درآمد ـ خاطرههای شهر در کافهها و فروشگاهها
وقتی از یکی از دوستان خواستم بهترین جاهای تهران را به یاد آورد، گفت: «خیابان ولیعصر، تراس باز کافیشاپ کلاسیک، مرکز خرید جام جم و فلان فروشگاه و فلان رستوران و...» مقصود تأکید بر خوب یا بد بودن طراحی این اماکن خاص نیست. نکته اینجاست که خاطرات و تصاویر ذهنی ما از شهرهایمان را فضاهایی از این دست میسازند که در آنها با مردم شهر، دوستان و آشنایان تجارب مشترکی مییابیم؛ تجاربی جمعی و در عین حال فردی.
اما پرداختن به طراحی داخلی فضاهایی از قبیل بانکها، شعب فروشگاهها، رستورانها، کافیشاپها به طور اعم، و طراحی ویترین، سردر، پیشخوان، مبلمان و این قبیل جزئیات در مقیاس کوچکتر، از مقولاتی است که در شهرهای ما کمتر به آن بها داده شده است و در این میان نقش معمار و سهم او در تصویرسازی بسیار اندک بوده است.
برخی از فروشگاههای زنجیرهای ما مثل کفش ملی همیشه متحدالشکل بودهاند و در ذهن میمانند؛ شعب مختلف بعضی از بانکها هم همین طور؛ نمونة آن ساختمانهای قدیم بانک ملی هستند که مهندسی و اجرای خوبی دارند. گرچه ما در ایران فروشگاهها و مارکهای مطرح در سطح جهانی نداریم، ولی همین چرم مشهد و چرم خاص و چرم تبریز یا شعبات رستورانهای بوف، که خواهان ابراز وجود در شهر هستند، موضوعات خوبی برای طراحی داخلی و برای معماران به شمار میروند.
برخورد دو سویه: معماری و مد
اخیراً تأثیر اندیشههای معمارانه بر جلب نظر مردم به شعبات فروشگاههای بینالمللی پوشاک مد نظر قرار گرفته و معماران هم بر آن شدهاند تا موضوع خرید را از زوایای تازهتری ببینند و با روشهای نوین آن را متحول سازند.
زندگی در دنیای امروز خواسته یا ناخواسته الگوهای جدیدی را برای خرید، صرف غذا، انجام امور بانکی و نظایر آنها پدید آورده، و مسائلی از قبیل امنیت (کاهش احتمال دزدی از فروشگاه)، سرعت خرید، سهولت روشهای پرداخت وجه کالا، از بین بردن امکان تقلب در اجناس، طراحی صحیح قفسهها و اتاقهای پرو، و نحوة قرارگیری آینهها از ابتداییترین مواردی هستند که در طراحی مدنظر قرار میگیرند.
کشش و جاذبة دوسویهای که امروز در دنیای غرب میان معماری و طراحی مد وجود دارد، گرچه تحولی جدید مینماید، ریشههای آن در اصل به دهة هفتاد میرسد؛ زمانی که طراحان مد از محدودیتها و روشهای قراردادی گذشته پا فراتر نهادند و برای بازاریابی و ساختن تصویری تازه از فروشگاههای خود تصمیم به همکاری با معماران گرفتند.
طراحان مد و معماران سرشناس
اخیراً معماران بزرگ و صاحبنام دنیا در جهت تحول و مدرنیزه کردن خرید و طراحی مراکز خرید، به همکاری با کارفرمایان متمول و صاحبان نامها و مارکهای معروف پوشاک، عطر و لوازم آرایش پرداختهاند تا با ایدههایی نو و با بهرهگیری از تکنولوژی و اطلاعات، تصویری جدید از خرید و مراکز خرید ایجاد کنند.
سوتساس، فاستر، چیتریو و گروهی دیگر از معماران برای مارک اسپریت طراحی کردهاند؛ ایسائی میاکی (طراح مد ژاپنی) به کار خود با معمارانی از جمله فرانک گهری ادامه میدهد؛ در میلان، جورجیو آرمانی، تادائو آندو را برای طراحی تالار مد به کار گرفته است؛ طراحی «قصر یخ» کالوین کلاین را جان پاوسون، مینیمالیست انگلیسی، به عهده دارد؛ فروشگاه لباس هلموت لانگ را ریچارد گلاکمن طراحی کرده است؛ و بالاخره رم کولهاس هلندی، برندة سال ۲۰۰۰ پریتزکر، با تئوریهای جدید خود در طراحی فروشگاه پرادا در نیویورک ـ که در ادامه به آن خواهیم پرداخت ـ این تحول را پی گرفته است.
البته تعادل میان معمار و طراح مد شکننده به نظر میرسد؛ تحولات مد بسیار شتابزده و سریع هستند. در شرایطی که دنیای معماری تازه نسبت به تئوریهای کولهاس در پرادا واکنش نشان میدهد، طراحان مد به قضاوت در مورد فروشگاه جدید دیور در میلان سرگرماند.
