«نیویورک مجسمۀ آزادی را دارد، رم صاحب کولیزیوم است، پاریس به برج ایفل افتخار میکند، و در لسآنجلس، تالار موسیقی والت دیسنی جای هالیوود را بهعنوان نماد شهر خواهد گرفت.»
این بنا یکی از آخرین کارهای فرانک گری است که در پاییز سال ۲۰۰۳ در لسآنجلس افتتاح خواهد شد و بهخوبی سبک طراحی فعلی گری را بیان میکند که بر ایجاد حجمهای پیچیدۀ فضایی و معماری دکانستراکشن استوار است. با اینکه تا به حال حدود ۸۰ درصد کار اجرای ساختمان به پایان رسیده، زیبایی و پیچیدگی حجم آن چنان خارقالعاده و منحصر به فرد است که از هماکنون از آن بهعنوان نماد لسآنجلس یاد میشود.
در این مقاله کوشش بر آن بوده که تا حد امکان موارد مختلف مطرحشده در این ساختمان بررسی شود. بهویژه به دلیل نوآوریهای بسیار در طراحی و اجرای سازۀ ساختمان، میتوان از آن بهعنوان یک جهش در علم سازه و عبور از مرز روشهای کلاسیک طراحی و اجرا نام برد. گفتنی است سازۀ تالار موسیقی والت دیسنی پیچیدهترین سازۀ ایالات متحده شناخته شده است.
تاریخچه
سال ۱۹۸۷ لیلیان دیسنی یک جایزۀ پنجاه میلیون دلاری برای ساخت یک مجموعۀ فرهنگی در سطح بینالمللی بهعنوان هدیه به مردم لسآنجلس و نیز احترام به دلبستگی والت دیسنی به هنر، به انجمن شهر اهدا کرد. بعد از آن، سایر هدایا و سرمایههای جمعآوریشده این مبلغ را به حدود ۱۰۰ میلیون دلار افزایش دادند. فرمانداری شهر لسآنجلس هم موافقت کرد زمین و هزینههای مربوط به ایجاد پارکینگ شش طبقۀ زیرزمینی تالار موسیقی را فراهم کند. در سال ۱۹۸۸ فرانک گری بهعنوان طراح مجموعه برگزیده شد و در سال ۱۹۹۱ شکل نهایی طرح ارائه شد. کار ساخت پارکینگ در سال ۱۹۹۲ شروع شد و در سال ۱۹۹۶ به پایان رسید. در نوامبر سال ۱۹۹۹ ساخت ساختمان اصلی روی سقف پارکینگ شروع شد. در همان سال مرکز موسیقی لسآنجلس طرحی برای جذب سرمایه برای تکمیل پروژه اجرا کرد. شرکتها، نهادها و افراد متعدد، به همراه فرمانداری ایالت کالیفرنیا در این فعالیت شرکت کردند و بودجۀ موردنظر فراهم شد. قرار است این ساختمان در پاییز ۲۰۰۳ به بهرهبرداری برسد.
روند طراحی
این اثر نتیجۀ یک روند طولانی طراحی است که با استفاده از اسکیسهای متعدد، مدلهای کامپیوتری و ماکتهای بزرگ حاصل شده است. از ابتدا گری از همکاری و همفکری موسیقیدانان، پیمانکاران و مدیران پروژۀ برجسته و مشهور بینالمللی برای طراحی بخشهای مختلف استفاده کرد. اسکیسها و نمودارهای اولیه به مدلهای فیزیکی با مقیاسهای مختلف تبدیل و این مدلها در نهایت به ساخت ماکتهای کامل، که برای اجزای بیرونی از سنگ و فلز و برای اجزای داخلی از چوب درست شده بودند، منتهی شد.
