برندگان: گروه عمومی

در گروه عمومی هفدهمین جایزه معمار، چهار پروژه مدال‌گیر در طیفی از مقیاس و برنامه‌ای وسیع برگزیده شده‌اند ـ از یک مجتمع فرهنگی ۶۵۰۰۰ مترمربعی در اراضی عباس‌آباد تهران تا یک پاویون فرهنگی ۵۰ متری در اسکله جزیره هرمز. رتبه اول به باغ کتاب تهران رسید (مجموعه‌ای با بام سبز که حول کتاب سامان یافته و چندین ساختمان فرهنگی ملی را از طریق یک محور پیاده ۵۵۰ متری به هم وصل می‌کند). رتبه دوم به «حضور در هرمز» از زاو رسید؛ ایستگاه دریایی ساخته‌شده با فن سندبگ و خاک با همراهی مردم جزیره که «رونگ» به معنی موج بزرگ نام گرفت. رتبه سوم به طور مشترک به «کیوب کلاب» در ولنجک تهران (مجموعه تفریحی برگرفته از کانتینرهای بازیافتی روی شیب بام تهران) و «ته باغ رستوران محمد» در درچه اصفهان رسید (پاویون کوچک خدماتی با دیوارهای باربر سپید و آهن زنگ‌زده که خود را همچون «برشی از طبیعت، آسمان و گیاه» می‌نمایاند).

رتبه اول: باغ کتاب تهران

باغ کتاب تهران (مرکز فرهنگی، هنری و علمی با محوریت کتاب و نشر و پارک فناوری کودکان) ایده ایجاد مرکزی که محصولات مرتبط با نشر را به نمایش بگذارد و فضایی برای گفتگوی دوستداران کتاب و تبادل‌نظر برای ایجاد انگیزه مطالعه در جامعه به وجود آورد، ایده شکل‌گیری باغ کتاب و صورت مسئله طراحی بود. باغ کتاب در منطقه ۳ شهرداری تهران و در زمینی به مساحت ۱۵ هزار مترمربع در محدوده اراضی عباس‌آباد و در ارتباط با ساختمان‌های کتابخانه ملی، مجموعه فرهنگستان‌ها، باغ موزه دفاع مقدس و پل طبیعت قرار دارد.

این مجموعه فرهنگی و چندمنظوره با محوریت کتاب شامل سالن‌های نمایشگاهی متعدد و دیگر بخش‌ها نظیر پارک علمی و فناوری کودکان، گالری‌های هنری، سالن تئاتر، سینما، استودیوی پخش تلویزیونی، کافی‌شاپ و رستوران است. ساختمان باغ کتاب با زیربنای ۶۵ هزار مترمربع در ۵ طبقه، از ۱۳ بلوک مجزا و نیمه‌مجزا تشکیل شده که با مسیرهای ارتباطی عمودی و افقی به هم متصل شده‌اند. از این ۱۳ بلوک، ۸ بلوک به سالن‌های نمایشگاهی، ۳ بلوک به آمفی‌تئاترها و سالن‌های چندمنظوره و ۲ بلوک به سرسرای ورودی و فضاهای ارتباطی اصلی اختصاص داده شده که در ساعات اوج، ظرفیت پذیرش جمعیتی در حدود ۵۰۰۰ نفر را دارند.

لایه‌های سبز پوشاننده بام و لایه‌های حرکتی درون بنا، دو عامل شکل‌دهنده حجم بنا هستند. استفاده از فضای سبز و حفظ طبیعت این منطقه، جایگاه ویژه‌ای در طرح جامع اراضی عباس‌آباد دارد. استفاده از بام سبز نقطه عطف طراحی این بناست که آن را با محیط اطراف هماهنگ می‌کند. در باغ کتاب تهران، بام صرفاً عنصری پوشاننده نیست بلکه جزئی از طبیعت است و تداوم حرکت را به خوبی القا می‌کند. بام سبز ساختمان به‌عنوان یک پارک فرهنگی-عمومی، از طریق پلکان شرقی ساختمان را به میدان فرهنگی، کتابخانه و دانشگاه متصل می‌کند.