در ایران هم اخیراً بسیاری از مراکز خرید اقدام به طراحی داخلی، دکور و مبلمان کردهاند؛ و این حرفه میان دانشجویان هنر و گرافیک، صنعتگران، گروهی طراحان غیرحرفهای، و حتی خود صاحبان فروشگاهها نقش یافته است. از همین رو در این شماره به معرفی اجمالی یک نمونة خارجی، یعنی طرح رم کولهاس برای فروشگاه جدید پرادا در نیویورک، و یک نمونة داخلی، یعنی فروشگاه پوشاک تندر، پرداختهایم.
فروشگاه پرادا / طرح کولهاس / نیویورک
چیزی که نظر پرادا را به تکنولوژی اطلاعات (IT) جلب کرد، در واقع احساس و دریافت کولهاس بود مبنی بر اینکه شرکت در آینده به مدرنتر ساختن تجربة خرید از طریق تکنولوژی نیاز خواهد داشت. کولهاس با همکاری شرکت هرتزوگ دو مورن برای پرادا طراحی کرده است و میگوید که میوچا پرادا بهترین کارفرمای او بوده است، چرا که اغلب اوقات روز را برای پیگیری جزئیات پروژه در دفتر کولهاس در رتردام سپری میکرده است.
نکتة کلیدی و اصلی تکنولوژی بهکار رفته در طرح پرادا، استفاده از اتیکتهای (tags) رادیویی است. هر یک از کالاهای پرادا چیپ (chip) مخصوص به خود دارند که ده بار بیش از بارکدهای استاندارد اطلاعات در خود جای میدهند. این خاصیت به پرادا امکان میدهد محصولات خود را از کارخانه و انبار و ترابری تا رسیدن به فروشگاه دنبال کنند؛ در نهایت فروشگاه میداند چه مقدار کالا در شعبه موجود است یا اینکه محمولة بعدی چه موقع خواهد رسید و موجودی انبار چه قدر است.
این اتیکتها نمایش دیجیتالی لباسها را روی صفحاتی که در سرتاسر فروشگاه وجود دارند ممکن میسازند، و در عین حال تضمینی برای اصل بودن کالاها هستند ـ چرا که تهیة کپی از فرکانسهای رادیویی برای متقلبان کار دشواری است. برنامهریزی درون این اتیکتها به گونهای است که به صورت یک ابزار امنیتی عمل میکنند و در هنگام خروج غیرمجاز کالا از فروشگاه آژیر را به صدا درمیآورند. از طرفی از زمان خرید کالا و پرداخت وجه، اطلاعات مربوط به تاریخ و مکان خرید و غیره در اتیکت آن ذخیره میشود و مثل یک رسید کامل عمل میکند.
این تکنولوژی در تمام قسمتهای فروشگاه بهکار گرفته شده، و حتی کارکنان هم موظف به بستن مچبندهایی هستند که در آنها اطلاعات ویژهای مربوط به آنها وجود دارد. قفسههای نمایش اجناس به منظور گشایش فضا متحرکاند و میتوان آنها را به جلو و عقب حرکت داد. اتاقهای پرو با دوربینهایی به جای آینه برای دید از پشت سر؛ این دوربینها که برای اولین بار به صورت آزمایشی در میلان نمایش داده شدند، در اینجا به کار گرفته شدهاند.
هزینة این پروژه به گفتة خود کولهاس ۲۳ میلیون دلار، و به نقل از نیویورک تایمز ۴۰ میلیون دلار بوده است، که در مقایسه با موزة هنرهای مردمی آمریکا با هزینة ۱۷ میلیون دلار، که در همان هفته افتتاح شد، رقم بسیار بالایی است. یکی از منتقدان، کولهاس را به مشارکت در شتافتن به سمت تجاریسازی متهم کرده است؛ به نظر او طرحهای گرافیکی کولهاس در این مرکز خرید به جای توضیح دادن و روشن کردن فضا، بیشتر به درد به دام انداختن آدمها میخورند. به طور کلی استفادة وسیع از تکنولوژی و اطلاعات، دنیای معماری را به واکنش و بحث در مورد این پروژه واداشته است. کولهاس خود میگوید: «ما با همکاری هم تلاش میکنیم تا شیوهای نو در خرید ابداع کنیم، و پرادا کاملاً از آنچه در دست انجام است آگاهی دارد.»
پینوشتها: 1. Sottsass · 2. Foster · 3. Citterio · 4. Esprit · 5. Issey Miyake · 6. Frank Gehry · 7. Giorgio Armani · 8. Tadao Ando · 9. Calvin Klein · 10. John Pawson · 11. Helmut Lang · 12. Richard Gluckman · 13. Rem Koolhaas · 14. Pritzker · 15. Prada · 16. Dior. تصاویر از: Domus 845, Feb 2002. مأخذ: Domus 850 — 'The Art of the Bank'; Domus 845 — 'The Reinvention of Shopping' / 'Koolhaas: New Store for Prada'.
