گسترة کار و اهداف کارفرما
شرکت شل برای دفاتر مرکزی خود طبقات ۸ تا ۱۳، نیمی از طبقة همکف و سه طبقة زیرزمین برج اداری روزنامة اطلاعات را اجاره کرده است. وسعت بخشی که مورد بازسازی قرار گرفت حدود ۴۰۰۰ مترمربع است، که طبقات ۱۰ تا ۱۳، بخشی از طبقة همکف و زیرزمین را شامل میشود.
کارهای انجامشده به اختصار به شرح زیر است: برداشتن دیوارهای داخلی؛ جایگزین کردن کلیة تأسیسات فاضلاب، آب، برق، روشنایی، تلفن، تهویة مطبوع، اعلام و اطفای حریق؛ ایجاد سیستم IT (Information Technology) ایمنی؛ ایجاد پارتیشنهای آجر شیشهای، آلومینیوم شیشهای، پانل گچی و آجری؛ جایگزین کردن کامل سقفهای کاذب؛ تغییر کامل سرویسهای بهداشتی؛ تغییر بخش مهمی از کفها؛ ایجاد آسانسور کوچک حمل غذا در داخل ساختمان؛ تعویض درهای ورودی و پارکینگ؛ نصب درهای ضدحریق؛ مبلمان، موکت، کابینت و لوازم آشپزخانه، میز و صندلی و شیرآلات.
اهداف اصلی کارفرما، که طراحی و مدیریت بر پایة آنها تنظیم گردید، به ترتیب اولویت سلامت و ایمنی ساختمان، کارایی، سرعت و صرفهجویی بودهاند. هزینه و زمان انجام پروژه با توجه به میزان تغییرات و کیفیت بهدست آمده کم بود. هزینة کل پروژه ۸۰۰ میلیون تومان و سرعت هزینهکرد بودجه حدود ۱۲۵ میلیون تومان در ماه بود.
سلامت و ایمنی ساختمان
پس از بررسیهای اولیه به این نتیجه رسیدیم که ساختمان موجود بهلحاظ اصول سلامت و ایمنی بههیچوجه قابلاعتماد نیست. مهمترین اقداماتی که در این جهت صورت گرفت عبارت بود از:
۱ ـ حذف کامل کانالهای هوا: چون از یک طرف در درزبندی این کانالها از الیاف سرطانزای آزبست استفاده شده بود، و از طرف دیگر عایقها به قارچهای میکروسکوپی بیماریزا آلوده بودند. در سیستم تهویه از فنکویل سقفی استفاده کردیم که بهتر از سیستم سابق (فنکویل دیواری) است و با معیارهای بهداشت محیط کار تطابق دارد.
۲ ـ نصب فیلترهای مخصوص جذبکنندة آلودگی در قسمت ورودی دستگاههای هواساز.
۳ ـ جایگزین کردن کامل کابلکشی برق با سیستمی ایمن و اصولی، مجهز به اتصال به زمین و کلیدهای حفاظ جان (RCD).
۴ ـ استفاده از نور غیرمستقیم در تمامی فضای اداری. در این خصوص از پروژکتورهای متال هالید با نور نزدیک به طیف نور طبیعی (حدود ۵۰۰۰ کلوین) استفاده شد. برای تعیین نوع چراغ، نحوة نصب آن و تعداد و قدرت لامپها شبیهسازیهای متعددی در کارگاه صورت گرفت. چندین ماکت برای پروژکتورها تهیه شد و فضاها با کفپوش و مبلمان اداری مشابه پروژه آرایش یافت، و بدین ترتیب کیفیت و میزان نور در شرایطی بسیار نزدیک به واقعیت سنجیده و آزمایش شد. نور فعلی دفاتر در حدود ۵۰۰ لوکس و مطابق استاندارد مطلوب است.
