مسجد جامع اردستان، اصفهان

مسجد جامع اردستان يكى از شاخص ترين بناهاى مذهبى در پهنه مركزى كوير ايران، يكى از قديمى ترين نمونه هاى طراحى مساجد چهار ايوانى كشور محسوب مى شود كه حاصل ذوق، انديشه و تلاش معماران ورزيده ايرانى براى طراحي مساجد جامع با معمارى كاملاً متفاوت از فضاهاى مساجد غيرايرانى است. اگرچه از تاريخ ساخت بناى اوليه مسجد اطلاعات دقيقى در دست نيست، اما بررسى ها حاكى از آن است كه قدمت بنا به اواخر قرن دوم هجرى باز مى گردد و شالوده آن بر بنايى بسيار قديمى تر و متعلق به دوران پيش از اسلام و احتمالاً مربوط به دوران ساسانى استقرار يافته است، از كندوكاوها چنين بر مى آيد كه بنا بسيار عظيم و يكپارچه و در عرصه اى بسيار وسيع تر از محدوده كنونى مسجد ساخته شده بود. بررسى هاى كالبدى باستان شناسان اين نكته مهم را روشن كرده كه بناى اوليه مسجد بسيار متفاوت از وضعيت كنونى، و در ابتدا فراگرد صحن مركزى كه ديمى ترين عنصر بناست، چهار شبستان و سپس ديوار خشتي قطوري مسجد را از محدوده پيرامونى جدا مى كرده است. همچنين بايد اشاره كرد كه ابعاد ستون ها و جرزها، نوع آجر و تزئينات گچين مشخص مى كنند كه هر چهار شبستان در يك زمان ساخته نشده اند و حداقل شبستان جنوبى قديمى تر از ديگر شبستان ها بوده است. كتيبه هاى تاريخ دار مسجد نشان مى دهند به دليل اعتبار و اهميت مسجد، تكميل، مرمت و توسعه آن از قرن دوم هجرى تا دوران صفوى 12 سال ) از قرن دوم تا قرن1000 به طور مداوم و در برهه اى طولانى هجرى قمرى ( ادامه داشته است. به اين اعتبار براى نخستين بار در اواخر نيمه دوم قرن ششم هجرى، اين بنا با تخريب گنبد كوچـك اوليه و انضمام عرصه وسيع ترى از جانب جنوب گسترش يافته و گنبد بزرگ كنونى روى شبستان جنـوبى ساخته شده است، به نظـر مرحوم دكتـر آيت اله زاده شيرازى اين گنبد بزرگ جزو نخستين گنبدهاى دو پوش ايرانى و زمان است، بر اساس يادداشت هاى اين محقق ارزشمند، 555 ساخت آن سال مسجد اردستان در اين دوران هنوز به مسجدى چهار ايوانى تبديل نشده و تنها داراى ايوان جنوبى و گنبد متصل به آن بوده و ايوان هاى شمالى و غربى و نهايتاً شرقى در طرح توسعه بعدى ساخته شده است. يكى از نكات مهم در روند توسعه و شكل گيرى كالبدى مسجد جامع اردستان، عملياتى است كه در دوره هاى بعد هماهنگ با شرايط و وضعيت پيشين مسجد و با هدف تقويت سازواره آن در زمان توسعه شبستان صورت گرفته است. ساخت جرزها و ديوارهاى قطور، ستون ها و طاق هاى گهواره اى پيرامون صحن با هدف تقويت اركان بنا و احتمالاً ملاحظاتى در زمينه پيش گيري از خطرات زلزله و نشست زمين و هماهنگى با طرح هاى جديدتر انجام شده است، به عنوان نمونه كتيبه ايوان شمالى، سازنده اين ايوان را بناى مسجد 946 على بن احمد طباطبايى زواره اى معرفى كرده كه در سال در طرفين ايوان شمالى را دو طبقه كرد كه اين امر به تدريج در ديگر غربى و جنوبى نيز انجام شده است.- جوانب شرقى

\n