مشخصات پروژه
تاریخ: شروع کار ۱۳۵۵، توقف ۱۳۵۷، شروع مجدد ۱۳۷۳
پیش از سال ۱۳۵۷ — مدیر پروژه: منوچهر ایرانپور
طراح معماری: بهروز احمدی
طراح سازه: اوآروپ و همکاران
پیمانکار: شرکت رس (مرحوم مهندس پورفتحی)
بعد از سال ۱۳۷۳ — کارفرما: وزارت مسکن و شهرسازی
مهندس مشاور: شارستان
همکاران طرح: علی مجتهدزاده، همایون نیکبخت، شهرام بهزادیان، آرشیا شعله
در سال ۱۳۱۳ هجری شمسی کاخ مرمر به عنوان محل اقامت، پذیرایی و دفتر کار رضاشاه در قطعه زمینی در مرکز شهر تهران بنا شد. بعد از اتمام کار، با خریداری اراضی اطراف، وسعت محوطهٔ کاخ به حدود ۵/۵ هکتار رسید و حدود آن از شمال تا خیابان پاستور، از شرق تا خیابان ولیعصر (پهلوی سابق)، از غرب تا خیابان فلسطین (کاخ سابق)، و از جنوب تا خیابان امام خمینی (سپه سابق) گسترش یافت. بعدها در جنوب غربی این محوطه، ساختمانی نیز برای اقامت همسر رضاشاه احداث شد.
این دو بنا تا دههٔ ۱۳۴۰ مورد استفادهٔ خانوادهٔ سلطنتی بودند ولی پس از انتقال آنها به کاخهای شمال شهر تا مدتی خالی ماندند. در اوایل دههٔ ۱۳۴۰ شاه سابق کاخ مرمر را وقف شهر تهران کرد و قرار شد که پس از تعمیر و تجهیز آن، توسط شرکت آرت سنتروم — از چکسلواکی سابق — به موزهٔ سلطنت پهلوی تبدیل شود. ساختمان دوم نیز تعمیر و تجهیز شد و در سال ۱۳۵۳ با عنوان موزهٔ نگارستان افتتاح شد. تبدیل این دو بنای قدیمی و باارزش به موزه و نیز وسعت و سبزی و زیبایی محوطه و موقعیت استثنایی آن در مرکز شهر تهران و استقرارش بر روی محور تاریخی-فرهنگی مهم خیابان امام خمینی (سپه سابق)، در همان زمان فکر افزودن بنایی جدید به این مجموعه و تبدیل آن به یک مرکز فرهنگی قوی را شکل داد.
قرار شد که در جبههٔ جنوبی مجموعه فرهنگسرایی جدید احداث شود. منتها برای حفاظت از ارزشهای ساختمان قدیمی مقرر شد این بنای جدید در زیرزمین ساخته شود و روی آن، با ایجاد آمفیتئاتری در فضای باز، جزئی از پارک و باغ عمومی کل مجموعه باشد. عملیات اجرایی احداث این بنا از سال ۱۳۵۵ شروع شد و تا زمان انقلاب در حدود ۲۵ درصد آن به انجام رسید. پس از انقلاب، ساختمان کاخ مرمر به شورای عالی قضایی اختصاص یافت و ساختمان موزهٔ نگارستان به کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی تبدیل شد، و عملیات اجرایی فرهنگسرای جدید نیز به مدت ۱۶ سال متوقف ماند.
اما طی سالهای اخیر توجه مسئولان به کمبود فضاهای فرهنگی و اجتماعی و ضرورت و اهمیت ایجاد و توسعهٔ این نوع فضاها در شهر تهران باعث شد که ایجاد این فرهنگسرا، به عنوان محلی برای گردهماییها و اجرای برنامههای هنری و فرهنگی، نمایشگاه آثار هنری، و موزهٔ قرآن و کتابهای نفیس خطی، مجدداً در دستور کار قرار بگیرد. و امروز پس از سه سال کار فشرده بالاخره احداث این بنای مهم به پایان رسیده و آمادهٔ بهرهبرداری عمومی شده است.
فرهنگسرای نگارستان، با زیربنای کل ۱۰٬۰۰۰ مترمربع، در گودالی به ابعاد تقریبی ۳۰ و ۶۰ و عمق حدود ۱۴ متر ساخته شده است. شکستگیهای اضلاع شرقی و غربی این گودال ناشی از وجود درختان باارزش و ضرورت حفظ آنها بوده است. این ارتفاع که معادل سه طبقه است، امکان دسترسی بین سطوح مجموعه را بدون نیاز به آسانسور، و نیز امکان استفاده از نور طبیعی را در پایینترین سطوح آن فراهم آورده است.