به این دلیل که نرمافزار کامپیوتری مربوط به رشتۀ معماری که بتواند اشکال «سیال» موجود در طرح گری را تحقق بخشد وجود ندارد، او از یک نرمافزار کامپیوتری فرانسوی به اسم CATIA — که برای صنایع هوافضا و اتومبیلسازی طراحی شده — استفاده کرد. این نرمافزار به تیم طراحی گری امکان داد دادهها را بهطور منظم از کامپیوتر استخراج و آنها را در روی سایت پیاده کند. با توجه به شکل پروژه، دقت در پیاده کردن دادهها بسیار مهم بود؛ بهطوری که اگر یک اتصال حتی نیماینچ از مکان اصلی خود منحرف میشد، باعث ایجاد انحراف در طرح میشد و میتوانست کل روند اجرا را به شکست بکشاند. به گفتۀ یکی از دستاندرکاران اجرای پروژه: «همه چیز بهوسیلۀ نرمافزار CATIA هدایت میشود. CATIA به ما اجازۀ خلاقیت میدهد.» همچنین در تمام مدت اجرا و ساخت پروژه، نرمافزار CATIA بهعنوان یک رابط با سایر نرمافزارها (که بعداً به آن اشاره خواهد شد) عمل میکرد.
طرح ساختمان ترکیبی از طراحی معماری و طراحی آکوستیکی است. فرانک گری، آرشیتکت پروژه، و مینورو ناگانا، مهندس آکوستیک، همکاری در مورد طراحی پروژه را زمانی آغاز کردند که هر کدام هدفهای خاصی را در نظر داشتند و در عین حال هیچگونه پیشطرح اولیهای در مورد شکل پروژه موجود نبود. گری به فضایی منحنیشکل علاقهمند بود که با موسیقی متجانس باشد و رابطهای نزدیک بین ارکستر و شنونده ایجاد کند، و ناگانا در فکر ایجاد صدای خاصی بود. در این میان، اعضای خانوادۀ والت دیسنی اصرار داشتند که طرح از نظر آکوستیک دارای چنان سطح بالایی باشد که بتواند با بهترین تالارهای موسیقی دنیا برابری کند یا حتی از آنها فراتر رود.
اعضای تالار موسیقی والت دیسنی و انجمن دوستداران موسیقی لسآنجلس از تعداد زیادی از تالارهای معروف در سراسر دنیا بازدید کرده و تعدادی از آنها — از جمله تالارهای برلین، آمستردام و بوستون — را از نظر خصوصیات آکوستیک بهعنوان استاندارد انتخاب کردند. ارکستر لسآنجلس چندین بار در سانتوری هال توکیو، که طراحی آکوستیکی آن را ناگانا انجام داده بود، برنامه اجرا کردند، و طرح آکوستیک و رابطۀ صمیمانه بین ارکستر و شنوندگان را — که به علت موقعیت خاص صحنه و محل قرارگیری شنوندگان در پیرامون آن ایجاد شده بود — پسندیدند. این دقیقاً همان چیدمانی است که در تالار موسیقی برلین هم وجود دارد. گروه ارکستر در همان مراحل اولیه آن را بهعنوان طرح برگزیدۀ خود انتخاب کرد.
طراحی ساختمان با طراحی سالن اصلی آن آغاز شد. گری با ساختن ماکتی با مقیاس کوچک، شکل پیشنهادی خود را مطرح میکرد و ناگانا آن شکل را از نظر آکوستیکی ارزیابی و با ذکر مشکلات آن، پیشنهادش را برای دور بعدی مطرح میکرد. ناگانا به اشکال منظم و متقارن علاقهمند بود، در حالی که گری اشکال منحنی و مجسمهوار را میخواست. با این روش حدود ۵۰ ماکت ساخته شد تا شکل نهایی مورد توافق هر دو حاصل شد. طرح نهایی در حقیقت ترکیبی منحصر به فرد بود از طرحی حجمی (مجسمهای) برای استقرار صندلیها در درون جعبهای بسیار معمولی. گری این طرح را به یک قایق چوبی در یک جعبۀ گچی تشبیه میکند. طرح مثل قایقی تشریفاتی است که اعضای ارکستر و شنوندگان را با هم به عالم موسیقی میبرد.