۵ ـ پارتیشنهای دوجداره و کفپوش نرم برای جلوگیری از آلودگی صوتی. میزان جذب صدای جداکنندهها با دسیبلمتر اندازهگیری شد.
۶ ـ در طراحی دستشوییها، آشپزخانهها و محلهای نگهداری و شستشوی لوازم نظافت ساختمان، معیارهای بهداشتی کاملاً رعایت شده و دستشویی مخصوص معلولان ایجاد گردید.
۷ ـ جداسازی رایزرها و اتاقهای تأسیساتی با درهای ضدحریق از بقیة فضاها.
۸ ـ حذف مصالح آلودگیزا یا تولیدکنندة گازهای مسموم در صورت بروز حریق.
۹ ـ سیستم بسیار حساس تشخیص و اعلام حریق در طبقات متعلق به شل نصب گردید، و طبقات پایینتر با سیستمی مشابه ــ جهت جلوگیری از سرایت حریق از دفاتر دیگر ــ تحت پوشش قرار گرفتند.
۱۰ ـ صدها حفره و دودکش غیرضروری موجود در مجاورت نما و درون رایزرها با پانلهای مقاوم در مقابل آتش مسدود شد.
۱۱ ـ ضدلغزنده کردن پلهها و سنگفرش بیرونی و همچنین پلکان موجود.
۱۲ ـ نصب جعبههای آتشنشانی مضاعف (لولههای تر و خشک + کپسول اطفای حریق) در نزدیکی هر دو راهپلة ساختمان، در کلیة طبقات.
۱۳ ـ روشنایی اضطراری در کلیة طبقات متعلق به شل و در راهپلهها از طبقة ۱۳ تا ۳ اجرا شد.
۱۴ ـ مبلمان دفتر با توجه به اصول ارگونومی و آسایش محیط کار طراحی و تأمین شد.
۱۵ ـ کلیه علائم هشداردهندة مخصوص در نقاط مختلف دفتر قرار گرفت.
۱۶ ـ کلینیکی برای موارد ضروری در ساختمان احداث گردید.
ایمنی و بهداشت کارگاه
یکی از مهمترین و جالبترین بخشهای کار رعایت ایمنی کارگاه بود. شخصاً اعتقاد دارم هیچ ساختمانی ارزش این را ندارد که بهخاطر آن انسانی معلول شود یا جان خود را از دست دهد. از طرفی، هنگامی میتوان از کارگر انتظار داشت به پروژه و کیفیت کار توجه کند که در درجة اول به جان او و سلامتش توجه شده باشد.
پیش از تجارب اخیر فکر میکردم رعایت اصول ایمنی در کارگاههای ساختمانی پرهزینه و غیرمنطبق با واقعیت ایران است. تجربة اخیر نشان داد هزینة ایمنی (کمتر از یک درصد هزینة کل) نسبت به صرفهجویی در هزینههای درمان و جبران خسارات جانبی بسیار اندک است، و کارگران ایرانی از آن کاملاً استقبال میکنند. چگونگی جا انداختن این اصول را از مدیریت شل و خصوصاً مشاور ایمنی آقای نویل ماو آموختم.
نتیجة اقدامات ایمنی انجامشده این بود که در کل مراحل اجرایی کارگاه، که حدوداً ۱۸۰۰۰ نفر ساعت کار بود، نهتنها کارها در بهداشت و سلامت روحی و جسمی کامل صورت گرفت، بلکه حداکثر صدمة جانی وارده به کارگران در حد ضربدیدگی یا خراشی سطحی بود.
اقدامات ایمنی به ترتیب مرحلة قرارداد، آمادهسازی، و اجرای کار
مرحلة قرارداد: جلسات توجیهی با پیمانکار جهت توضیح اصول ایمنی؛ تهیة جزوة دستورات ایمنی و بهداشت بهصورت پیوست به قرارداد؛ ملزم کردن پیمانکار به تهیة نقشة آرایش و استقرار کارگاه؛ تهیة برگههای آشناسازی خطرات و راهحلهای پیشنهادی در رابطه با انواع کارهای پیشبینیشده؛ ملزم کردن پیمانکار به تهیة غذای مناسب برای کلیه کارگران؛ ملزم کردن پیمانکار به تمیز نگهداشتن محل اقامت کارگران و کارگاه.
