ابوالقاسم مهندسی

از جوانان ارمنى مايل بودند جشن پيوند زناشويى خود را در اين محيط دلپذير وسكانيان در منتهااليه جنوب شرقى 1362 برگزار كنند. بنابراين، در سال سايت مثلث شكل مجموعه، نيايشگاه كوچكى طراحى كرد كه به رغم كالبد بسيار كوچك، فكر و خلقيت و حتى جسارت او را در چگونگى برخورد با فضاى مقدس عبادتگاهى عيان مى كند. وسكانيان كه دستى در معمارى فضاهاى مذهبى ديرينة ارامنه داشت و مرمت مهم ترين كليساى ارامنه در 1366 تا1364 بعدها در سال هاى بين چالدران موسوم به »قره كليسا« يا »كليساى تاتائوس مقدس« را نيز به عهده گرفت، اين نيايشگاه را بر خلف ديگر كليساهاى ارامنه كه پلنى طويل و صليبى شكل دارند، در محدودة متقارنى به شكل هشتى كوچكى طراحي كرد، به گونه اى كه طول ضلع هاى بزرگ آن دو برابر اضلع كوچك است و در فضاى داخل نيز در بدنة اضلع بزرگ تر چهار گوشوارة بسيار ساده تعبيه كرد تا فضاى لزم براى افروختن شمع و راز و نياز نيايش كنندگان را فراهم آورد، محراب و محل اصلى استقرار صليب و تمثال عيسى مسيح در مقابل در كوچك ورودى نيايشگاه و در جناح شرقى جاى گرفته است. فضاى نيايشگاه عاري از هرگونه آرايش و تزئينات متعارف نيايشگاه هاى مسيحيان است كه معمولً با نقاشى هايى از روايات مقدس مذهبى، تمثال قديسين و نقش و نگارهاى بسيار در بدنه و سقف خود پوشيده شده اند. سادگى فوق العاده، بى پيرايگى فضاها، استفادة يكپارچه از بتن مسلح و اكسپوز ) عريان ( بدون هرگونه پوشش اضافى، در تضاد كامل با عبادتگاه هاى سنتى پيروان آيين مسيح قرار دارد، اما خود داستانى از وارستگى و بى نيازى فضا به هرگونه پيراية اضافى را حكايت مى كند، با اين همه به رغم پيروي كل بنـا از معمـارى مدرن، رعايت ظـرايفى مانند اعمال تقـارن در اشكـال و ابعاد و همچنين هندسة بسيار دقيقى كه در فضاى داخلى، تقاطع دو محور عمود بر هم را به نشانة تقاطع دو ضلع صليب پديد مى آورد، و مهم تر از همه جهت گيرى محراب اصلى به شرق و قرارگيرى راستاى ورودى در جهت غرب، بازگشتي هوشمندانه به معمارى فضاهاى مذهبى مسيحى را تداعى مى كند. در اين مجال مختصر، تشريح دقيق تر هندسة پلن هشتى شكل نيايشگاه خالى از لطف نيست، وسكانيان نيايشگاه را به شكلي طراحي كرده كه در واقع هشتى پيرامونى خود به نوعى مربعى با گوشه هاى پخ محسـوب مى شود و دو درجه اى را به گونه اى در خود 45 مـربع هم مركـز با ابعـاد كوچك تر و با چرخشى جاى داده كه مركز آنها با مركز هشتى منطبق است، از سويى ديگر ادامة اضلع كوچك تر مربع در چهار جهت، صليبي به وجود آورده كه اصل مهم طراحى پلن كليسا پيرامون يك صليب را به رغم پلن مربع شكل آن مراعات مى كند. قرارگيرى چهار مربع بسيار كوچك در چهار رأس مربع مركزى در پلن و انعكاس اين هندسه در سقف از ديگر ويژگى هاى طرح است. اين تقسيمات با پديد آوردن مثلث هايى ناشى از ترسيم قطرهاى مربع مركزى و مربع هاى چهارگانة پيرامون آن، مداوماً به تكثير چهارگوش هاى بزرگ تر انجاميده اند و به روايتى نظم نهفته در آنها را به رخ مى كشند و نمايشى ديگرگونه از حضور همزمان وحدت و كثرت را. با دقت در طرح پلن مى توان به اين نكته رسيد كه اصولً به رغم پوشيده بودن فضا، در عمل نشانى از ديوار به معناي متعارف در فضا وجود ندارد، در واقع بدنه هاى تشكيل دهندة فضا، حاصل قرارگيرى گوشه به گوشه يا به عبارتى شكلى هستند كه گاه رو به بيرون و گاه رو به داخل L استقرار قطرى جرزهاى دارند و به صورت بسيار ظريفى در رئوس خود به هم متصل شده اند و بدين ترتيب در تركيبى غير متعارف به فضا شكل داده اند. هشت نورگير كم عرض و ايستاده در تقاطع جرزها، مفصل هايى هستند كه نور بسيار مليمى از خلل ويترا هاى كوچك و آراسته به نقوش متفاوت به داخل فضا مى كشانند. فضاى بيرون نيايشگاه محوطه اى سرسبز و پوشيده از چمن است كه با درختان بلند قامت كاج و تبريزى محصور شده، تعدادى از سنگ هاى مقابر كهن ارامنه به شكل پايه هاى ايستاده با نقوش و متونى فرسوده از سايش هاى طبيعى و يك مقبرة سرپوشيده در ضلع شرقى محوطة باز، تنها عناصر پيرامونى عبادتگاه اند. اين نيايشگاه كه در بين ارامنه به صليب مقدس نيز موسوم است، در پيكرة خارجى نيز با ديواره هاى متقاطع، سقف شيبدار چهارطرفه و صليب هاى كوچك و بزرگ برجسته و درگاه هاى رواق مانند خود كه تماماً از بتن مسلح يكپارچه شكل گرفته اند، تقارن كاملى را به نمايش مى گذارد. وسكانيان كه از او نه فقط به عنوان معمار، كه مجسمه ساز و نقاش نيز ياد مى شود كوچك ترين نيايشگاه ارامنه را به مثابه يك مجسمة عظيم طراحى كرده و در پهنه اى وسيع و سرسبز بر زمين نشانده است. حسرت نگارنده آن است كه هرگز در دوران حيات پرثمر اين هنرمند بزرگ موفق به ديدار او و آگاهى از چگونگى اجراى اين سازة پيچيده و مجسمه وار نشده ام، شايد بتوان گفت اجراى بى نظير اين نيايشگاه از بتن يكپارچه كه شاهكار قالب بندى نيز محسوب مى شود، كمتر از طراحى جسورانة آن نبوده است. منبع: پايگاه ميراث جهانى كليساهاى تاريخى ايران، خانم مهندس شرلى آوديان. -

\n