برای آزمایش کردن طرح از نظر مشخصات آکوستیکی، ماکتهایی با مقیاس بزرگ ساخته شدند. ابتدا با کمک اشعۀ لیزر سعی شد تا نقشۀ انعکاس صوت از سقفها و دیوارها روی محدودۀ محل نشستن شنوندگان ترسیم شود. در مرحلۀ پایانی آزمایش از ماکتی با مقیاس یکدهم اندازۀ واقعی ساختمان استفاده شد. از پالسهای صوتی، که فرکانس آنها ۱۰ برابر میزان معمول است، برای تعیین شکل نهایی دیوارها و سقف و نیز تنظیم کردن میزان انعکاس صوت (با قرار دادن مواد جاذب صوت) استفاده شد. نتایج آزمایشات حاکی از عملکرد فوقالعادۀ سالن از نظر آکوستیکی است، بهطوری که ناگانا پیشبینی کرد پس از ساخته شدن، عملکرد آکوستیکی بهتری نسبت به سانتوری هال خواهد داشت.
در مجموع میتوان ادعا کرد که از همۀ روشها و تکنولوژی قابل دسترس و تجربۀ وسیع تیم طراحی، برای دستیابی به کیفیت آکوستیکی برتر استفاده شده است. این طرح ثابت کرد که موسیقی تنها شنیدن صدا نیست، یک تجربه است. احساس خاص مربوط به نشستن در صندلیها، جلوۀ بصری فضا، و دمای اتاق همه در درک موسیقی مور و برای یک اجرای منحصربهفرد ضروریاند. بنا به گفتۀ ناگانا، در این تالار چه از چوب استفاده میشد و چه از سنگ، مشخصات آکوستیکی یکسانی حاصل میشد. با این حال، به دلیل همخوانی و همنوایی چوب با ادوات دیگر موسیقی و نیز به دلیل آنکه چوب موسیقی را تداعی میکرد، از آن بهعنوان پوشش سقفها و دیوارها استفاده شد.
روند طراحی سازهای
همانگونه که قبلاً نیز اشاره شد، ساختمان روی یک «عنصر» بالای سطح زمین و یک سکو با ابعاد ۲۱۸/۵×۱۷۸/۵ متر در زیر سطح زمین و داخل پارکینگ قرار دارد. سازۀ آن یک قاب فضایی مهاربندیشدۀ فلزی است که به اسکلت بتونی پارکینگ تحتانی متصل شده است. وزن تقریبی اسکلت فلزی حدود ۱۱ هزار تن است و از بیش از ۱۱ هزار قطعه — که تقریباً همۀ آنها با یکدیگر متفاوتاند — تشکیل شده است. در هر اتصال، تا ۱۰ عضو غیرمشابه به هم متصل شدهاند. جان مارتین، رئیس شرکت ساختمانی جان مارتین و شرکا، که مشاور سازهای پروژه است، در این باره میگوید: «اتصالات سازه بسیار متراکماند.»
مارتین برای این سازه با توجه به ویژگیهای ساختمان، قاب فضایی مهاربندیشده را بهعنوان بهترین و اقتصادیترین آلترناتیو انتخاب کرد. رفتار قابهای مهاربندیشده در زلزله نسبت به قابهای خمشی فضایی، قابل پیشبینیتر است. از طرف دیگر، قاب مهاربندیشده برهای «لختمهای» بزرگتری را در مقایسه با قاب خمشی به زمین منتقل میکند، که در مورد این پروژه بارها به دال سقف پارکینگ منتقل میشود. بهرغم کوشش صورتگرفته در طراحی سازه برای آنکه به نحوی بارهای واردۀ از ساختمان به پارکینگ تا حد امکان روی سقف پارکینگ بهصورت یکنواخت توزیع شود، مهندسان پروژه مجبور به تقویت قسمتهایی از دال سقف و برخی از ستونهای پارکینگ و فونداسیونهای زیر آنها شدند. استفاده از قاب مهاربندیشده همچنین باعث شد مسئلۀ برهای جانبی (باد و زلزله) برای سازۀ تالار موسیقی حل شود، و در عین حال روی سازۀ پارکینگ تحتانی بدون اشکال جاسازی شود.
