کارهای جرج دارش
جرج (ژرژ) دارش از جمله معماران ایرانی-ارمنی است که آثارش، هرچند کمتر منتشر شده، نمایانگر تعهدی آرام و مستمر به حرفه معماری مسکونی است. ساختمانهای او در تهران و استانهای شمالی ایران، معماری را آشکار میکنند که درباره رابطه بین سازه، مصالح و زندگی روزمره ساکنان با دقت میاندیشد. مقاله پیش رو که با همکاری معمار تهیه شده، چند نمونه از پروژههای اجرا شده او را ارائه میدهد.
ساختمان مسکونی آپارتمانی، تهران
ساختمان اصلی این مجموعه یک آپارتمان مسکونی چند طبقه در تهران است که برای سکونت چند خانواده طراحی شده و در عین حال حس فردیت هر واحد را حفظ کرده است. ساختمان پنج طبقه بالای سطح زیرزمین دارد و هر طبقه بر اساس کارکرد خاص خود طراحی شده است. زیرزمین به عنوان پارکینگ، طبقه همکف شامل لابی ورودی و فضاهای خدماتی، و طبقات بالا شامل واحدهای مسکونی است.
ورودی ساختمان با دقت ویژهای طراحی شده است. یک پیشآمدگی جانبی مسیر سرپوشیدهای برای رسیدن به لابی ایجاد میکند و گلدانها مسیر از خیابان تا لابی را آذین کردهاند. معمار از ترکیب بتن نمایان و آجر برای بیان نما استفاده کرده و سطحی بافتمند ایجاد نموده که هم مقاوم است و هم از نظر بصری جذاب. استفاده از آجر در پیکربندیهای مختلف — گاه افقی و گاه برجسته — به نما کیفیت ریتمیکی میبخشد که با زاویه تابش نور در طول روز تغییر میکند.
نقشههای طبقات رویکردی عملگرایانه و در عین حال اندیشمندانه به چیدمان مسکونی را نشان میدهند. هر آپارتمان حول یک هسته گردش مرکزی سازمان یافته، با فضاهای نشیمن رو به نور طبیعی و تهویه. ساختمان از سه مصالح سطحی متمایز — آجر، بتن و شیشه — بهره میبرد که هر یک بر اساس کارکرد سازهای و زیباییشناختی خود به کار رفته. بالکنها که در عمقهای مختلف از نما بیرون زدهاند، هم به عنوان فضای زندگی بیرونی و هم به عنوان واسطههای محیطی عمل میکنند و سایهبان طبقات زیرین را فراهم میآورند.
در فضاهای داخلی، کاشیهای سرامیکی کف و تیرهای چوبی سقف، تداوم بصری را در سراسر فضاهای زندگی ایجاد میکنند. پنجره نواری افقی اتاق نشیمن — عنصری شاخص — چشماندازها را قاب میگیرد و در عین حال حریم خصوصی را حفظ میکند. فضاهای خواب دارای نیمطبقههای قابل دسترسی با پلکانهای کوتاه هستند، راهحلی هوشمندانه که سطح مفید را در آپارتمانهای فشرده به حداکثر میرساند. طراحی آشپزخانه باز، با ارتباطش به هم راهرو و هم فضای نشیمن اصلی، الگوهای مدرن زندگی خانگی را بازتاب میدهد و در عین حال امکان جداسازی از طریق پردههای پارتیشنی را حفظ میکند.
رستوران سفیدرود، حاشیه رشت
در این ساختمان در حاشیه شهر رشت، دارش وجه دیگری از واژگان معمارانه خود را نشان میدهد. چشمگیرترین ویژگی رستوران مجموعه فرمهای سقف زاویهدار و چادرمانند آن است که بهطور چشمگیری در برابر منظر هموار دشت گیلان برمیخیزند. سازه سقف ورقهای تاخورده، با روکش فلزی تیره، شبح قدرتمندی ایجاد میکند و در عین حال نورگیرهای بالایی با پنلهای شیشه رنگی بین قلهها را ممکن میسازد. معمار کوشیده خصوصیت منطقه اطراف را — جایی که معماری بومی از سنتهای ساخت با چوب محلی بهره میبرد — با مصالح و تکنیکهای سازهای معاصر تلفیق کند. تعامل بین سقف عظیم زاویهدار و دیوارهای سبک و شفاف زیر آن، به ساختمان کیفیتی تقریبا متناقض میبخشد: از دور با شکوه، اما در نزدیکی باز و دعوتکننده.
خانه شماره ۲۲، تهران
خانه شماره ۲۲ که نمایش در تصویر اصلی مقاله آمده، یک ساختمان مسکونی در تهران است که مضامین دیدهشده در بلوک آپارتمانی را بسط میدهد. در اینجا، نمای آجری با قاطعیت بیشتری حضور دارد و نوارهای افقی عریض با الگوهای مختلف آجری، ریتم بصری قویای در طول نمای خیابانی ایجاد میکنند. طبقه همکف پشت درهای فلزی تزئینی پارکینگ عقبنشینی کرده، در حالی که طبقات بالا جلو آمده و فضای سرپوشیدهای در سطح خیابان ایجاد کردهاند. فضاهای داخلی شامل شومینه، فضای نشستن سنتی، حیاط و پارکینگ است — همه در یک قطعه زمین فشرده شهری ادغام شدهاند. نحوه برخورد با فضاهای حیاط و پاسیو نشان از درک دارش از چگونگی بازتفسیر سازماندهی سنتی خانه ایرانی در قالب ساختوساز معاصر دارد.
خانههای شماره ۵۵ و ۵۸
دو ساختمان مسکونی دیگر — خانه شماره ۵۵ و خانه شماره ۵۸ — به اختصار در پایان مقاله معرفی میشوند. خانه شماره ۵۵ دارای خط بام موجدار است که از مستطیلشکلی سختگیرانه سایر آثار فاصله میگیرد و حیاطی از ورودی آن نمایان است. خانه شماره ۵۸ یک ساختمان آپارتمانی متعادلتر است که نمای آجری ساده آن از برنامهریزی دقیق درون آن پردهبرداری نمیکند. این آثار در کنار هم، دامنه کار مسکونی دارش را نشان میدهند: از بیان سازهای پرشور رستوران سفیدرود تا انضباط شهری آرام ساختمانهای آپارتمانی تهران.
آنچه از این مرور آثار جرج دارش برمیآید، تصویر معماری است که عمیقا با ابعاد عملی و مصالحی ساختن درگیر است. معماری او در پی ژست نمایشی نیست؛ بلکه کیفیت را از طریق توجه به جزئیات ساخت، بیان صادقانه مصالح و دغدغه مستمر برای تجربه زیسته فضاهایی که خلق میکند، بنا مینهد. در بازاری که نمایش سطحی بر آن حکمفرماست، این رویکردی است که ارزش ثبت و بزرگداشت دارد.