بر این اساس ایده اولیه معماری فضاهای داخلی، بر مبنای طراحی یک باغ تراس بزرگ (برگرفته از باغ‌های سنتی ایرانی) شکل گرفت. طراحی باغ غربی به نحوی است که می‌توان تداوم فضای داخلی بنا و مدولاسیون فضاها را در خارج ساختمان نیز دید و امکان گسترش فضاهای نمایشگاهی را از طریق مسیر اصلی پیاده به طول ۵۵۰ متر در فضای باز به وجود می‌آورد. با توجه به شکل زمین و محدودیت‌های سایت، نمای غربی ساختمان از یک صفحه شیشه‌ای به ارتفاع ۱۴ متر در طول ساختمان شکل گرفته که در کنار دریاچه‌ای به مساحت حدود ۲ هکتار واقع شده است. در مرکز ساختمان امکان دسترسی به بام از طریق مسیر عابر پیاده به نام «مسیر فرهنگ» وجود دارد که نقش ارتباطی میان چندین ساختمان فرهنگی را داراست و در انتها به پل طبیعت منتهی می‌شود.

رتبه دوم: حضور در هرمز | مرکز فرهنگی رونگ، جزیره هرمز

جزیره هرمز گنبد نمکی بیضی شکلی است واقع در تنگه‌ای به همین نام. ۸ کیلومتری بندرعباس است و ۴۲ کیلومترمربع مساحت دارد. گرم و مرطوب و کم‌باران است. ۵۸۶۷ نفر ساکن دارد. هرمز دارای یک دانشگاه آزاد، یک کارخانه فرآوری خاک، یک انجمن حفاظت از محیط‌زیست و تعدادی بنای تاریخی است. جزیره از لحاظ اقتصادی فضایی و کالبدی زیست‌محیطی بسیار فقیر و عقب‌مانده است. خاک هرمز قرمز است و کوه‌هایی با خاک رنگی دارد. خاک‌های بی‌نظیر توسط گروه‌های مختلف برداشت می‌شود و بابت آن عوارضی به مردم داده می‌شود که در برابر غارت این منبع ملی ناچیز است.

کارفرمای این طرح در سال ۱۳۹۴ با هدف رونق‌بخشی فرهنگی به جزیره وارد شد. حضور او در جزیره به تدریج و پس از سپری کردن دشواری‌هایی، شکل برنامه‌ریزی‌شده‌تری به خود گرفت و قرار شد کار مشارکتی و پروسه‌محور پیش برود. پس از مطالعه اولیه، کارگاه‌هایی بین متخصصان برگزار و مشخص شد هر حضور و ساخت‌وسازی برای به سرانجام رسیدن در هرمز نیاز به همراهی مردم، همسازی با محیط زیست، خودکفایی و سهولت اجرا دارد و برای پایداری اقتصادی باید در راستای گردشگری جزیره تعریف شود. مجموعه اقدامات عملی و تاکتیک‌های مداخله در جزیره، «حضور در هرمز» نام گرفت. این مجموعه اقدامات به شبکه‌ای از فعالیت‌ها می‌انجامید که به همراه شبکه راه‌ها، زیرساخت گردشگری شهر را تأمین می‌کردند: مرکز آموزش و فرهنگ‌سازی، مرکز اطلاعات توریستی، ایستگاه‌های اجاره دوچرخه، کافه و رستوران، مرکز مدیریت بازیافت زباله، محل‌های اقامتی با استانداردهای مختلف، فضاهای عمومی شهری و ایستگاه مسافران اسکله.