در نوامبر ۱۹۹۶ کار ساخت پارکینگ به پایان رسید و در همان حال کار طراحی تالار تا میزان حدود ۹۰ درصد تکمیل و مقرر شد کار ساخت اسکلت فلزی آغاز شود. ولی به علت افزایش هزینۀ اجرا (حدود ۵۰ میلیون دلار) کمیتۀ متصدی، کار را متوقف کرد. سه سال بعد، در سال ۱۹۹۹، کار دوباره از سر گرفته شد و مقرر شد گری در طرح تجدید نظر کند و «پوستۀ» اطراف ساختمان را از سنگ به فولاد ضدزنگ تغییر دهد. پس از زلزلۀ سال ۱۹۹۴ در نورتریج — که باعث بروز تردیدهای جدی در مورد نحوۀ عملکرد قابهای خمشی شده و هزینۀ بسیار سنگین ناشی از مقررات جدید آییننامهها برای بررسی آزمایشگاهی اتصالات جوشی — طرح سازۀ پروژه عوض شد و استفاده از قاب مهاربندیشده در دستور کار قرار گرفت. طراحی مجدد سازۀ تالار موسیقی در نوامبر سال ۱۹۹۹ میلادی و همزمان با انجام بازسازی سازۀ پارکینگ زیر آن انجام شد.
بهطور کلی، مشخصات سازهای اجزای مختلف کنسرت هال از این قرار است: ۱) در قسمتهای پیشکنسرت، founders' room و conductor's suite تیر در صفحات افقی استفاده شده (تیپیکال تیر) و مقاطع لولهای، کل مهاربندی جانبی را فراهم میکنند. ۲) سرسرا اسکلت منحنیشکل دارد و سازۀ آن از قوطیهای ۱۵ و ۲۰ سانتیمتری مربعشکل و مستقیم ساخته شده که وظیفۀ اصلی آنها مهار نیروهای جانبی است. مقاطع قوطیشکل ۶۰ سانتیمتری و نیز تیرهایی با حداکثر ۸۰ سانتیمتر پهنا، خرپاهای منحنی سهبعدی سازه را ایجاد میکنند. انتهای شمالی سرسرا هم از تیرهایی به ارتفاع ۱۸۰ سانتیمتر، که شیبدار هستند، ساخته شده است. آتریومها تالار شنوندگان را به هم متصل میکنند و سازۀ آنها از ستونهای بالپهن شیبدار که روی یک نیمدایره قرار گرفتهاند تشکیل شده است.
تالار شنوندگان یک مکعب اعوجاجیافته با ابعاد ۶۰×۶۰×۶۰ متر است. این تالار دیوارهای پهنی دارد که تا ۴۰ متر ارتفاع دارند، و سقف V-شکل هموارشدۀ آن با شیب دو طرفۀ ۱۴ درجه است. دیوار جنوبی آن حدود ۱۷ درجه از محور قائم انحراف دارد، و سه دیوار دیگر آن انحراف ۶ درجه دارند. دال سقف، که از نوع بتونی روی ورقهای فلزی موجدار است، ۳۵ سانتیمتر ضخامت دارد و روی ۹ خرپای فشرده، که دهانۀ ۴۲/۸ متر و شرقی-غربی دارند، قرار میگیرد. ضخامت زیاد بتونی سقف در اصل به دلیل ایجاد عایق آکوستیکی در نظر گرفته شده است. ستونهای قوطیشکل، که معمولاً ۶۰ سانتیمتری هستند ولی ابعاد برخی از آنها تا ۷۵ سانتیمتر هم میرسد، در صفحۀ دیوارهای مایل قرار دارند. در نهایت، همۀ نیروهای واردۀ از طرف قسمتهای مختلف تالار از طریق یک سکو به سقف پارکینگ منتقل میشود. اسکلت این سکو منظم است؛ با این همه تعدادی از ستونهای آن نسبت به سقف پارکینگ از یک راستا خارج هستند. گفتنی است اسکلت فلزی تالار پیچیدهترین اسکلت سازهای در ایالات متحده شناخته شده است.