استقرار بنا در امتداد محور شمالی-جنوبی کاخ مرمر و استفاده از محور شرقی-غربی حیاط ورودی نگارستان برای ورود به فرهنگسرا، با ایجاد پیوند بین ساختمان جدید و بناهای قدیمی موجود، امکان تحقق فکر ایجاد یک مجموعهٔ فرهنگی بزرگ و متشکل از هر سه بنا را در آینده فراهم کرده است. عناصر اصلی مجموعه عبارتند از سالن آمفیتئاتر با گنجایش ۴۰۰ نفر و سرسرای اصلی که بعد از آمفیتئاتر مهمترین عنصر مجموعه است و در محل تقاطع دو محور یاد شده شکل گرفته است. این سرسرا در سطح اول، فضای ورودی اصلی مجموعه را تشکیل میدهد و در سطح دوم فضای انتظار آمفیتئاتر است و در سطح سوم محل برگزاری نمایشگاهها. نورگیری که بر روی بام مجموعه احداث شده، سطوح مختلف این فضای مهم را به شکلی مطلوب از نور و روشنایی طبیعی بهرهمند ساخته است.
عناصر مهم بعدی مجموعه عبارتند از کتابخانهای با ظرفیت حدود سی هزار جلد کتاب که در جبههٔ جنوبی سرسرای اصلی و در سه طبقه ساخته شده است؛ مجموعهٔ موزهها و از جمله موزهٔ قرآن و کتب خطی نفیس که به دلیل ضرورت ایمنی بیشتر و نیز برخورداری از ورودی مستقل در جبههٔ شرقی قرار گرفتهاند؛ گالریها که به دلیل ضرورت ارتباطشان با موزهٔ نگارستان جبههٔ غربی را اشغال کردهاند؛ و بالاخره بخش اداری و انبارها که به دلیل نیاز به ورودی مجزا و دسترسی مستقیم به پارکینگ در جبههٔ شمالی مجموعه واقع شده است.
در معماری این مجموعه «هندسه» و «سازه» نقش اصلی را ایفا میکنند. عامل هندسه — که کارکرد فرهنگی مجموعه نیز آن را توجیه میکند — به ویژه در طراحی سرسرای اصلی نقش بسیار مسلط و نمایانی دارد. عامل سازه نیز با استفادهٔ ماهرانه از اشکال هندسی در ساختن سقفها (به ویژه در کتابخانه) و سالن اصلی و سقف و دیوارها (به ویژه در آمفیتئاتر) نمونهٔ جالبی از کاربرد عناصر سازهای ساختمان در طرح معماری این مجموعه به شمار میرود.
در انتخاب مصالح، دوام زیاد، کاهش میزان نیاز به رنگآمیزی و تعمیر و نگهداری، امکانات موجود، و توجه به اهمیت نماهای داخلی (در بنایی که نمای خارجی ندارد) معیارهای اصلی بودهاند. به همین جهت در قسمت اعظم بنا از آجرنما و بتن نمایان (بتن اکسپوزه با سیمان سفید) استفاده شده است. ذوق و سلیقهٔ خوب در انتخاب مواد و مصالح، و — آنجا که ممکن بوده — اجرای دقیق و نیزکار (نا) با استفاده از صنعت و مهارت استادکاران ایرانی در آجرکاری، نجاری، سنگکاری و کاشیکاری به زیبایی فضاها و ایجاد احساس خوشایند ناشی از حضور در یک مکان مهم و عمومی کمک بسیار کرده است.
تصمیم مسئولان به اختصاص بخشی از این مجموعه به موزهٔ قرآن و کتب خطی نفیس و ضرورت ناشی از این تصمیم در استفاده از طرحهای خاص کاشیکاری و نقوش آشنای فضاهای مذهبی، به نزدیکی و ارتباط بیشتر معماری این مجموعه با حال و هوای معماری بومی و سنتی افزوده است. در ساختن این مجموعه به طور کامل از سازهٔ بتن آرمه استفاده شده است و یک دیوار دو جدارهٔ بتنی تیرژه در سراسر محیط خارجی بنا تا امتداد بالای سنگ بستر، کل مجموعه را از فشار و رطوبت خاک اطراف محفوظ نگه میدارد.
و بالاخره باید به این نکتهٔ بسیار مهم اشاره کرد که وجود یک مجری توانا که با درک درست و انعطافپذیری، زمینهٔ همکاری و هماهنگی مستمر و اتخاذ تصمیمهای بموقع و لازم را فراهم آورد، از عوامل بسیار مهم در شکلگیری شایسته و زیبای این بنای مهم عمومی بوده است.
◆ ◆ ◆