با قصد مهیا کردن فضای دائمی برای این فعالیت‌ها و با توجه به نبود سیستم ساخت قابل قبول و در دسترس و حساسیت‌های مختلف بر نحوه ساخت‌وساز در زمین‌های جزیره، می‌بایست درباره فن‌آوری ساخت و چگونگی برخورد با جغرافی هرمز جهت‌گیری می‌شد، پس مطالعاتی روی شکل‌شناسی خطوط و عناصر تشکیل‌دهنده زمین جزیره صورت پذیرفت. پس از یکی دو آزمایش به نظر تیم طراحی رسید که سیستم خاک کوبیده و به‌خصوص ابرخشت نادر خلیلی امکان به‌روزرسانی و شکوفایی در هرمز را دارد. سیستمی که هم به علت فن‌آوری خاکی، دوستداران محیط‌زیست را راضی می‌کند و هم به‌عنوان یک فن ساخت هنوز به شکل عملگرایانه به معماری دائمی و کاربردی بدل نشده است. پروتوتایپ (نمونه) این روش با تأکید بر به‌دست آوردن سازماندهی فضای مطلوب و کیفیت فضایی منطبق بر سناریوی استفاده ساخته و تصمیم گرفته شد معماری در مناقشه خاک، نقش ذخیره‌کننده آن را داشته باشد و خود نیز به مثابه عوارض زمین باشد تا از سطح زمین هرمز کم نکند و در اختیار مردم باشد.

پس از آنکه مرکز مشارکت مردمی با معماری موقت برپا شد، اقدام بعدی ساخت ایستگاه دریایی جزیره بود. مجموعه‌ای که «رونگ» به معنی موج بزرگ نام گرفت. این مجموعه فصل مشترک بومی‌ها و گردشگران است و مرکز اطلاعات گردشگری، کافه و بلیت‌فروشی را شامل می‌شود، درحالی‌که فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی را نیز مدیریت می‌کند. رونگ یک فضای شهری است که می‌شود روی آن راه رفت و با شکل زمین جزیره هماهنگ است، در عین حال امروزی است و حضورش در هرمز باعث غرور هرمزیان است. برای رسیدن به طرح، فن‌آوری سندبگ با تیرها و عرقچین‌های فلزی ترکیب شد تا محدودیت ارتفاعی ساختمان در اسکله رعایت شود و فضایی عمومی نیز برای شهر تأمین شود. پذیرفتن واقعیت مردم و مشارکت آنان، همسازی با اقلیم، قابلیت بازیافت و سرعت کارهای اجرایی به همراه معاصرسازی فن‌آوری و زبان معماری باعث شد هرمزنشینان این بار از حضور گروه استقبال کنند و از آن در زمان‌های مختلف استفاده کنند.

رتبه سوم به طور مشترک: کیوب کلاب، تهران

مجموعه «بام تهران توچال» یکی از قطب‌های تفریحی پایتخت در سال‌های اخیر روند توسعه چشمگیری داشته است. محوطه بوستان سلامتی ۲ در مسیر جاده سلامتی برای ساخت مجموعه‌ای تفریحی خدماتی در اختیار ما قرار گرفت. در این پروژه با چندین چالش از قبیل شرایط خاص محدوده طراحی، خواسته‌های کارفرما، محدودیت‌های مالی و زمانی و همچنین مقررات ویژه ساخت‌وساز مجموعه مواجه بودیم. قرارگیری روی دامنه کوه و اشراف به شهر، مشخصه‌های زمین موردنظر به حساب می‌آمد. در کنار پروژه، ساختمان زیپ‌لاین محدوده کلی زمین را تحت‌تأثیر قرار داده و حفظ حریم آن باید مدنظر قرار می‌گرفت، از طرفی حفظ دید به شهر و پوشش گیاهی موجود از عوامل تأثیرگذار در جانمایی به شمار می‌آمد.

طبق ضوابط، ساخت‌وساز در مجموعه بام تهران، تنها برای سازه‌های سبک و موقت مجوز صادر می‌شود. از این رو ایده‌های اولیه برای استفاده از کانتینر شکل گرفت. بر اساس الگوهای معماری پایدار و لزوم استفاده از مواد و مصالح قابل‌بازیافت، در راستای حفظ و احترام به محیط طبیعی در مقابل محیط مصنوع و همچنین برای کاهش هزینه‌های ساخت، پیشنهاد استفاده از کانتینرهای مستعمل به کارفرما ارائه شد.