نرمافزار اجرایی نقشهها
با توجه به پیچیدگی اتصالات سازهای تالار موسیقی و نیز عدم وجود زوایای قائمه در آن، کار تهیۀ نقشههای اجرایی و جزئیات اتصالات یکی از مهمترین و پیچیدهترین قسمتهای پروژه به شمار میرود. برای تهیۀ جزئیات اجرایی دقیق، از نرمافزار سهبعدی X-Steel — که قابلیت تهیۀ انواع جزئیات اتصالات فولادی را داراست — استفاده شد، و حدود ۸۰ درصد از کار تهیۀ جزئیات اتصالات سازهای پروژه با آن انجام شد. X-Steel قابلیت کامل CATIA را که گری از آن برای طراحی استفاده کرد ندارد. بنابراین شکل کلی سازه با نرمافزار CATIA تهیه میشد و X-Steel با استفاده از آن مقاطع و اندازهها را مشخص میکرد. سپس اطلاعات دادهشده دوباره به CATIA منتقل میشد. نرمافزار X-Steel بهخصوص برای کار برنامۀ زمانبندی پروژه (که در ادامه به آن اشاره خواهد شد) بسیار سودمند بود.
روند برنامهریزی و زمانبندی پروژه
بیتردید با توجه به پیچیدگی و غیرکلاسیک بودن طرح، اجرای پروژه بدون برنامهریزی دقیق و زمانبندی به بنبست میرسید. از همین رو، نیاز به ابزاری که بتواند در عین زمانبندی، روند پیشرفت پروژه را هم «مجسم» کند بهشدت احساس میشد. به همین دلیل مورتنسون، پیمانکار اصلی پروژه، بر آن شد که بُعد زمان را با هندسۀ پیچیدۀ طرح ترکیب کند. نتیجۀ این کار خلق یک برنامۀ کامپیوتری چهاربعدی بود که مراحل مختلف ساخت و نصب را در طول مدت اجرا بهصورت یک «فیلم» به تصویر میکشید. به عبارت دیگر، به جای چاپ هزاران صفحه برنامۀ زمانبندی و فلودیاگرام برای درک مراحل ساخت، پیمانکاران میتوانستند پیشرفت پروژه را بهصورت یک فیلم تماشا کنند. بنا به گفتۀ مارتین فیشر، رئیس مرکز خدمات مهندسی دانشگاه استنفورد، استفاده از کامپیوتر برای کنترل مراحل اجرا به این صورت تاکنون در صنعت ساختمانسازی سابقه نداشته است.
مورتنسون از این برنامه برای امور مختلفی از قبیل درک بهتر پروژه، تأیید مراحل مختلف آن، هدایت سایر پیمانکاران جزء، و نیز برای رفع اشکالات احتمالی استفاده کرد. همچنین با استفاده از آن، اشکالات منطقی موجود در برنامۀ زمانبندی، کشف و برطرف، و موارد مختلف مربوط به پروژه از قبیل فلودیاگرام، دسترسیها و نیز جابهجایی قطعات، کنترل و تصحیح شد. البته برنامۀ تهیهشده صد در صد کامل نبود؛ مثلاً هیچگونه اطلاعاتی در مورد چگونگی اجرای کانالهای تأسیساتی در اختیار پیمانکار نمیگذاشت. با این همه میتوان ادعا کرد اطلاعاتی که برای برنامهریزی و ساخت به پیمانکار پروژه داده شد، نسبت به همۀ پروژههای ساختهشدۀ تاکنون بیشتر بوده است.