آمادهسازی کارگاه: تأمین و تجهیز محل مناسب برای غذاخوری و استراحت کارگران؛ تأمین مرتب حوله و صابون برای دستشویی و نصب دوش جهت شستشوی پس از کار؛ نصب تابلو و چراغ و دیگر علائم خطر؛ تهیه و توزیع کپسول اطفای حریق در طبقات؛ تهیة جعبة کمکهای اولیه؛ آماده کردن اتاقی برای امداد اولیه؛ تأمین برق کارگاهی بهطور کاملاً مجزا از سیستم برق ساختمان و مجهز به فیوز و محافظ جان (RCD) و اتصال زمین.
اجرای کار: اجبار به استفاده از کلاه ایمنی، کفش ایمنی، گوشی، کمربند ایمنی، عینک مخصوص جوشکاری و غیره برای افرادی که در طبقات تردد میکردند؛ این مقررات بدون تمایز در مورد همه از رئیس شرکت شل تا مأموران نظارت ساختمان اعمال میشد. تهیة داربستهای مطمئن مختلف؛ منع مطلق استفاده از تخته و بشکه و نردبان؛ کنترل دقیق وجود تجهیزات ایمنی ویژه قبل از هر جوشکاری یا فرزکاری؛ تشویق کارگران مطیع و اخراج کارگران بیتوجه پس از دو اخطار.
آموزش و مدیریت ایمنی
برگزاری کلاسهای آموزشی برای کلیة افرادی که به نوعی در ساختمان به فعالیت مشغول میشدند ــ شرکت در کلاسها شرط لازم برای شروع هر گونه کاری در ساختمان بود. در این کلاسها از فیلم و اسلاید و دیگر وسائل آموزشی استفاده گردید. برگزاری جلسات آموزشی اطفای حریق و تخلیة ساختمان در صورت بروز آتشسوزی. تعیین مسئولان ایمنی و کمکهای اولیه از طرف مدیریت پروژه. برگزاری جلسات بررسی مسائل ایمنی بهطور هفتگی، و افزایش این جلسات در مراحل دشوار کار. تعیین مسئول برق در کلیة ساعات کاری و باز و بسته کردن اتاقهای تأسیسات برقی براساس دفتر ثبت مخصوص. ثبت کلیة حوادث در طول کار. حذف مداوم کلیة عوامل خطرزا.
طرح معماری: نونتزیا روندانینی
شرکت Shell Development Iran طبقات بالای ساختمان اطلاعات را برای دفاتر مرکزی جدید خود در تهران انتخاب کرد. اگرچه ساختمان مدرن است، چیدمان آن خشک است: راهروهای پهن و تاریک و دفاترهایی که برای یک نفر بسیار بزرگ و برای یک تیم خیلی کوچکاند. این چیدمان مناسب شل نبود، که کارش از قسم بخشبندی است: هر بخش با یک مدیر که گروهی از کارکنان را زیر نظر دارد، و چندین بخش از یک گروه دستیاری استفاده میکنند.
اولین برخورد من با ساختمان، آلودهبودن بخش بزرگی به فضای تاریک بود ــ فضایی که نمیتوانست به دفتر تبدیل شود. اولین کارم جستجوی منابع نور بود. این کار با باز کردن دو محور شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب، که اضلاع و پنجرههای ساختمان را به هم وصل میکرد، ممکن میشد. این کار آسان نبود، چون هستة ساختمان توسط تأسیسات فنی و سرویسهای بهداشتی اشغال شده و با میلمهارها تقویت شده است. حذف چند دیوار به فضای پیرامون نور میرساند و مرز ساختمان را برای کارکنان قابل درک میکرد. در نهایت محور شرق ـ غرب برای ایجاد دفاتر و اتاق کنفرانس بیشتر مسدود شد، اما برای جبران، دیوارهای آجر شیشهای ساخته شد تا نور خورشید را عبور دهند. روشنی آجر شیشهای و رنگ قرمز قاب آنها درک محور را تقویت میکند.
