را نیروهای مولد می‌دانند که تکامل فرم را پیش می‌رانند. در چارچوب نظری آنها، محدودیت‌ها همانند فشارهای انتخابی تکامل طبیعی عمل می‌کنند: تعیین می‌کنند کدام «گونه» معماری از فرآیند طراحی بیرون خواهد آمد.

با بررسی نمایشگاه و مستندات جامع آن مشخص می‌شود که مشارکت اف‌اوای فراتر از ساختمان‌های منفرد، به یک روش نظام‌مند تفکر معماری می‌رسد. طبقه‌بندی گونه‌شناختی آنها راهی ارائه می‌دهد برای فهم نه تنها آنچه می‌سازند بلکه چرایی و چگونگی تکامل طرح‌هایشان. در معرفی آثار و اندیشه‌های این دو معمار و سهم آنها در زمینه‌هایی چون طراحی هتل، تئاتر، مراکز فرهنگی و شهرسازی، این نمایشگاه و کتاب همراه آن مرجعی ضروری محسوب می‌شوند. وقتی کیفیت افکار و آثار معمارانی چون اف‌اوای، با میراث فرهنگی ایرانی‌شان، شناخته شود، باید اعتماد به نفس و آرمان‌های معماران جوان ایرانی را تقویت کند.