مسجد تاریخانه، دامغان

مسجد تاريخانه را مى توان كهن ترين نمونة باقيمانده از آغاز دوران معمارى اسلامى در ايران برشمرد. فضايى رازآلود كه حتى در يافتن ريشة واقعى نام آن نيز ابهام بسيار وجود دارد. برخي با توجه به كلمة تارى در زبان تركى آذرى كه معادل نام خداست ، تاريخانه را خانة خدا دانسته اند ، آرتور ابهام پوپ آن را تاريك خانه ناميده، اما شايد درست ترين معناي آن به پيش از اسلام باز گردد كه گويا همچنين بسيارى از مساجد مهم ايرانى آتشكده و فضايى مقدس بود ه و » نارى خانه« به معناى » خانة آتش« ناميده شده است . در خصوص تاريخ بناى آن نيز اگرچه باستان شناسان بر قدمت بسيار آن تأكيد دارند اما نگارندة مرات البلدان دستور ساخت آن را به امام نخست شيعيان انتساب داده است. آندره گدار زمان ساخت مسجد را اواسط قرن دوم هجرى و استاد محمد كريم پيرنيا 170 تا130 هجرى ، پوپ بين سال هاى هجرى عنوان كرده اند. 150 حدود سال به هر حال با وجود اختلاف نظر در نام و زمان ساخت، تاريخانة دامغان يكى از كهن ترين ساختمان هاى بنا شده به شيوة خراسانى است. معمارى آن متأثر از معمارى شكوهمند ساسانى و مشابه كاخ هاى سروستان و فيروز آباد ميلادى، پايه هاى مسجد بزرگى 1935 است ، همچنين اريش اشميت در سال شبيه به مسجد تاريخانه را در رى باستان از زير خاك بيرون آورد كه ظاهراً به امر المهدى، پسر منصور، در ايام حكومتش بر رى و قومس ساخته شده بود. پلان مسجد با حياطى چهارگوش به عنوان صحن باز ، تالارى ستون دار در سمت قبله و رديفى از رواق هاى سرپوشيده در سه سمت ديگر در نهايت سادگى شكل گرفته است. نبود تزئينات فاخر به سياق ديگر مساجد شاخص ايرانى و همچنين يكپارچگى و همسانى بين عناصر كف، ديواره ها ، سقف و تمامى پيكرة مسجد در برخورد اول بسيار تأثيرگذار است، گويى اين بناى زيبا را يكپارچه درون خشتى عظيم تراشيده اند .