طراحی اولیه با توجه به این موارد و چالش‌ها از کنار هم قرار دادن کانتینرها با حداقل دخل‌وتصرف در ساختار اصلی شکل گرفت و کانتینر به‌عنوان یک واحد مدولار با استانداردهای ویژه خود به عنصر اصلی پروژه در طراحی سازه و معماری آن تبدیل شد. جانمایی حجم اصلی در سایت بر اساس مواردی همچون شکل زمین، چشم‌انداز شهر، حفظ حریم ساختمان موجود، کاربری‌های موردنظر و دسترسی‌ها، در سه ناحیه عمده تعیین شد که ناحیه شرقی شامل رستوران و کافی‌شاپ، ناحیه جنوبی کاربری‌های خدماتی، اداری و بازی جعبه‌نوردی و ناحیه غربی برای بازی «فرار از اتاق» در نظر گرفته شد.

شکل‌گیری حجم و پلان در هر بخش نیز بر اساس دستیابی به دید و منظر بهتر، شرایط اقلیمی، جهت تابش آفتاب در فصول مختلف و مسیر حرکت پیاده صورت پذیرفت. با چرخش حجم در طبقه فوقانی قسمت شرقی مجموعه، منظر شهر در چشم‌انداز ساختمان قرار گرفت و با ایجاد گشودگی در طبقه همکف ضمن ایجاد حس دعوت‌کنندگی برای عابران و حفظ استقلال مجموعه‌های خدماتی و تفریحی، ارتباط آنها با محدوده طراحی (فضای شهری) مجموعه نیز حفظ شد تا افراد به سمت منظره شهر جذب شوند. بدین‌ترتیب تنوع فضایی نیز با ایجاد فضاهای باز و نیمه‌باز در کنار فضاهای بسته حاصل شد. برای یکپارچگی داخل و خارج بنا، در طراحی داخلی نیز حفظ هویت صنعتی کانتینر به‌عنوان یک اصل در نظر گرفته شد و با توجه به ماهیت فلزی جداره‌ها، تعدادی از کانتینرها، با رنگ‌های گرم رنگ‌آمیزی شدند تا در تقابل با فضاهای سرد و صنعتی حاکم به لطافت و شادابی فضا بیفزایند.

رتبه سوم به طور مشترک: تهِ باغِ رستورانِ محمد، اصفهان

این پروژه به منظور استقرار فضاهای خدماتی شامل سرویس‌ها، نمازخانه و استراحتگاه در گوشه‌ای از باغ رستوران در محدوده درچه اصفهان، بعد از اجرای شعبه بیرون‌بر این مجموعه در فودکورت سیتی سنتر اصفهان به دفتر ما پیشنهاد شد. در پی واکاوی تجربه حضور در فضاهای کوچه باغی (همچنان که از رستوران‌های حومه شهری انتظار می‌رود) ایده طراحی و ایجاد کالبدی در مرز میان معماری و محوطه مبنای شروع کار شد. ساختار کلی پروژه - نه تنها در تعامل با بستر بلکه با آمیختگی و یکی شدن با آن - به جای کالبدی نشسته در باغ، خود به‌مثابه برش‌هایی از طبیعت، آسمان و گیاه شکل گرفت. ایجاد الگویی استعاری از حضور موقت در باغ با تغییر الگوهای نور و سایه، نسیم، آسمان و گیاه میسر شد.

انتخاب آهن زنگ‌زده با رنگ قرمز غنی، به ساختار احساسی طبیعی می‌بخشد و معماری را نه به‌عنوان بنایی مستقل بلکه به‌عنوان بخشی ارگانیک از منظر پیرامون خود بیان می‌کند. ایجاد معماری‌ای دست ساخت با هرچه کمتر کردن عناصر یک معماری رسمی و تصمیم به استفاده از دیوارهای باربر برای سازه و بهره‌گیری از کوران و نسیم طبیعت به جای تهویه مصنوعی نیز در همین راستا شکل گرفت.

مراسم ـ برندگان و تقدیرشدگان، هفدهمین جایزه معمار، ۱۳۹۶