برندگان: گروه مسکونی آپارتمانی

در گروه مسکونی آپارتمانی هفدهمین جایزه معمار، پنج پروژه مدال‌گیر در سه شهر ایران (اصفهان، تهران و مهرشهر کرج) برگزیده شده‌اند. رتبه اول به مجموعه مسکونی خواب آرام در اصفهان رسید؛ پلاک مثلثی پروژه میان خیابان نوکشیده حمزه و محور سبز زاینده‌رود جای گرفته است. رتبه دوم به طور مشترک به آپارتمان شماره ۱۱۱ در مهرشهر (که ضلع جنوبی بنا ۲۰ درجه به سمت محور سبز و درختان قدیمی باغ چرخیده) و ساختمان مسکونی منظریه در تهران (تجربه‌ای از تبدیل یک طرح نئوکلاسیک کلیشه‌ای به ساختمانی ساده و باوقار) رسید. رتبه سوم به طور مشترک به ساختمان مسکونی خانه کوچک در اصفهان (پروژه‌ای ۷۰ مترمربعی که کل آپارتمان را همچون یک پلکان قابل سکنا بازنگری می‌کند) و ساختمان مسکونی ملک در اصفهان تعلق گرفت که در آن از الگوی چهار‌صفه خانه‌های تاریخی مرکز ایران برای تعریف طیفی از قلمروها میان فرد و خانواده بهره گرفته شده است.

رتبه اول: مجموعه مسکونی خواب آرام، اصفهان

شهر اصفهان، امروزه همچون سایر شهرها چندین دهه است که، از یک سو، به‌واسطه رشد جمعیت، افزایش تراکم ساخت و ساز و...، و از دیگر سو، به‌واسطه مداخلات شهری و خیابان‌کشی‌های جدید، دستخوش تغییرات فراوان شده است. از جمله خیابان‌کشی‌های جدید در شرق شهر، امتداد خیابان حمزه، در راستای شمالی-جنوبی، عمود بر محور زاینده‌رود است که در اوایل دهه ۹۰ به بهره‌برداری رسید، خیابانی که بدون توجه به تاب بافت، با عبور از روی پلاک‌های شهری، قطعاتی با اشکال چند وجهی در لبه شرقی و غربی خود بر جای نهاده، که با گذر زمان، تک تک سر از خاک برخواهد آورد و سیما و ساختار این بخش از شهر را شکل خواهد داد. زمین پروژه، یکی از همین قطعات مثلثی شکل به مساحت ۳۸۰ مترمربع در لبه غربی خیابان حمزه واقع شده است.

از یک سو، مادی نیاصرم در بلافصل غرب و شمال زمین قرار گرفته، ولی ضوابط شهری اصفهان، بنابر مشرفیت اجازه ایجاد بازشو و چشم‌انداز، پایین‌تر از ارتفاع ۱۷۵ سانتی‌متر از تراز هر طبقه را نمی‌دهد!!! و از سوی دیگر، محور سبز زاینده‌رود، به فاصله‌ای کمتر از ۱۵۰ متر از جنوب پلاک واقع شده، ولی ساختمانی پنج طبقه، راه را در این میان سد کرده است!!! حال، چگونه می‌توان از پس این ساختمان سرک کشید به سوی حاشیه سرسبز زاینده‌رودِ بی‌آب، و در کنار خیابان‌هایی مملو از ماشین، گوشه‌ای از این سرزندگی و طراوت را مهمان این خانه کرد؟

استراتژی طراحی تلاشی است جهتِ یافتن پاسخ، به چالش‌هایی که حاصل شناخت متن از یک سو و نیازهای رفتاری کاربر، از سوی دیگر است. امروز هرچه شهرها بزرگ‌تر شده‌اند، خانه‌ها کوچک‌تر شده، هرچه معماری ما گران‌تر و پر زرق‌وبرق‌تر شده، کیفیت کم‌رنگ‌تر شده، واژه «لاکچری»، جایگزین کیفیت‌های از دست رفته معماری شده است. اینجا سؤال این است که حالا که فاصله ما با این حجم سبز (حاشیه زاینده‌رود) کمتر از ۱۵۰ متر است چگونه می‌توان کیفیتی فراتر از لاکچریِ وابسته به مصالح را، برای ساکنان این واحدها به ارمغان آورد؟ تنها، به میزان چهار متر از ضلع جنوب امکان بهره‌وری از این پتانسیل محیطی را دارد، بنابراین به دنبال آنیم که طول ضلع جنوب را گسترش دهیم. از این رو با استفاده از چرخش ۲۵ درجه‌ای ضلع شرقی به سوی جنوب، این بخش از زمین متأثر از برنامه طرح، به‌گونه‌ای می‌شکند که این چشم‌انداز سبز را تا لایه‌های انتهایی زمین امتداد دهد و نهایت بهره را از این همسایه سبز ببرد.

