معماری بومی و محلی

عمارت گلشن (طبیب)

سردبیر·عکس: حمید اکبری·ویژه‌نامه بوشهر
عمارت گلشن (طبیب)
نقشه موقعیت عمارت گلشن در بافت قدیم بوشهر
موقعیت عمارت گلشن (مشخص‌شده با رنگ قرمز) در بافت قدیم بوشهر

این بنا در محله بهبهانی، در حاشیه بافت قدیم بوشهر، در کنار ساحل و در فاصله حدود ۱۰ متر با دریا در سه طبقه ساخته شده است.

بنا به نام مالک آن بازرگان سید جعفر طبیب شناخته می‌شود که در زمان مالکیت او به طور کامل مسکونی بوده؛ البته گویا پیش از او به سفارش بازرگانی به نام میرزا غلامحسین گلشن ساخته شده که هم محل سکونت و هم دفتر کار او بوده است. یکجا بودن محل سکونت و دفتر کار ویژگی بسیاری از عمارت‌های قدیم بوشهر است، که در آب و هوای گرم و مرطوب آن، منطقی به نظر می‌رسد.

زمین این ملک از شمال به جنوب شیب دارد، معمار با کرسی‌سازی شیب زمین را گرفته است. در نتیجه کف بنا با کف خیابان ۱/۵ متر اختلاف سطح دارد. این اختلاف با طراحی چند پله برطرف شده است: ابتدا چند پله از کف خیابان به سرسرای ورودی، سپس چند پله در سرسرای ورودی، سپس یک پله از اتاق‌ها به کف حیاط مرکزی.

در چوبی قوسی با هلال شیشه رنگی و بوگنویل در امتداد ایوان
در چوبی قوسی با هلال شیشه رنگی — گذرگاه میان ایوان و حیاط

از در چوبی بسیار زیبای ورودی به سرسرای ورودی پا می‌گذاریم. پس از گذر از درگاهی سمت راست آن به حیاط مرکزی وارد می‌شویم، و از آنجا به همه اتاق‌های طبقه همکف، و از طریق یک پلکان رفت و برگشتی و دو پلکان حلزونی، و سپس یک ایوان به تمام اتاق‌های طبقه اول دسترسی داریم. ایوان مشرف به حیاط مرکزی و دورتادور و پیش روی اتاق‌های طبقه بالا ساخته شده است، ایوان‌های سمت شرق، غرب و جنوب را ستون‌های دوقلوی چوبی نگه می‌دارند که با یک طاق هلالی زیبا به هم می‌پیوندند، اما در سمت شمال سه ستون منفرد ساخته شده است.

ایوان طبقه بالای عمارت گلشن با سایبان چوبی و منظره دریا و ساحل بوشهر
ایوان طبقه بالا — دریا و ساحل بوشهر در افق
◆ ◆ ◆

نقشه اتاق‌های هر دو طبقه کمابیش یکسان است، تنها در اتاق‌های کوچک گوشه‌ها تفاوت‌هایی دیده می‌شود. اتاق‌های طبقه همکف ۳/۵ متر ارتفاع دارند، و اتاق‌های طبقه اول کمی کمتر.

کاربرد درها و پنجره‌های چوبی لطف و زیبایی خاصی به این عمارت داده؛ به خصوص هلال‌های رنگین بالای آنها که با گذراندن نور موجب تلطیف و تنوع نور می‌شود. شکل نیم‌دایره بالای درها سبب شده ترکیب دو شکل هندسی راست‌گوشه و خمیده درهای زیبایی فراهم کنند. پیرامون هلال‌ها، درها، و پنجره‌ها یک قاب گچین ساخته شده است که کل در و هلال را در شکلی مستطیل جای می‌دهد که با برجسته‌کاری گچ ایجاد شده است. در پاره‌ای از موارد اتاق‌ها با ارسی‌های زیبایی از هم جدا شده‌اند.

نمای از درون اتاق تاریک از میان در باز با هلال شیشه رنگی به حیاط و بوگنویل
نور رنگی از هلال — نگاه از درون اتاق به سوی حیاط

در معماری کل بنا راه دادن باد به داخل و گردش آن در بنا تعیین‌کننده، و زیبایی و آسایش هر دو، مورد توجه معمار بوده است. برای راه دادن به نسیم دریا به ساحل و جریان آن به حیاط مرکزی، در بالاترین طبقه، جبهه — برخلاف بناهای ساحل — رو به دریا ساخته نشده است. به دلیل بارندگی اندک دریای شمال بام عمارت‌ها تخت و صاف هستند.

نمای شب بوگنویل با درهای روشن در پس‌زمینه
بوگنویل در شب با درهای روشن در پس‌زمینه
نمای حیاط مرکزی در غروب با گیاهان و تابلوها روی دیوار
حیاط در غروب — گلبرگ، تابلو و داربست‌های پیچک
حیاط با بوته بزرگ بوگنویل پشت نرده‌ها و درهای قوسی چوبی
بوگنویل در حیاط — درهای قوسی و گچ‌بری‌ها در پس‌زمینه
نقشه نمای شمالی عمارت گلشن
نمای شمالی
نقشه مقاطع A-A و B-B عمارت گلشن
مقطع A-A و B-B

۱. عمارت طبیب امروزه در اختیار بنیاد بوشهرشناسی است و در سال ۱۳۷۷ به شماره ۲۲۵۲ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

۲. اتاق‌های کوچک مربوط به آب‌انبار، حمام و دستشویی، آشپزخانه و اتاق‌های خدمه بوده و دیگر اتاق‌ها به سکونت و پذیرایی از مهمان و امور تجاری اختصاص داشته.