از مدیران دفاتر منفرد و از کارکنان دفاتر باز خواسته شد. مدیریت میخواست که در طبقات ۱۱ و ۱۲ کارکنان دور مدیران خود گرد آیند، و در طبقة ۱۰ بخش مدیران از بخش کارکنان جدا شود. این دو مفهوم متفاوت همانطور که خواسته شده اجرا شد.
وقتی برای ساختمانی که با مفهوم دیگری ساخته شده پروژة جدیدی تصور شود، نتیجه بهندرت رضایتبخش است. در این مورد، برای مثال، پنجرههای سه ابعاد مختلف و typologyهای متفاوت روی همان اتاق گشوده میشد و یک بینظمی غیرموجه را آشکار میساخت، و اتاقهای بزرگ هندسی کامل نمیشدند چون برخی دیوارها قابل برداشتن نبودند. برای ایجاد فضای معمارانهای کلی و متعادل، باید روی نور، مصالح و مبلمان حساب میکردم تا چنین ناهماهنگیهایی را تصحیح کنم.
سیستم نورپردازی، کفپوش، پارتیشن
سیستم نورپردازی کلیدی بود. نوری برگزیدم که به سمت سقف رو میکند و به پایین انعکاس مییابد ــ راحت برای چشم، خیرهکننده نیست و بازتاب نمیدهد. یک سری چراغ صنعتی، در ارتفاع ۲ متر، در طرفین ستونها و دیوارها در فواصل منظم نصب کردم. لامپها حضور ستونها و نظم آنها را تقویت میکنند. از ستونها توجه به سوی سقف سفید بالا میرود ــ جایی که فضا گسترده و خالی شناور است. نور نرم و یکنواخت پخش میشود.
برای کف، فرش فیروزهای را برگزیدم، و برای سقف کاذب دفاتر، گچ سفید. پارتیشنهای ۱۴۰ سانتیمتری میزها را جدا میکنند ــ به افراد حریم خصوصی میدهند و سر و صدا را کم میکنند. این پارتیشنها همچنین صفحههای کامپیوتر را از نور مستقیم روز محافظت میکنند. تمامی کابلها از کف به میز از درون پارتیشنها عبور میکنند و قابل دیدن نیستند. این دیوارهای سبک و قابل جابجایی حضور قوی در پروژه دارند: سیستمی از خود میسازند که بینظمیهای پلان را جذب میکند. آنها پنجرهها را از دید کامل پنهان میکنند و آنها را به منطقة حضور مستقیم خود محدود میکنند، جایی که تنها عناصر متمایز هستند. پارتیشنها به رنگ سفید نقاشی شدهاند تا با دیوارها هماهنگ شوند.
هدف پروژه ایجاد مکانی روشن و راحت بود ــ مکانی که در آن بتوان تمرکز کرد و از دیگران جدا شد، و در عین حال در مواقع لزوم بهراحتی به آنها رسید. این هدف فقط با برآوردن نیازهای عملکردی بهدست نمیآید. نقش معماری بیش از سازماندهی و فنی است؛ تنظیمی است. تعادلی است که میان پلان کلی، حوزههای فردی، عناصر، مصالح و جزئیات دنبال میشود ــ همان است که کیفیت فضا را تعیین میکند. وقتی هر بخش از پروژه جای درست خود را در طرح کلی پیدا میکند، آنگاه استفادهکنندگان راحتی و آشنایی را تجربه میکنند، و بهطور خلاقانه با محیط کار خود ارتباط میگیرند.