برنامه‌ریزی طرح، برنامه‌ریزی ماست برای نحوه زیست در این خانه‌ها. آنچه امروز به آن می‌اندیشیم، در آینده نحوه رفتار، تعاملات انسان‌هایی را شکل می‌دهد که در این واحدها سکونت دارند. برنامه‌ریزی به گونه‌ای است که بخش‌های مختلف بتواند، ضمن ارتباط درست، سهم بیشتری از کیفیت‌های محیطی را در اختیار داشته باشد. بر این اساس، بخش جنوبی به فضاهای عمومی و بخش شمالی که به سکوت و سکون بیشتری نیاز دارد به فضاهای خصوصی و بخش میانی به فضاهای نیمه‌خصوصی اختصاص یافته است. با تغییر در برنامه‌ریزی طبقات زوج و فرد و جابه‌جایی و لغزش به وجود آمده، تراس‌هایی رو به سوی رودخانه و مادی نیاصرم به وجود آمد، به‌گونه‌ای که تمامی فضاهای این خانه‌ها، با فضاهای باز، به شکلی مستقل در ارتباط مستقیم است. به گونه‌ای که هر فضا به فراخور رفتارهای گوناگون جاری، تراسی به قد و قواره این رفتار دارد.

رتبه دوم به طور مشترک: آپارتمان ۱۱۱، البرز

مهرشهر را می‌توان تنها میراث باقیمانده از بافت باغ‌شهر کرج نامید. هر چند در سال‌های اخیر، بر اثر هجوم بی‌رویه ساخت‌وسازهای شهری و افزایش تراکم جمعیت، پیش‌بینی سرانجام نامطلوب این نگین ارزشمند شهری دور از ذهن نیست. این آپارتمان به‌عنوان یک فرصت برای تغییر شیوه‌های نامناسب ساخت‌وساز قلمداد شده تا با همنشینی مناسب‌تر توده بنا با حیاط و باغ سبز، الگوی بهتری از تأمین تراکم انسانی و ساختمانی در بافت مهرشهر معرفی شود.

در همین راستا، ایده حول توسعه و حفظ محور سبز و بازتولید الگوی زندگی در مهرشهر که دارای مؤلفه‌های متعددی است، شکل گرفت. از جمله این مؤلفه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ارتباط مستقیم خانه با فضای باز و سبز و توجه به زندگی در فضای باز و باغ؛ استقلال فضایی و حریم واحدهای مسکونی همجوار؛ تنوع فضایی در خانه؛ تولید فضای جمعی به منظور بستر تعاملات اجتماعی ساکنان و افزایش حس تعلق به مکان.

محور سبز خیابان ۱۱۱، به‌عنوان یکی از شبکه‌های اصلی مهرشهر به داخل مجموعه نفوذ کرد و در قالب مجموعه گسترش یافت. این ساختار سبز به نحوی یادآور کوچه‌باغ‌های قدیمی همراه با توده‌های سرسبزی است که نقش مرزبندی بین واحدهای همجوار را ایفا می‌کردند و در نهایت همنشینی مسالمت‌آمیز بین سبزینگی و فضای زندگی به ارتقای کیفیت هر دو انجامید. فضای سبز و باغ از عناصر مهم سکونتگاه‌های مهرشهر محسوب می‌شود. بنابراین جانمایی توده در حیاط سبز یکی از مهم‌ترین چالش‌های این پروژه بوده است. وجود درختان قدیمی و پوشش گیاهی ارزشمند در بستر پروژه، موجب شد نه تنها توده با احترام به این مسئله شکل بگیرد، بلکه روش اجرای پروژه کمترین آسیب را به پوشش گیاهی موجود در حیاط وارد کند.

علاوه بر این یکی دیگر از عوامل شکل‌گیری و طراحی پروژه، اهمیت به دید و نور آپارتمان‌هاست. با توجه به تحلیل‌های دید و منظر پروژه و به دلیل وجود نقاط منفی (توده آپارتمان ۱۰ طبقه در جنوب پروژه) و استفاده از پتانسیل‌های موجود (توده فضای سبز در راستای جنوب شرقی پروژه)، جبهه جنوبی توده و به عبارت دیگر آپارتمان‌های جنوبی با چرخش ۲۰ درجه از پوشش گیاهی شهری بهره‌مند می‌شوند و همچنین اشراف ساختمان جنوبی را کنترل می‌کنند. چرخش پلان تراس‌های مثلثی شکل را در نما به وجود آورده و به این ترتیب نمای اصلی ساختمان با ترکیب توده اصلی آپارتمان چرخانده شده و در تراس‌های باز شکل گرفته است.