فضاسازی و جانمایی
قلب تالار موسیقی والت دیسنی، سالن شنوندگان اصلی آن با ۲۳۰۰ صندلی است. برخلاف سالنهای معمولی، که در آن قوسها و پردهها بین شنوندگان و ارکستر مانع فیزیکی ایجاد میکند، این تالار صحنۀ کاملاً باز و بدون مانع دارد و صندلیها در زاویۀ ۳۶۰ درجه در اطراف صحنه قرار گرفتهاند. وضعیت چیدن صندلیها و نحوۀ استقرار در آنها این احساس را در شنوندگان بهوجود میآورد که آنها همراه با اعضای کنسرت، مشغول خلق یک اثر هنری هستند. سقف بادبانمانند بالای سن، یک کشتی بزرگ را تداعی میکند، و پنجرۀ بزرگی که در پشت سن قرار گرفته باعث استفاده از نور طبیعی در کنسرتهای روزانه میشود. یک Pipe Organ که بهصورت هماهنگ با سالن داخلی طراحی شده، در بالاترین نقطۀ روی صندلی شنوندگان و پشت سن قرار گرفته است.
علاوه بر سالن اصلی، فضاهای متعدد دیگری نیز طراحی شده، که از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد: پلۀ اصلی و حیاط بیضیشکل مجموعه که سالن را به مرکز موسیقی قبلی شهر متصل میکند؛ آتریومهای شرقی و غربی که محل جمع شدن اعضای [مخاطبان] هستند؛ اتاق پسازسن (green room) که از پشت سن و محل اجرای کنسرت قابل دسترسی است و برای تعامل بیشتر میان شنوندگان، اعضای ارکستر و هنرمندان مهمان طراحی شده است؛ سالنی با ۲۶۶ صندلی برای اجرای نمایشهای Cal-Arts؛ آمفیتئاتری با ۳۰۰ صندلی برای کودکان؛ پارکینگی با گنجایش ۲۵۰۰ اتومبیل در ۶ تراز که از سه خیابان اطراف قابل دسترسی است؛ پارکی شامل باغچههای بزرگ و مناظر زیبا که اطراف سالن موسیقی را احاطه کرده است؛ سالن اجرای موسیقی مجلسی؛ و سالن انتظار پیش از کنسرت — که شامل فضای بزرگی با گنجایش حدود ۶۰۰ نفر است و برای برنامههای متعددی، که قبل از شروع کنسرت اجرا میشوند — از جمله برنامههای خبری، سخنرانیها و برنامههای آموزشی — به کار میرود.
نمای بیرونی
یکی از جذابترین و در عین حال پیچیدهترین بخشهای ساختمان نمای خارجی آن است. پانلهای تشکیلدهندۀ نما ورقهای فولادی ضدزنگ با ضخامت ۲ میلیمتر هستند، که در پشت آنها از موادی برای جلوگیری از نفوذ آب و نیز جریان باد استفاده شده است. پوشش بیرونی شامل ۱۵ هزار مترمربع پانلهای فلزی است، که برای نما فقط ۲۱۰۰ تای آنها از لحاظ شکل مشابهاند. طراحی و تهیۀ جزئیات پانلهای نما بهوسیلۀ نرمافزار CATIA انجام شد، و برای ساخت آنها از دستگاه CNC، که مستقیماً اطلاعات خود را از CATIA میگرفت، استفاده شده است. بنا به گفتۀ گری، «کاملترین» استفاده را از برنامۀ CATIA در طراحی و ساخت پانلهای نما کردهاند، و این کار باعث صرفهجویی زیادی در زمان پروژه شده است. پانلهای نما روی یک قاب ثانویۀ فلزی، که به سازۀ اصلی متصل میشود، نصب میشوند.
پانوشتها: ۱- Colosseum؛ ۲- جملۀ افتتاحیه از یک راهنمای لسآنجلس برداشته شده؛ ۳- Frank Gehry؛ ۴- deconstruction؛ ۵- Lillian Disney؛ ۶- Music Center؛ ۷- Minoru Nagata؛ ۸- Suntory Hall؛ ۹- Norton؛ ۱۰- sculptureform؛ ۱۱- synthesis؛ ۱۲- bracket frame؛ ۱۳- John Martin؛ ۱۴- Northridge؛ ۱۵- Mortenson؛ ۱۶- flow diagram؛ ۱۷- cal-arts. تصاویر: دید هوایی؛ اسکیسهای اولیه؛ سازۀ اصلی؛ تصویر قاب مهاربندی شده؛ checking the position of the girts؛ جزئیات سازۀ نگهدارندۀ صفحات نما.
