چشمه علی دامغان، استان سمنان

ساخت بناهاى تفريحى و اقامتى توسط پادشاهان و بزرگان ايرانى در باغ هاى مصفا و به خصوص در جوار آبگيرها و استخرهاى بزرگ سابقه اى بسيار طولانى در معمارى سرزمين ما دارد. بى ترديد وجود منابع دائمى و جارى آب و ارزش والاى آن كه در بسيارى مواقع به حد تقدس رسيده، در شكل گيرى باغ هاى معروف در فلات خشك و پرآفتاب ايران نقشى محورى داشته است. طرح هاى به جا مانده از مسافران بيگانه و اشارات جهانگردان معروف اروپايى به وجود باغ ها و كوشك هاى مجلل ايرانى در دوره هاى مختلف به ويژه از دوران صفويه به بعد، گواهى بر اين مدعاست. شاردن در دوران صفويان به باغ هاى بزرگ و استخرهاى وسيع و ساخت كوشك هاى فاخر در جوار آنها توجه ويژه اى داشته است. طراحى باغ هايى چون باغ شازده ماهان، باغ تخت شيراز، باغ چهلستون اصفهان و.... و موقعيت استقرار كوشك هاى آنها، نشان از علاقه شديد حكام ايرانى به حضور سطوح وسيع يكپارچه و يا مطبق آب در كنار كاخ ييلاقى آنان دارد، به گونه اى كه نماى اصلى، چشم انداز و بازشوى فضاهاى اصلى اين گونه بناها، همواره به سمت آب نماهاى وسيع قرار داشته. جدا از مطلوبيت همجوارى با آب، انعكاس نماى اصلى بنا در اين سطوح آينه مانند و افزوده شدن جلوه معمارى آنان نيز عامل مهم ديگرى بوده كه به حضور در كنار آب نماهاى وسيع ارزش و اعتبار ويژه اى مى بخشيد. جدا از كوشك هايى كه در جوار درياچه ها و منابع بزرگ آب ساخته شده اند، چند نمونه متفاوت از اقامتگاه هاى ييلاقى پادشاهان ايرانى كه كاملاً در داخل استخرهاى وسيع بنا شده اند، نقطه اوج اين گروه بناهاى سلطنتى محسوب مى شوند: مجموعه چشمه على در دامغان و شاه گلى )ايل گلى( در تبريز مهم ترين بقاياى اين فضاهاى نادر سلطنتى هستند كه كوشك هاى پابرجا هستند، از آبگير بزرگ مجموعه سلطنتى خاندان صفويه كوچك آنان در باغ فرح آباد اصفهان و اقامتگاه كوچك آن نيز تنها طرح معمار يا نقاش 1.صفوي باقى مانده است متأسفانه بناى كوشك ايل گلى كه با مصالح ناپايدارى چون خشت و گل ساخته شده بود و ساخت بناي اوليه آن را به سلسله آق قويونلو و تكميل آن را به دوره هاى صفويان و سپس قاجاريان نسبت داده اند، پس از تخريب مجدداً ساخته شده و ديگر نمى توان هيئت 1346 به صورت بنايى نوساز در سال قديمى و ارزشمند آن را به درستى مجسم كرد، در اين ميان خوشبختانه عمارت زيبايى كه به كوشك فتحعلى شاهى موسوم بوده و در منطقه كوهپايه اى و سرسبز چشمه على دامغان قرار دارد، از گزند دست اندازى هاى متعارف مصون مانده و با هيبت نخستين و كالبد اصلى خويش مى تواند الگوى كاملاً اصيلى از طراحى و ساخت اين گونه كاخ هاى كوچك ييلاقى در ايران باشد. در مورد عمارت ايل گلى اين توضيح ضرورى است كه اين كوشك تنها با يك راه به باغ هاى پيرامون مرتبط مي شد، اما در مورد كوشك كوچك و اصيل چشمه على وضع به گونه اى ديگر است. چشمه على نام مجموعه اى زيبا، كوچك و كم نظير متعلق به دوران اوليه