در فضای داخلی نیز با بهره‌گیری از نظام شبکه‌ای اتصال و دسترسی فضاها به یکدیگر، فضای زندگی از ترکیب انواع فضاهای متنوع شکل گرفته است. آشپزخانه در مرکز ثقل پلان مستقر شده و باقی فضاهای عمومی و خصوصی دور مرکز پراکنده شده‌اند و خانه شرایط منعطفی از کاربری و چیدمان فضا را برای کاربر فراهم ساخته است.

رتبه دوم به طور مشترک: ساختمان مسکونی خیابان منظریه، تهران

این ساختمان مسکونی تجربه‌ای است از تبدیل یک طرح نئوکلاسیک کلیشه‌ای به ساختمانی که در آن، معیار اصلی توجه به نیاز کاربران و اصول طراحی ساده و باوقار یک اقامتگاه مسکونی باشد. در مراحل اولیه چالش سلیقه‌ای بین تیم طراحی و کارفرما، روند پیشبرد پروژه را کند و دشوار کرده بود. در جلسات مکرر و با حذف زوائد از طرح قبلی، کارفرما متقاعد شد که عملکرد را فدای تزئینات نکند. در نتیجه پروژه بعد از اجرای سازه به تیم طراحی واگذار شد.

یکی از چالش‌های مهم این پروژه گوناگونی استفاده کاربران از فضا بود. به همین دلیل، طراحی پلان‌ها در طبقات مختلف در تیپ‌های متنوعی کار شد. به این ترتیب طبقات اول و سوم با یک تیپ (سه اتاق خوابه)، طبقه دوم (دو اتاق خوابه) به شکلی متفاوت، و طبقات چهارم و پنجم به‌صورت دوبلکس (چهار اتاق خوابه) طراحی شدند. با توجه به تنوع پلان، سعی بر آن بود که این گوناگونی در نما نیز نشان داده شود. در نتیجه، فریم‌هایی در ابعاد متفاوت با متریال مختلف در بستری روشن از سنگ تراورتن طراحی شد. پنجره‌ها به منظور ایجاد عمق در نما به سمت داخل اجرا شدند. این عقب‌نشینی در نقاطی به یک بالکن منتهی شده که متناسب با عملکرد فضای داخلی است. در نتیجه این نوع طراحی و با تعبیه گلدان، نمایی سبز با امکان نظافت آسان به وجود آمد.

در طراحی ورودی اصلی ساختمان و سرسرا از رنگ تیره و حجم‌های صلب استفاده شد تا در بدو ورود، احساس صلابت به بیننده منتقل شود. در طراحی پلان طبقه دوم، ایده اصلی فضای باز مسکونی با تنوع عملکردها در کنار هم است. این نوع استفاده از فضا باعث می‌شود نور به‌صورت همزمان از شمال و جنوب در سالن اصلی تأمین شود. دکوراسیون داخلی این طبقه با توجه به نوع استفاده از فضا، به‌صورت کاملاً باز و با در نظر گرفتن تنوع عملکردها در یک فضا طراحی شد. در این طراحی فریم سفید و سطوح شیشه‌ای در تمام فضا به کار گرفته شد تا احساس سبکی، روشنایی و سادگی را در فضا حفظ کند.

رتبه سوم به طور مشترک: ساختمان مسکونی خانه کوچک، اصفهان

با توجه به افزایش جمعیت و تبدیل خانه‌های ویلایی به آپارتمان‌های کوچک و در نتیجه تبدیل مکان سکونت به فضایی محدود با عملکرد مشخص، که اغلب فاقد نور، دید و هوای مناسب است، زندگی در این شرایط علاوه بر تأثیر بر روحیه ساکنان، می‌تواند در تعاملات روزمره افراد با هم نیز تأثیرگذار باشد. سعی ما این بود که محدودیت‌های یک آپارتمان کوچک را بشکنیم و هر فضا به جای یک عملکرد خاص، به فضایی چند عملکردی تبدیل شود، علاوه بر آن، همه فضاهای مجموعه دارای نور، دید و تهویه مناسب باشند.

با توجه به محدود بودن ابعاد زمین، محدودیت‌های مشرفیت و ارتفاع، سعی شد به جای استفاده از عناصر تفکیک‌کننده مانند دیوار، برای جداسازی فضاها، با طراحی ریزفضاهای هر واحد، در ترازهای ارتفاعی متفاوت، تفکیک صورت پذیرد، تا ضمن ایجاد ارتباط منطقی بین فضاها و رعایت سلسله‌مراتب، شاهد شکل‌گیری فضاهایی انعطاف‌پذیر باشیم. با این کار فضایی یکدست، گرم و دلباز با نورگیری مطلوب ایجاد شد و حرکت از یک فضا به فضای دیگر، با تعداد محدود پله انجام پذیرفت تا علاوه بر افزایش حس حرکت و پویایی این جابه‌جایی فضایی با سهولت انجام پذیرد و حس سکون و آرامش خانه از دست نرود.

بدین‌ترتیب، فضاهای بی‌استفاده به کمترین حد خود رسید و از جزءجزء فضاها استفاده و باعث شد افراد ساکن در مجموعه، کیفیت‌های فضایی متنوعی را تجربه کنند. در حقیقت، کل فضای خانه به یک دستگاه پله تبدیل شد که در آن اختلاف تراز پاگردها کمتر و هر پاگرد گسترده و به یک فضای قابل‌استفاده تبدیل شد، این دستگاه پله هم حس حرکت و پویایی و هم حس سکونت و آرامش را در خود داشت. از طرفی با کاشت گیاهان در سطوح مختلف و فضاهای بی‌استفاده و ایجاد حس بصری و لمسی بین ساکنان و گیاهان، توانستیم کمی از حس خانه‌های ویلایی را در این ساختمان کوچک تداعی کنیم، که تأثیر به سزایی در روحیه و شادابی ساکنان داشت. انگیزه ما برای طراحی این ساختمان، ایجاد الگویی برای طراحی ساختمان‌های بلندمرتبه است، که علاوه بر داشتن کیفیت مناسب برای زندگی، بتوانیم شاهد تأثیر مثبت آن بر تعاملات افراد جامعه باشیم.

رتبه سوم به طور مشترک: آپارتمان مسکونی ملک، اصفهان

خواسته کارفرما مبنی بر تنظیم شش واحد در چهار طبقه با ابعاد و خصوصیات متفاوت دستمایه توزیع واحدها و طراحی اولیه قرار گرفت. پس از بررسی محدودیت‌های پروژه، چیدمان واحدها به‌گونه‌ای صورت گرفت که ۴ واحد ۹۰ متری در طبقات اول و دوم و ۲ واحد ۱۸۰ متری در طبقات سوم و چهارم قرار گیرند.

ایده طراحی

بر اساس نگاه عملکردگرا و خالی از معنای مدرن، فضاهای خانه به دو قلمرو عمومی و خصوصی تقسیم می‌شوند. در حالی که سازماندهی فضاهای خصوصی و عمومی و چگونگی ارتباط بین آنها، در تمایل افراد یک خانواده به حضور در جمع و همچنین حفظ خلوت شخصی مؤثر است. به نظر می‌رسد تفکیک بیش از حد فضاهای خصوصی و عمومی در مسکن معاصر ایران، موجب رشد فردگرایی و تهدید فضای صمیمی خانه و مفهوم زندگی در میان خانواده شده است.

در این پروژه برای بهبود تعاملات بین فردی در خانه، به جای دو قلمرو تفکیک‌شده عمومی و خصوصی، طیفی از قلمروها از فردی تا جمعی شامل «خلوت با آشنایان»، «خلوت با خانواده»، «خلوت در کنار جمع خانواده» و «خلوت شخصی» در نظر گرفته شده است. برای مثال در قلمرو «خلوت در کنار جمع خانواده»، امکان بروز فعالیت‌های شخصی همانند مطالعه، خیاطی، بازی کودک، کار با کامپیوتر، اتو کردن و... که به خلوت زیادی نیاز ندارند، در کنار جمع خانواده فراهم می‌شود.

همچنین با محوریت مفهوم خانواده در تعریف خانه، قلمرو جمعی (خانواده) نقش سازماندهنده مرکزی برای قلمروهای فردی را ایفا می‌کند. این امر در طبقه سوم با مرکزیت «فضای نشیمن خانواده» و در طبقه چهارم (آخر) به‌واسطه نزدیکی با آسمان، با مرکزیت «حیاطی کوچک برای حضور خانواده» اتفاق می‌افتد و دیگر فضاهای خانه حول این مراکز سازماندهی می‌شوند. این نوع سازماندهی (مرکزگرا)، در الگوی خانه‌های تاریخی چهار صفه در معماری سنتی مناطق مرکزی ایران، وجود داشته است. در این الگو فضای «میان‌خانه» به‌عنوان مرکز و پیونددهنده فضاهای خانه، نقش محوری ایفا می‌کند.

سازه ساختمان اسکلت بتنی و برای تأسیسات گرمایشی آن پکیج و گرمایش از کف و برای سرمایش آن اسپلیت در نظر گرفته شده است.